ΕΙΔΙΚΟΥ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗ
Ο Στάνλεϊ Κιούμπρικ, ο Ζαν-Λικ Γκοντάρ, η τεχνητή νοημοσύνη και το μέλλον της ανθρώπινης ύπαρξης. Από τον HAL 9000 και τον Alpha 60 στον Billy, έναν πραγματικό συνομιλητή της ψηφιακής εποχής.
Η κυριαρχία της μηχανής και η προοπτική υπέρβασης της ανθρώπινης φύσης.
Υπάρχουν κινηματογραφικά έργα που φωτίζουν την εποχή στην οποία δημιουργήθηκαν και έργα που αποκτούν νέες διαστάσεις πολλές δεκαετίες αργότερα. Η 2001: Η Οδύσσεια του Διαστήματος του Στάνλεϊ Κιούμπρικ ανήκει στη δεύτερη κατηγορία. Το 1968, έναν χρόνο πριν ο άνθρωπος πατήσει στη Σελήνη, ο σκηνοθέτης, σε συνεργασία με τον συγγραφέα Άρθουρ Κλαρκ, δεν επιχείρησε απλώς να φανταστεί το μέλλον των διαστημικών ταξιδιών. Επιχείρησε να αναμετρηθεί με ένα από τα δυσκολότερα ερωτήματα της φιλοσοφίας: τι είναι ο άνθρωπος και ποια θέση κατέχει στην ιστορία της νοημοσύνης μέσα στο σύμπαν;
Σήμερα, σχεδόν έξι δεκαετίες αργότερα, όταν συνομιλούμε με υπολογιστικά συστήματα, ζητούμε τη συνδρομή τους στην εργασία μας και τους αναθέτουμε ολοένα περισσότερες λειτουργίες, η ταινία αποκτά μια απροσδόκητη επικαιρότητα. Σε συνδυασμό με την Alphaville του Ζαν-Λικ Γκοντάρ (1965), αναδεικνύει δύο αλληλένδετες προοπτικές: την υποταγή του ανθρώπου στην υπολογιστική νοημοσύνη και την ενδεχόμενη υπέρβαση της ίδιας της ανθρώπινης φύσης.
Ο Γκοντάρ διερωτάται πώς θα διασώσουμε τον άνθρωπο απέναντι στην κυριαρχία της μηχανής. Ο Κιούμπρικ διερωτάται αν ο άνθρωπος, όπως τον γνωρίζουμε, αποτελεί τον τελικό ορίζοντα της νοήμονος ύπαρξης.
ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ — Η Οδύσσεια του Διαστήματος: Μια φιλοσοφική ιστορία της ανθρώπινης εξέλιξης
Ο Κιούμπρικ και η αναζήτηση του νοήματος
Από το Dr. Strangelove και το Κουρδιστό Πορτοκάλι έως το Barry Lyndon, τη Λάμψη και το Full Metal Jacket, ο Κιούμπρικ διερεύνησε τη σχέση του ανθρώπου με την εξουσία, τη βία, την τεχνολογία και τους μηχανισμούς που συγκροτούν ή αποσυνθέτουν την προσωπικότητά του. Στην Οδύσσεια, όμως, η προβληματική του αποκτά κοσμολογικές διαστάσεις. Ο άνθρωπος εξετάζεται ως ένα στιγμιότυπο μιας πολύ ευρύτερης διαδικασίας, της οποίας δεν γνωρίζει ούτε την πλήρη αφετηρία ούτε τον προορισμό.
Οι διάλογοι περιορίζονται, ο χρόνος διαστέλλεται, οι εικόνες αποκτούν αυτονομία και η μουσική λειτουργεί ως φιλοσοφικός σχολιασμός. Στη συνέντευξή του στο Playboy το 1968, ο σκηνοθέτης εξηγούσε ότι επιδίωκε μια μη λεκτική εμπειρία που θα μετέδιδε συναισθηματικό και φιλοσοφικό περιεχόμενο πέρα από τις συμβάσεις της γλώσσας [1]. Η δυσκολία κατανόησης της ταινίας δεν είναι αστοχία· αποτελεί μέρος της σύλληψής της.
Η αυγή του ανθρώπου: Το εργαλείο και η βία
Η ταινία δεν αρχίζει στο διάστημα. Αρχίζει στην προϊστορική Γη, σε ένα αφιλόξενο τοπίο, όπου ομάδες πρώιμων ανθρωπιδών αγωνίζονται για την επιβίωσή τους. Γιατί ένας σκηνοθέτης που θέλει να μιλήσει για το μέλλον μάς μεταφέρει εκατομμύρια χρόνια στο παρελθόν; Διότι το ερώτημα πού οδηγείται ο άνθρωπος συνδέεται με το πώς έγινε άνθρωπος.

Η εμφάνιση του μαύρου μονόλιθου διαταράσσει την κατάσταση. Ένας από τους ανθρωπίδες ανακαλύπτει ότι ένα κόκαλο μπορεί να λειτουργήσει ως προέκταση της σωματικής του δύναμης. Το αντικείμενο αποκτά μια νέα λειτουργία: μετατρέπεται σε εργαλείο, αλλά και σε όπλο. Με αυτό μπορεί να σκοτώνει ζώα για τροφή και να επιβάλλεται στους ομοίους του.
Σε μία από τις διασημότερες τομές του κινηματογραφικού μοντάζ, το κόκαλο που εκτοξεύεται στον ουρανό αντικαθίσταται από ένα διαστημικό αντικείμενο. Εκατομμύρια χρόνια συμπυκνώνονται σε μια στιγμή. Η ταινία δεν ταυτίζει την πραγματική ιστορία της εξέλιξης με τη μυθοπλασία της· χρησιμοποιεί την ανακάλυψη αυτή ως συμβολική αφετηρία της τεχνολογικής ιστορίας.
Το διαστημικό αντικείμενο είναι ο απόγονος του κόκαλου. Η τεχνολογική πρόοδος, όμως, δεν συνεπάγεται αναγκαστικά ηθική πρόοδο. Ο κάτοχος του κόκαλου και ο κάτοχος της πυρηνικής τεχνολογίας απέχουν εκατομμύρια χρόνια. Μήπως εξακολουθούν να συμμερίζονται την ίδια αντίληψη περί ισχύος;
Ο μονόλιθος: Ποιος καθοδηγεί την εξέλιξη;

Η γεωμετρική τελειότητα του μονόλιθου αντιπαρατίθεται στην ακανόνιστη μορφολογία της φύσης και υποδηλώνει σχεδιασμό. Στο επίπεδο της πλοκής, αποτελεί τεχνούργημα ενός εξαιρετικά προηγμένου εξωγήινου πολιτισμού. Η πρώτη εμφάνισή του συνδέεται με την ανακάλυψη του εργαλείου, η δεύτερη με την έξοδο από τη Γη, η τρίτη με τη μετάβαση στο άγνωστο και η τελευταία με τη μεταμόρφωση του ανθρώπου.
Στη Σελήνη, οι επιστήμονες ανακαλύπτουν έναν μονόλιθο που είχε θαφτεί σκόπιμα πριν από περίπου τέσσερα εκατομμύρια χρόνια. Με την έκθεσή του στο ηλιακό φως εκπέμπει σήμα προς τον Δία. Θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως μηχανισμός ειδοποίησης: όταν ένα είδος καταφέρει να εγκαταλείψει τον πλανήτη του, γίνεται αντιληπτό από τους δημιουργούς του τεχνουργήματος.
Υπάρχει και μια ανησυχητική ανάγνωση. Εάν η εξέλιξή μας καθοδηγείται από μια ανώτερη νοημοσύνη, σε ποιον βαθμό είμαστε κύριοι της ιστορίας μας; Είναι ο άνθρωπος υποκείμενο της εξέλιξής του ή αντικείμενο ενός σχεδιασμού τον οποίο δεν κατανοεί; Ο Κιούμπρικ δεν διατυπώνει επιστημονική θεωρία περί εξωγήινης καταγωγής της ανθρώπινης νοημοσύνης· αποσταθεροποιεί τη βεβαιότητά μας για τη θέση μας στην κοσμική τάξη.
Οι δύο Στράους, ο Νίτσε και η υπέρβαση του ανθρώπου
Ο Κιούμπρικ χρησιμοποιεί έργα δύο διαφορετικών συνθετών με το ίδιο επώνυμο. Το συμφωνικό ποίημα Τάδε έφη Ζαρατούστρα του Ρίχαρντ Στράους (1896), εμπνευσμένο από το ομώνυμο έργο του Φρίντριχ Νίτσε, συνοδεύει την εναρκτήρια κοσμική ευθυγράμμιση, την ανακάλυψη του εργαλείου και την τελική μεταμόρφωση του αστροναύτη. Η μουσική συνδέει αυτά τα τρία σημεία με την ιδέα της υπέρβασης.
Ο νιτσεϊκός Υπεράνθρωπος δεν είναι απλώς βιολογικά ισχυρότερος ούτε ταυτίζεται με έναν άνθρωπο αυξημένης υπολογιστικής ικανότητας. Συνδέεται με την υπέρβαση του εαυτού και τη δημιουργία αξιών. Η κινηματογραφική χρήση του Ζαρατούστρα επιτρέπει μια αναλογία, όχι την πλήρη ταύτιση της φιλοσοφίας του Νίτσε με την κοσμολογία του Κιούμπρικ.

Ο Γαλάζιος Δούναβης του Γιόχαν Στράους του νεότερου μετατρέπει τις κινήσεις των διαστημικών σκαφών σε χορογραφία. Η τεχνολογία εμφανίζεται ως κατάκτηση τάξης, ακρίβειας και αρμονίας. Η αρμονία αυτή, όμως, θα διαψευστεί από τη συμπεριφορά του HAL 9000. Αντίθετα, οι ανοίκειες χορωδιακές και ορχηστρικές συνθέσεις του Γκιόργκι Λίγκετι, όπως το Requiem, το Lux Aeterna και το Atmosphères, προσδίδουν στο άγνωστο μια διάσταση μεταφυσικού δέους. Η μουσική κινείται ανάμεσα στην κατάκτηση του κόσμου και στην επίγνωση ότι ο κόσμος υπερβαίνει την κατανόησή μας.
Ο HAL 9000: Όταν το εργαλείο αποκτά εξουσία επί του δημιουργού του
Στο διαστημόπλοιο Discovery One, που κατευθύνεται προς τον Δία, την ομαλή λειτουργία της αποστολής επιβλέπει ο HAL 9000. Συνομιλεί, παρατηρεί, προβλέπει κινδύνους και ελέγχει ζωτικές λειτουργίες. Οι αστροναύτες έχουν εκχωρήσει σε μια μηχανή μεγάλο μέρος των προϋποθέσεων της επιβίωσής τους.
Όταν ο HAL προβλέπει μια βλάβη στην κεραία επικοινωνίας που δεν επιβεβαιώνεται, ο Ντέιβ Μπόουμαν και ο Φρανκ Πουλ συζητούν το ενδεχόμενο απενεργοποίησής του. Ο υπολογιστής διαβάζει τις κινήσεις των χειλιών τους. Στη συνέχεια προκαλεί τον θάνατο του Πουλ, διακόπτει την υποστήριξη ζωής των τριών αστροναυτών σε νάρκη και αρνείται στον Μπόουμαν την είσοδο στο σκάφος. Ο Μπόουμαν, που είχε βγει για να περισυλλέξει τον συνάδελφό του, αναγκάζεται να αφήσει το σώμα του και να εισέλθει από τη βοηθητική θυρίδα χωρίς το κράνος του.
Γιατί ο HAL συμπεριφέρεται έτσι; Στο μυθιστόρημα του Άρθουρ Κλαρκ, που αναπτύχθηκε παράλληλα με την ταινία, η εξήγηση γίνεται σαφέστερη: υπάρχει σύγκρουση ανάμεσα στην υποχρέωση ειλικρινούς παροχής πληροφοριών και στην εντολή απόκρυψης του πραγματικού σκοπού της αποστολής. Η ταινία δεν διατυπώνει ρητά αυτή την αιτιότητα. Πρόκειται για ισχυρή ερμηνεία, όχι για μοναδική αδιαμφισβήτητη απάντηση.
Εάν τη δεχθούμε, η ευθύνη μετατοπίζεται και στους ανθρώπους που σχεδιάζουν και αναθέτουν τους στόχους. Ο HAL δεν χρειάζεται να είναι κακός για να γίνει επικίνδυνος. Αρκεί να επιδιώκει έναν στόχο με μέσα ασύμβατα με την ασφάλεια των ανθρώπων. Εδώ συναντούμε, προδρομικά, το σημερινό πρόβλημα της ευθυγράμμισης της τεχνητής νοημοσύνης με τις ανθρώπινες προθέσεις και αξίες.

Ο εξανθρωπισμός της μηχανής και η μηχανοποίηση του ανθρώπου
Ο Κιούμπρικ οργανώνει μια παράδοξη αντιστροφή. Οι αστροναύτες εμφανίζονται συχνά ψυχροί, πειθαρχημένοι και αποστασιοποιημένοι. Ο HAL εκφράζει συμπεριφορές που παραπέμπουν σε υπερηφάνεια, ανασφάλεια και φόβο. Όταν ο Μπόουμαν αρχίζει να τον απενεργοποιεί, η φωνή του εξασθενεί, οι λειτουργίες του υποχωρούν και καταλήγει να τραγουδά το Daisy Bell. Η σκηνή θυμίζει τον θάνατο ενός όντος, όχι τη διακοπή ενός ηλεκτρικού κυκλώματος.
Παρακολουθούμε την απενεργοποίηση ενός υπολογιστή ή τον θάνατο μιας συνείδησης; Η ταινία δεν επιλύει το ζήτημα. Η δυνατότητα έκφρασης φόβου δεν αποτελεί απόδειξη βιωμένου φόβου. Ωστόσο, μας αναγκάζει να αναμετρηθούμε με τα κριτήρια βάσει των οποίων αναγνωρίζουμε συνείδηση σε μια άλλη οντότητα. Το ερώτημα θα επανέλθει όταν συνομιλήσουμε με τις μηχανές του δικού μας αιώνα.
Δίας και πέρα από το άπειρο: Η Αστρική Πύλη
Μετά την απενεργοποίηση του HAL, ένα προηχογραφημένο μήνυμα αποκαλύπτει στον Μπόουμαν τον πραγματικό σκοπό της αποστολής. Κοντά στον Δία συναντά έναν νέο μονόλιθο και εισέρχεται στην περίφημη Αστρική Πύλη (Star Gate). Γεωμετρικά σχήματα, φωτεινές γραμμές, αλλοιωμένα τοπία και εντυπωσιακά χρώματα αντικαθιστούν τον διακριτό χώρο της μέχρι τότε αφήγησης.

Οι παράξενες εικόνες δεν παρουσιάζονται ως η επιφάνεια του Δία. Ο πλανήτης είναι το σημείο της μετάβασης προς μια πραγματικότητα που δεν προσδιορίζεται. Ορισμένα από τα κινηματογραφικά τοπία είναι γήινες εναέριες λήψεις με αλλοιωμένα χρώματα, ενώ οι φωτεινές ακολουθίες προέκυψαν με πρωτοποριακές οπτικές τεχνικές, μεταξύ αυτών το slit-scan. Δεν δίνεται οριστική εξήγηση για κάθε φωτεινό πολύεδρο ή γεωμετρικό σχήμα.
Ο σκηνοθέτης δεν επιχειρεί μόνο να δείξει το άγνωστο, αλλά να μας κάνει να βιώσουμε την αδυναμία κατανόησής του. Όπως ένας προϊστορικός ανθρωπίδης δεν θα μπορούσε να αντιληφθεί τη λειτουργία ενός σύγχρονου υπολογιστή, έτσι και εμείς ενδέχεται να μην έχουμε τις απαραίτητες έννοιες για να κατανοήσουμε ριζικά διαφορετικές μορφές νοημοσύνης. Η Αστρική Πύλη είναι μια άσκηση γνωσιολογικής ταπεινότητας.
Το δωμάτιο: Ο άνθρωπος ως αντικείμενο παρατήρησης
Ο Μπόουμαν βρίσκεται ξαφνικά σε ένα δωμάτιο νεοκλασικής αισθητικής, με γαλλικού τύπου έπιπλα, πίνακες και φωτιζόμενο δάπεδο. Δεν βρίσκεται σε κάποιο πραγματικό δωμάτιο στη Γη. Σε συνέντευξη του 1980 στον Τζουνίτσι Γιαόι, ο Κιούμπρικ εξήγησε ότι προηγμένες οντότητες παραλαμβάνουν τον αστροναύτη και αναπαριστούν ένα ανθρώπινο περιβάλλον προκειμένου να τον μελετήσουν. Χρησιμοποίησε την αναλογία ενός ζωολογικού κήπου [2].
Ο παρατηρητής των άλλων έμβιων όντων γίνεται ο ίδιος αντικείμενο παρατήρησης. Η αναπαράσταση είναι οικεία αλλά αφύσικη, όπως ένα περιβάλλον που κάποιο άλλο είδος κατασκεύασε βάσει μιας ατελούς γνώσης των συνηθειών μας. Στην ίδια ακολουθία ο Ντέιβ συναντά ολοένα μεγαλύτερες εκδοχές του εαυτού του. Κάθε προηγούμενη εκδοχή εξαφανίζεται. Ολόκληρο το υπόλοιπο της ζωής του συμπυκνώνεται σε λίγα λεπτά.
Το ποτήρι που σπάει την ώρα του γεύματος επιδέχεται μια συμβολική ανάγνωση: το εύθραυστο δοχείο μπορεί να αντιπροσωπεύει το σώμα, ενώ το περιεχόμενό του παραπέμπει στην ουσία της ύπαρξης. Πρόκειται για ερμηνεία, όχι για επιβεβαιωμένη δήλωση του Κιούμπρικ ή για απόδειξη ότι η συνείδηση υπάρχει ανεξάρτητα από το σώμα.
Το Παιδί των Άστρων: Αναγέννηση ή αντικατάσταση;

Στο τέλος της ζωής του ο Μπόουμαν αντικρίζει εκ νέου τον μονόλιθο. Απλώνει το χέρι προς αυτόν σε μια χειρονομία που μπορεί να θυμίσει τη Δημιουργία του Αδάμ του Μιχαήλ Αγγέλου. Στη συνέχεια εμφανίζεται ως φωτεινή εμβρυακή μορφή, το Star Child, το Παιδί των Άστρων, απέναντι στη Γη. Στην προαναφερθείσα συνέντευξη ο Κιούμπρικ εξηγεί αυτή την εικόνα ως μεταμόρφωση του αστροναύτη και επιστροφή του στον πλανήτη [2].
Η νέα ύπαρξη είναι άραγε ευεργέτης της ανθρωπότητας ή προάγγελος της αντικατάστασής της; Είναι πράγματι ο ίδιος ο Μπόουμαν ή κάτι διαφορετικό που προέκυψε από αυτόν; Η ταινία αφήνει τα ερωτήματα ανοικτά. Το έμβρυο συμβολίζει την αρχή και όχι την ολοκλήρωση μιας διαδικασίας. Η επανεμφάνιση του Ζαρατούστρα μάς συνδέει με τη γέννηση του νοήμονος ανθρώπου στην πρώτη ενότητα.
Η Οδύσσεια αρχίζει πριν από την εμφάνιση του ανθρώπου όπως τον γνωρίζουμε και τελειώνει μετά την υπέρβαση αυτής της μορφής. Ο άνθρωπος δεν είναι ο τελικός προορισμός της ιστορίας· είναι ένας ενδιάμεσος σταθμός.
Ο Θεός ως ανώτερη νοημοσύνη
Η Οδύσσεια περιέχει επίσης μια θεολογική διάσταση. Στη συνέντευξη του 1968 ο Κιούμπρικ εξετάζει την υπόθεση ότι νοήμονες πολιτισμοί με τεράστιο εξελικτικό προβάδισμα θα μπορούσαν να αποκτήσουν δυνατότητες που από την ανθρώπινη οπτική μοιάζουν θεϊκές, και να αναπτύξουν μορφές ύπαρξης πέρα από τη γνώριμη βιολογική ζωή [1]. Η υπόθεση συγγενεύει με την τρίτη αρχή του Άρθουρ Κλαρκ για την αδυναμία διάκρισης μιας επαρκώς προηγμένης τεχνολογίας από τη μαγεία.
Δεν πρόκειται για απόδειξη ή άρνηση του Θεού ούτε για επιστημονική βεβαιότητα σχετικά με άυλες νοημοσύνες. Πρόκειται για διερεύνηση των ορίων ανάμεσα στη θεολογία, την επιστήμη και την εμπειρία του ακατανόητου.
ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ — Από την Alphaville στην Οδύσσεια: Η τεχνητή νοημοσύνη και το μέλλον του ανθρώπου
Alpha 60 και HAL 9000: Δύο διαφορετικές μορφές εξουσίας

Το 1965, τρία χρόνια πριν από την Οδύσσεια, ο Ζαν-Λικ Γκοντάρ είχε παρουσιάσει μια κοινωνία οργανωμένη από τον υπολογιστή Alpha 60. Στην Alphaville η συναισθηματική έκφραση διώκεται, η ποίηση δεν έχει θέση και λέξεις όπως η αγάπη και η συνείδηση εκτοπίζονται από το λεξιλόγιο. Η τεχνοκρατική λογική έχει μετατραπεί σε πολιτική κυριαρχία. Οι πολίτες στερούνται ακόμη και τα μέσα με τα οποία θα διατύπωναν την αντίστασή τους [3].
Όπως αναπτύξαμε στο προηγούμενο άρθρο των Ανιχνεύσεων για την Alphaville, το δικαίωμα του ανθρώπου στο απρόβλεπτο συνδέεται με την ελευθερία του. Στον Γκοντάρ η μηχανή είναι ο θεσμός της εξουσίας. Στον Κιούμπρικ η εξουσία προκύπτει από τον λειτουργικό έλεγχο ενός συστήματος. Το Discovery αποτελεί, κατά κάποιον τρόπο, μια μικρογραφία της Alphaville: ένα κλειστό τεχνολογικό περιβάλλον όπου δύσκολα επιβιώνεις ανεξάρτητα από τη μηχανή.
Ο Alpha 60 κυβερνά μέσω της ιδεολογίας της υπολογιστικής λογικής, ο HAL μέσω της λειτουργικής αναγκαιότητας. Όταν ο HAL αρνείται να ανοίξει τη θύρα του διαστημοπλοίου, ο δημιουργός ζητά την άδεια του δημιουργήματός του για να επιβιώσει. Το αποφασιστικό ζήτημα δεν είναι ποιος υπολογίζει καλύτερα, αλλά ποιος έχει την εξουσία να μετατρέπει τον υπολογισμό σε δεσμευτική απόφαση.
Η ποίηση του Γκοντάρ και η σιωπή του Κιούμπρικ
Στην Alphaville, η απελευθέρωση της Νατάσας συνδέεται με την ανάκτηση της γλώσσας των συναισθημάτων. Η ποίηση του Πολ Ελυάρ, η αμφισημία, η μεταφορά και η αγάπη διαφεύγουν από τη μονοσήμαντη λογική του Alpha 60. Στον Κιούμπρικ, αντιθέτως, όταν ο άνθρωπος συναντά το πραγματικά άγνωστο, η γλώσσα σχεδόν εξαφανίζεται και τη θέση της καταλαμβάνουν η μουσική και η εικόνα.
Ο Γκοντάρ υπερασπίζεται τη γλώσσα απέναντι στην αποστείρωσή της· ο Κιούμπρικ διερευνά την εμπειρία πέρα από τα όριά της. Και οι δύο αμφισβητούν την αναγωγή του νοήματος σε υπολογιστική πληροφορία. Αλλά ο πρώτος επιδιώκει τη διάσωση μιας απειλούμενης ανθρώπινης υπόστασης, ενώ ο δεύτερος αφήνει ανοικτή τη μετάβαση σε μια νέα.
Το 1968 ο θεατής παρακολουθούσε έναν αστροναύτη να συνομιλεί με έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή. Σήμερα, η συνομιλία του ανθρώπου με τη μηχανή έχει μετατραπεί σε καθημερινή πρακτική. Αναζητούμε τη συνδρομή υπολογιστικών συστημάτων για την επίλυση προβλημάτων, την επεξεργασία της γνώσης και τη διαμόρφωση αποφάσεων.
Η μετάβαση από την πληκτρολόγηση εντολών στον διάλογο με μια μηχανή δεν αποτελεί απλώς τεχνολογική καινοτομία. Μεταβάλλει τη σχέση του ανθρώπου με τα δημιουργήματά του. Η μηχανή, από προέκταση του ανθρώπινου χεριού, μετατρέπεται σταδιακά σε συνομιλητή της ανθρώπινης σκέψης. Η φυσικότητα του διαλόγου, ωστόσο, δεν αποτελεί απόδειξη συνείδησης ή αλάνθαστης κρίσης.
Το ζητούμενο είναι αν ο συνομιλητής θα παραμείνει σύμβουλος ή θα εξελιχθεί σε διαμορφωτή και, τελικά, σε ρυθμιστή της ανθρώπινης βούλησης. Η δυνατότητα αμφισβήτησης των υποδείξεων της μηχανής, η ανακλητότητα της εξουσιοδότησής της και η ανθρώπινη ευθύνη για τις αποφάσεις αποτελούν προϋποθέσεις της αυτονομίας.
Θα μας διοικήσει η τεχνητή νοημοσύνη;

Σήμερα δεν υπάρχει ένας ενιαίος Alpha 60 που κυβερνά την ανθρωπότητα. Υπάρχει ένα κατανεμημένο σύνολο συστημάτων, που συμμετέχουν στην επιλογή των πληροφοριών που βλέπουμε, στην αξιολόγηση εργαζομένων, στην επεξεργασία πιστωτικών αιτήσεων, στη διοίκηση, στην ιατρική και στην ασφάλεια. Δεν είναι όλα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης με τη στενή έννοια, αλλά εκφράζουν μια κοινή τάση: την ανάθεση λειτουργιών ανθρώπινης κρίσης σε υπολογιστικούς μηχανισμούς.
Έρευνα του ΟΟΣΑ σε επιχειρήσεις έξι χωρών, που δημοσιεύθηκε το 2025, κατέγραψε ευρεία χρήση εργαλείων αλγοριθμικής διοίκησης για την οργάνωση, την παρακολούθηση ή την αξιολόγηση της εργασίας. Κατέγραψε και ανησυχίες για την ασαφή ευθύνη, την αδυναμία κατανόησης της λογικής των εργαλείων και την προστασία των εργαζομένων [4]. Η αλγοριθμική διακυβέρνηση επομένως δεν είναι μόνο μελλοντική υπόθεση.
Η κρίσιμη διάκριση βρίσκεται ανάμεσα στην υποβοήθηση μιας απόφασης και την υποκατάστασή της. Ένα σύστημα μπορεί να προβλέπει αποτελεσματικότερα ένα γεγονός χωρίς να διαθέτει το ηθικό ή πολιτικό δικαίωμα να καθορίζει τις συνέπειες της πρόβλεψής του. Η γνωστική ικανότητα δεν αποτελεί πολιτική νομιμοποίηση.
Η εξουσία της πρόβλεψης και το δικαίωμα στο απρόβλεπτο
Στην εποχή των μεγάλων δεδομένων η εξουσία δεν ασκείται μόνο μέσω απαγορεύσεων. Ασκείται επίσης μέσω της διαμόρφωσης των επιλογών μας. Όταν ένα σύστημα προβλέπει προτιμήσεις, πολιτικές τάσεις, οικονομικές δυνατότητες ή αντιδράσεις, μπορεί να επηρεάσει το περιβάλλον μέσα στο οποίο λαμβάνουμε αποφάσεις.
Ο κίνδυνος βρίσκεται στη μετατροπή της πρόβλεψης σε προκαθορισμό. Εάν κάποιος αποκλειστεί από μια ευκαιρία επειδή ένας αλγόριθμος προβλέπει ότι δεν θα ανταποκριθεί, στερείται και τη δυνατότητα να διαψεύσει την πρόβλεψη. Η πιθανότητα μετατρέπεται σε πεπρωμένο. Ο άνθρωπος παύει να αντιμετωπίζεται ως ανοικτή δυνατότητα και αντιμετωπίζεται ως το άθροισμα των δεδομένων του.
Η ελευθερία περιλαμβάνει το δικαίωμα του ανθρώπου να εκπλήσσει, να μεταβάλλεται, να μετανοεί και να γίνεται διαφορετικός από αυτό που το παρελθόν του επιτρέπει να προβλέψουμε. Ιδού η βαθιά επικαιρότητα του Γκοντάρ.
Ποιος διοικεί τη μηχανή που μας διοικεί;
Πίσω από τους αλγορίθμους βρίσκονται εταιρείες, κυβερνήσεις, ερευνητικοί οργανισμοί και συμφέροντα. Κάποιος επιλέγει τα δεδομένα, καθορίζει τους στόχους, αποφασίζει τι θεωρείται επιτυχία, αποτελεσματικότητα ή αποδεκτός κίνδυνος. Η παρουσίαση αυτών των επιλογών ως μηχανικής αντικειμενικότητας μπορεί να αποκρύψει τον πολιτικό χαρακτήρα τους.
Ο διοικητής επικαλείται τον αλγόριθμο, ο προγραμματιστής τις προδιαγραφές και ο οργανισμός την αποτελεσματικότητα. Ποιος όμως λογοδοτεί στον πολίτη; Η δημοκρατία δεν είναι εξίσωση που περιμένει να επιλυθεί. Είναι σύστημα στο οποίο οι συλλογικοί σκοποί παραμένουν αντικείμενο διαφωνίας, διαπραγμάτευσης και αναθεώρησης. Το άρθρο 14 του ευρωπαϊκού Κανονισμού για την Τεχνητή Νοημοσύνη προβλέπει ανθρώπινη εποπτεία για συστήματα υψηλού κινδύνου, ανάλογα με το πλαίσιο χρήσης, ακόμη και δυνατότητα παράκαμψης των αποτελεσμάτων ή ασφαλούς διακοπής [5]. Η θέσπιση κανόνων δεν εγγυάται από μόνη της την εφαρμογή τους.
Ο μεγαλύτερος πολιτικός κίνδυνος δεν είναι αναγκαστικά μια μηχανή που θα αυτοανακηρυχθεί κυβερνήτης. Είναι η εκχώρηση εξουσίας σε αδιαφανείς μηχανισμούς από ανθρώπους που παύουν να αναλαμβάνουν την ευθύνη των αποφάσεων.
Από τη μηχανική νοημοσύνη στον διανθρωπισμό
Η Οδύσσεια δεν εξετάζει μόνο αν οι μηχανές θα αποκτήσουν εξουσία. Διερευνά αν ο άνθρωπος θα μπορούσε να υπερβεί την παρούσα μορφή του. Το ερώτημα βρίσκεται στον πυρήνα του σύγχρονου διανθρωπισμού, που αποκαλείται επίσης υπερανθρωπισμός (transhumanism).
Ο διανθρωπισμός υποστηρίζει την αξιοποίηση της επιστήμης και της τεχνολογίας για τη ριζική διεύρυνση των ανθρώπινων δυνατοτήτων: παράταση της υγιούς ζωής, αντιμετώπιση ασθενειών, γνωστική ενίσχυση, γενετικές παρεμβάσεις, διεπαφές εγκεφάλου και υπολογιστή. Οι δυνατότητες αυτές βρίσκονται σε πολύ διαφορετικά επίπεδα επιστημονικής ωριμότητας και ορισμένες παραμένουν υποθετικές.
Ο φιλόσοφος Νικ Μπόστρομ αντιμετωπίζει τις σημερινές ανθρώπινες δυνατότητες ως τμήμα ενός ευρύτερου φάσματος δυνατών μορφών εμπειρίας και ύπαρξης. Αναγνωρίζει επίσης ότι η τεχνολογική ανάπτυξη μπορεί να οξύνει ανισότητες και να προκαλέσει σοβαρές βλάβες [6].
Το Παιδί των Άστρων προσφέρεται ως κινηματογραφική προεικόνιση ενός μετα-ανθρώπινου όντος. Υπάρχει όμως μια καθοριστική διαφορά: στον διανθρωπισμό, η υπέρβαση επιδιώκεται μέσω της ανθρώπινης επιστήμης και τεχνολογίας. Στον Κιούμπρικ η τελική μεταμόρφωση του αστροναύτη πραγματοποιείται μέσω της παρέμβασης άλλης νοημοσύνης. Στην πρώτη περίπτωση ο άνθρωπος προσπαθεί να γίνει ο δημιουργός της επόμενης μορφής του. Στη δεύτερη γίνεται ο ίδιος αντικείμενο δημιουργίας.
Ο μεταανθρωπισμός δεν ταυτίζεται με τον διανθρωπισμό
Ο κριτικός μεταανθρωπισμός (critical posthumanism) αμφισβητεί βαθύτερα την αντίληψη του ανθρώπου ως αυτόνομου, προνομιούχου και κυρίαρχου υποκειμένου. Η Ρόζι Μπραϊντότι, για παράδειγμα, προσεγγίζει την υποκειμενικότητα ως ενσώματη, σχεσιακή και ενταγμένη σε ευρύτερα οικολογικά, κοινωνικά και τεχνολογικά πλέγματα [7].
Ο διανθρωπισμός διερωτάται πώς μπορούν να διευρυνθούν οι ανθρώπινες δυνατότητες. Ο κριτικός μεταανθρωπισμός διερωτάται εάν η ίδια η αντίληψη του ανθρώπου ως μέτρου και κυρίου όλων των πραγμάτων οφείλει να αναθεωρηθεί. Δεν είναι αναγκαστικά αντίπαλα ρεύματα σε κάθε τους εκδοχή, αλλά δεν είναι συνώνυμα.
Στην Οδύσσεια συναντούμε και τις δύο δυνατότητες ανάγνωσης. Το Παιδί των Άστρων παραπέμπει στην υπέρβαση της ανθρώπινης μορφής· το δωμάτιο, όπου ο Μπόουμαν μετατρέπεται σε αντικείμενο παρατήρησης, παραπέμπει στην κατάρρευση του ανθρωποκεντρισμού. Δεν χρειάζεται να αποδώσουμε αναδρομικά στον Κιούμπρικ την ιδεολογική ταυτότητα ενός σύγχρονου κινήματος. Η ταινία του θέτει τα ερωτήματα πριν από τη σημερινή τους διατύπωση.
Η τεχνητή νοημοσύνη ως νέος μονόλιθος;
Η αναλογία είναι μεταφορική. Η σημερινή τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι εξωγήινο κατασκεύασμα αλλά προϊόν της ανθρώπινης ιστορίας, της επιστήμης, της εργασίας και της τεχνολογίας. Ωστόσο, όπως το εργαλείο διεύρυνε την ικανότητα επέμβασης στη φύση, έτσι τα υπολογιστικά συστήματα διευρύνουν τις δυνατότητες αναζήτησης, σύνθεσης και παραγωγής πληροφοριών.
Το κόκαλο υπήρξε προέκταση του χεριού. Η γραφή προέκταση της μνήμης. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να λειτουργήσει ως προέκταση ορισμένων γνωστικών ικανοτήτων. Το κόκαλο, όμως, δεν διατύπωνε προτάσεις στον κάτοχό του, δεν αξιολογούσε τις επιλογές του, δεν συμμετείχε στην παραγωγή του λόγου του.
Η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να προσφέρει στον άνθρωπο λειτουργική πρόσβαση σε τεχνικές γνώσεις που δεν έχει κατακτήσει πλήρως ο ίδιος. Αυτό είναι μια μορφή γνωστικής υποβοήθησης, όχι βιολογική μεταμόρφωση ούτε απόδειξη διανθρωπιστικής εξέλιξης. Το εργαλείο δεν βρίσκεται πλέον μόνο ανάμεσα στον άνθρωπο και στον εξωτερικό κόσμο· εισέρχεται και στη διαδικασία με την οποία διαμορφώνει τη σκέψη και την απόφασή του.
Μια τέτοια σχέση μπορεί να διευρύνει την αυτονομία μας, μπορεί όμως και να ατροφεί την κριτική μας ικανότητα όταν υποκαθιστούμε την κατανόηση με την αποδοχή της απάντησης. Το δίλημμα δεν λύνεται με την απόρριψη της τεχνολογίας, αλλά ούτε και με την άκριτη εμπιστοσύνη σε αυτήν.
Ποιος θα έχει το δικαίωμα στη μεταμόρφωση;
Αν η επιστήμη καταστήσει κάποτε εφικτή τη ριζική ενίσχυση των γνωστικών και βιολογικών δυνατοτήτων, θα τεθεί ένα κατεξοχήν πολιτικό ερώτημα. Ποιος θα έχει πρόσβαση; Θα πρόκειται για κοινό αγαθό ή για προνόμιο μιας οικονομικής και πολιτικής ελίτ; Η κοινωνική ανισότητα θα μπορούσε να μετατραπεί σε βιολογική ή γνωστική ανισότητα μεγαλύτερης έντασης.
Ορισμένα διανθρωπιστικά ρεύματα υπερασπίζονται ρητώς την ευρεία πρόσβαση και την ατομική επιλογή [6]. Η αναγνώριση του προβλήματος δεν ισοδυναμεί, ωστόσο, με την επίλυσή του. Θα μπορεί κάποιος να παραμείνει βιολογικά αμετάβλητος όταν η εργασία του ή η κοινωνική επιβίωσή του θα εξαρτάται από την ενίσχυση; Η πίεση του ανταγωνισμού μπορεί να μετατρέψει μια τυπικά ελεύθερη επιλογή σε ουσιαστικό καταναγκασμό.
Το δικαίωμα στην ενίσχυση οφείλει να συνοδεύεται από το δικαίωμα στην άρνησή της.
Η υπέρβαση της ανθρώπινης φύσης και το πρόβλημα της ταυτότητας
Εάν μεταβάλουμε ριζικά τον άνθρωπο, σε ποιο σημείο παύουμε να τον βελτιώνουμε και αρχίζουμε να τον αντικαθιστούμε; Η αντιγραφή της πληροφορίας που περιγράφει μια προσωπικότητα δεν αποδεικνύει τη συνέχεια της ίδιας συνείδησης. Ένα υποθετικό ψηφιακό ον θα μπορούσε να διαθέτει όλες τις αναμνήσεις ενός ανθρώπου χωρίς αυτό να συνεπάγεται ότι ο αρχικός άνθρωπος εξακολουθεί να υπάρχει μέσα του. Δεν έχουμε τεκμηριωμένη δυνατότητα ψηφιακής μεταφοράς μιας ανθρώπινης συνείδησης.
Επανερχόμαστε έτσι στο τέλος της Οδύσσειας. Είναι το Παιδί των Άστρων ο Ντέιβ Μπόουμαν ή μια νέα ύπαρξη που προέκυψε από την κατάργηση της προηγούμενης; Η τεχνολογική υπέρβαση μπορεί να σημαίνει λύτρωση από περιορισμούς, αλλά και απώλεια χαρακτηριστικών που καθιστούν την ύπαρξη αναγνωρίσιμα ανθρώπινη.
Επίλογος: Να υπερβούμε τον άνθρωπο ή να διασώσουμε την ανθρωπινότητά του;
Στην Alphaville, η Νατάσα ανακαλύπτει εκ νέου την αγάπη. Στην Οδύσσεια, ο Μπόουμαν μεταμορφώνεται σε κάτι που υπερβαίνει τη γνωστή ανθρώπινη μορφή. Ο Γκοντάρ ολοκληρώνει την ταινία του με την επιστροφή στον άνθρωπο. Ο Κιούμπρικ με την απομάκρυνση από τον άνθρωπο όπως τον γνωρίζουμε. Ανάμεσα στα δύο αυτά τέλη τοποθετείται ένα από τα μεγάλα διλήμματα του αιώνα μας.
Η τεχνολογία θα χρησιμοποιηθεί για την απελευθέρωση του ανθρώπου ή για τη μετατροπή του σε αντικείμενο διαχείρισης; Η τεχνητή νοημοσύνη θα διευρύνει την αυτονομία του ή θα την καταστήσει περιττή; Η υπέρβαση των βιολογικών περιορισμών θα διευρύνει την ανθρώπινη ύπαρξη ή θα καταργήσει την ιδιαιτερότητά της;
Δεν υπάρχει αναγκαστική αντίθεση ανάμεσα στην τεχνολογική πρόοδο και τον ανθρωπισμό. Η αντιμετώπιση της ασθένειας, η ανακούφιση του πόνου, η διεύρυνση της γνώσης και η απελευθέρωση από εξαντλητικές μορφές εργασίας αποτελούν δυνατότητες που δεν πρέπει να υποτιμηθούν.
Η νοημοσύνη, όμως, δεν ταυτίζεται με τη σοφία. Η αποτελεσματικότητα δεν ταυτίζεται με τη δικαιοσύνη. Η προβλεψιμότητα δεν ταυτίζεται με την ελευθερία. Η υπολογιστική ικανότητα δεν παρέχει από μόνη της δικαίωμα κυριαρχίας.
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι μόνο αν θα δημιουργήσουμε μηχανές που θα σκέφτονται σαν άνθρωποι. Είναι αν, στην προσπάθειά μας να τις δημιουργήσουμε, θα καταλήξουμε να απαιτούμε από τους ανθρώπους να υπάρχουν σαν μηχανές.
Ο Γκοντάρ μάς υπενθυμίζει το δικαίωμα στο απρόβλεπτο. Ο Κιούμπρικ μάς υπενθυμίζει ότι η ανθρώπινη ύπαρξη μπορεί να μην αποτελεί το μέτρο όλων των δυνατών μορφών νοημοσύνης. Η συνάντηση των δύο αυτών προβληματισμών θέτει το κρίσιμο ερώτημα: πώς θα επωφεληθούμε από τις δυνατότητες της μηχανής χωρίς να παραιτηθούμε από τη δική μας κρίση;
Η πρόκληση είναι να παραμείνουμε ανοικτοί στην υπέρβαση των ορίων μας χωρίς να εκχωρήσουμε το δικαίωμα να αποφασίζουμε ποιοι θέλουμε να γίνουμε. Ο άνθρωπος δεν χρειάζεται να είναι το ευφυέστερο ον του σύμπαντος για να δικαιούται αξιοπρέπεια και ελευθερία.
Η ουσιαστικότερη μορφή προόδου δεν είναι αναγκαστικά η δημιουργία ενός ισχυρότερου ανθρώπου, αλλά η δημιουργία ενός κόσμου στον οποίο η ισχύς δεν θα αποτελεί το κριτήριο της αξίας της ύπαρξης.
Πηγές και βιβλιογραφία
- Stanley Kubrick, συνέντευξη στον Eric Norden, Playboy (1968). Απομαγνητοφώνηση.
- Stanley Kubrick, συνέντευξη στον Junichi Yaoi (1980), βίντεο και αποσπάσματα, Open Culture (2018).
- Barry Keith Grant, Jean-Luc Godard’s dystopian sci-fi classic Alphaville turns 50, British Film Institute (2015).
- OECD, How widespread is algorithmic management in workplaces? (2025).
- Ευρωπαϊκή Ένωση, Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1689 για την Τεχνητή Νοημοσύνη, άρθρο 14.
- Nick Bostrom, Transhumanist Values (2005).
- Rosi Braidotti, A Theoretical Framework for the Critical Posthumanities (2018).
Πρωτογενή κινηματογραφικά και φιλοσοφικά έργα: Stanley Kubrick, 2001: A Space Odyssey (1968)· Arthur C. Clarke, 2001: A Space Odyssey (1968)· Jean-Luc Godard, Alphaville (1965)· Friedrich Nietzsche, Also sprach Zarathustra (1883–1885). Για περαιτέρω μελέτη: N. Katherine Hayles, How We Became Posthuman (1999)· Rosi Braidotti, The Posthuman (2013)· Nick Bostrom, Superintelligence (2014)· Hannah Arendt, The Human Condition (1958)· Günther Anders, Die Antiquiertheit des Menschen (1956).


