Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΣΤΗ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗ

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΛΙΟΡΚΙΑ ΤΗΣ ΚΑΣΣΑΝΔΡΑΣ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΓΓΛΙΚΟ ΤΥΠΟ 1821-1822

 της ΕΛΕΝΗΣ ΣΤΟΥΜΠΟΥ-ΚΑΤΣΑΜΟΥΡΗ

Αρχαιολόγου στην Εφορεία Αρχαιοτήτων Χαλκιδικής και Αγίου Όρους

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Οι εφημερίδες παρουσιάζουν διάφορα προβλήματα ως ιστορικές πηγές και οφείλουμε να διατηρούμε τις επιφυλάξεις μας για τις ειδήσεις που δεν μπορούμε να διασταυρώσουμε, ιδίως όταν γυρνάμε διακόσια χρόνια πίσω, στα χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης. Εφημερίδες στην Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν υπήρχαν[1], όπως δεν υπήρχαν ταχυδρομεία, τακτικές επικοινωνίες, οργανωμένη με σύγχρονους όρους κυβέρνηση.

Tα νέα στον έξω κόσμο έφταναν μετά από εβδομάδες, στα ηπειρωτικά με τα καραβάνια και στα λιμάνια με τα πλοία, που μαζί με τα εμπορεύματα έφερναν επιβάτες -πηγή πληροφοριών- και τα γράμματα που έστελναν οι διπλωματικοί εκπρόσωποι και οι έμποροι. Τα ονόματα των αποστολέων δεν αναφέρονται, όπως και τα ονόματα των συντακτών των εφημερίδων. Στην εισαγωγή, δηλώνεται η διαδρομή της είδησης, που συχνά είναι περιπετειώδης[2].

Με όλες τις επιφυλάξεις για πιθανές ανακρίβειες ή σκόπιμη παραπλάνηση, θα εξετάσουμε ένα μέρος από τα πολλά δημοσιεύματα στον Αγγλικό Τύπο που αναφέρθηκαν στην Επανάσταση στη Χαλκιδική[3]. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι οι «ανταποκριτές» που έγραψαν τις εμπορικές επιστολές ήταν πρόσωπα γνωστά στη μικρή Ευρωπαϊκή παροικία της Θεσσαλονίκης, που θα μπορούσαν να ταυτοποιηθούν και να αξιολογηθούν οι μαρτυρίες τους. Για τους άγνωστους «αγγελιοφόρους» το πράγμα γίνεται πιο δύσκολο. Σ΄αυτούς συγκαταλέγονται τα κατά τόπους μέλη της Φιλικής Εταιρείας, που είχαν κάθε λόγο να εμφανίζουν θριάμβους  και να διεγείρουν το κοινό αίσθημα –χωρίς να παραβλέψουμε την επίδραση των καλών ειδήσεων στην εξασφάλιση πόρων για τον Αγώνα- οι Έλληνες ναύτες των καραβιών και οι πάμπολλοι φιλέλληνες της Ευρώπης, που επιθυμούσαν τη δικαίωση των απογόνων των Ομήρου[4]. Oι «ταξιδιώτες της πολυθρόνας» διάβαζαν τώρα το νέο Τρωικό Πόλεμο, που ήταν πιο συναρπαστικός και το ίδιο αιματοβαμμένος.

Καθώς οι διασταυρωμένες πηγές για τα γεγονότα της Επανάστασης στη Χαλκιδική είναι λίγες[5] και η καθολική καταστροφή στέρησε κι από την προφορική παράδοση τις μαρτυρίες, η εξέταση των εφημερίδων παρουσιάζει ενδιαφέρον για δύο λόγους: πρώτα, γιατί μπορεί να υπάρχει σ’ αυτές πυρήνας αλήθειας, που η έρευνα μπορεί αργότερα να τεκμηριώσει και ύστερα, γιατί αποδίδουν το κλίμα της εποχής, ενώ τα γεγονότα εξελίσσονταν. Η Επανάσταση στη Χαλκιδική απασχόλησε τον Τύπο ως ένα κορυφαίο μέτωπο του Αγώνα -πιθανότατα λόγω της σημασίας του λιμανιού της Θεσσαλονίκης στο διεθνές εμπόριο- δίνοντας μια εικόνα πολύ διαφορετική από αυτή που έχουμε συνηθίσει με τις λίγες σειρές στα σχολικά βιβλία Ιστορίας και τη συγκαταβατική φιλοφρόνηση στους λόγους των πολιτικών περί συμβολής της στην εδραίωση της Επανάστασης στην Πελοπόννησο. Με την ίδρυση του Ελληνικού Κράτους, οι θυσίες των «ετεροχθόνων» άρχισαν να θαμπώνουν, μέχρι που έγιναν υποσημείωση της Ιστορίας. 200 χρόνια χρόνια από την Επανάσταση είναι καιρός για περίσκεψη, αλλά και για να φυσήξουμε τη σκόνη.

ΟΙ ΠΗΓΕΣ

Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο που βρίσκουμε στις αγγλικές εφημερίδες είναι οι πολλές περιγραφές για την αντίσταση στην Κασσάνδρα. Νίκησαν στ’ αλήθεια «τουλάχιστον τέσσερις φορές» πριν πέσουν οι πολιορκημένοι[6];

Ας ξεκινήσουμε με μια εκ πρώτης όψεως αξιόπιστη πηγή, ενός (Άγγλου;) εμπόρου που κατοικεί στο Φραγκομαχαλά.

1. Εφ. “Star” (Λονδίνο), Σάββατο 29 Σεπτεμβρίου 1821[7].

Στις 29 Σεπτεμβρίου από εμπορική επιστολή με ημερομηνία Σαλονίκη (Salonichi) 30 Ιουλίου (11 Αυγούστου) μαθαίνουμε τα παρακάτω:

“Από τα πρόσφατα γεγονότα, η κατάστασή μας έχει γίνει λιγότερο ανησυχητική[8]. Ο τουρκικός στρατός έχει καθυποτάξει ξανά όλα τα χωριά που είχαν επαναστατήσει από την πόλη μας μέχρι το Άγιον Όρος και το Ορφανό (στην περιοχή του Στρυμώνα)[9]. Μόνο δύο αρκετά δύσκολα σημεία παραμένουν, το Άγιον Όρος και η Κασσάνδρα, όπου οι Έλληνες μοιάζουν διατεθειμένοι να προβάλουν μακρά αντίσταση[10] και οι Τούρκοι από την πλευρά τους ετοιμάζονται να τους χτυπήσουν από δύο μεριές[11]. Τα παραπάνω χωριά παραπλανήθηκαν τελείως από τις κολακείες και τις απειλές των ένοπλων Ελληνικών πλοίων, που τους βεβαίωναν ότι ο Αλέξανδρος Υψηλάντης ήταν ήδη κύριος της Μολδαβίας, της Βλαχίας και της Σερβίας και απειλούσε την Κωνσταντινούπολη με στρατό 150.000 ανδρών. Με αυτές τις αυταπάτες βύθισαν τους φτωχούς ανθρώπους στη μεγαλύτερη δυστυχία, καθώς πάνω από τριάντα χωριά που επεχείρησαν να επαναστατήσουν λεηλατήθηκαν και κάηκαν από τους Τούρκους. Εδώ, οι Έλληνες συνεχίζουν να ρίχνονται στις φυλακές και να επιβαρύνονται με βαριές συνεισφορές· πολλοί πλούσιοι Ελληνικοί οίκοι που είχαν σημαντικά χρέη στα χωριά αυτά, έχουν καταστραφεί, όπως και οι ίδιοι οι χωρικοί. Γίνονται ακόμα εκτελέσεις κάθε μέρα[12]: πριν από μια εβδομάδα, ο Έλληνας Αρχιεπίσκοπος και δύο Έλληνες έμποροι αποκεφαλίστηκαν και τα κεφάλια τους εκτέθηκαν για τρεις μέρες έρμαιο στις προσβολές των Τούρκων[13]. Λέγεται ότι είχαν εμπλακεί στη συνομωσία, τουλάχιστον ότι βρέθηκαν πριγκηπικά τιμητικά διακριτικά και ενδύματα στο σπίτι ενός από αυτούς, καθώς το σχέδιό του ήταν, αν τα πράγματα κατέληγαν ευνοϊκά, να γίνει Πρίγκηπας της Σαλονίκης[14]. Είχε φτιάξει τα ρούχα σ’ έναν Έλληνα ράφτη, αλλά αυτός ο ελεεινός έγινε μουσουλμάνος και τον πρόδωσε. Στο Φραγκομαχαλά απολαμβάνουμε απόλυτη ησυχία. Το εμπόριο συνεχίζεται απρόσκοπτα”.

2. Εφ. “Star” (Λονδίνο), Πέμπτη 27 Δεκεμβρίου 1821[15]

ΦΡΑΝΚΦΟΥΡΤΗ 15  ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ

“… Στις 9 Νοεμβρίου, καθώς ήταν η γιορτή του Αγίου Δημητρίου (26 Οκτωβρίου), ο Πασάς της Θεσσαλονίκης πιστεύοντας ότι οι χριστιανοί της Κασσάνδρας θα ήταν αποκλειστικά απασχολημένοι με τις θρησκευτικές τελετές τους, έκανε μια ξαφνική επίθεση στον τόπο· αλλά οι Έλληνες έτρεξαν πυροβολώντας τους Οθωμανούς, το σύνολο των οποίων σκοτώθηκαν, εκτός από τον Πασά και 200 άνδρες που διέφυγαν“.

3. “Star” (Λονδίνο), Παρασκευή 4 Ιανουαρίου 1822[16]

ΦΡΑΝΚΦΟΥΡΤΗ, 26 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 1826

«…Σύμφωνα με γράμματα από τις Σέρρες, οι Έλληνες άφησαν τους Τούρκους να μπουν στο διατείχισμα της Κασσάνδρας· αλλά ήταν ενέδρα, από την οποία ούτε ένας δεν κατάφερε να δραπετεύσει. 

…Ένα γράμμα από τις όχθες του Δούναβη[17] με ημερομηνία 25 Δεκεμβρίου λέει ότι το ανατολικό τμήμα της Μακεδονίας έγινε πάλι το θέατρο αιματηρής μάχης. Ο πασάς της Θεσσαλονίκης είχε υποσχεθεί στο Σουλτάνο να κυριεύσει την Κασσάνδρα και το Άγιον Όρος, έκανε αρκετές επιθέσεις στην οχυρή θέση των Ελλήνων χωρίς επιτυχία· αλλά όλες αυτές οι ήττες δεν τον έπεισαν να εγκαταλείψει την επιχείρησή του.

Αφού έλαβε νέες ενισχύσεις και, μεταξύ άλλων, ένα σώμα από στρατεύματα που είχαν στατοπεδεύσει στα περίχωρα της Κωνσταντινούπολης, βάδισε από τη Θεσσαλονίκη προς το τέλος του Νοεμβρίου και επιτέθηκε από την αρχή. Οι Έλληνες υπερασπίστηκαν τους εαυτούς τους με μεγάλη γενναιότητα και απώθησαν τους Τούρκους. Μη αντέχοντας τις επιτυχίες τους, ο Πασάς υποχρεώθηκε να αποχωρήσει ξαφνικά και μερικά αποσπάσματα του στρατού του γύρισαν στη Θεσσαλονίκη την 3η Δεκεμβρίου. Τα άλλα στρατεύματα παρέμειναν σε χαρακώματα γύρω από την Κασσάνδρα. Λέγεται ότι ο Πασάς δεν θα επαναλάβει τις επιθέσεις του μέχρι να συγκεντρώσει νέα στρατεύματα.

Το εμπόριο στη Θεσσαλονίκη βρίσκεται σε κατάσταση μεγάλης στασιμότητας. Οι Έλληνες συνεχίζουν τον αποκλεισμό του λιμανιού με στόλο και δεν αφήνουν ούτε ένα πλοίο να εισέλθει ή να εξέλθει. Οι μεγαλύτερες ακρότητες έχουν διαπραχθεί στην πόλη αυτή και τα περίχωρά της».

4. “Sun” (Λονδίνο), Παρασκευή 4 Ιανουαρίου 1822[18]

ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ

«Έχουμε από χθες ένα απόσπασμα από ένα γράμμα του Προξένου στη Θεσσαλονίκη[19], που περιέχει έναν απολογισμό της επιτυχημένης απόπειρας των Τούρκων να καταλάβουν την Κασσάνδρα στις 12 Νοεμβρίου (30 Oκτωβρίου), μετά από αδύναμη αντίσταση από την πλευρά των εξεγερμένων, που υπέφεραν πολύ. Ο αριθμός των αιχμαλώτων δεν αναφέρεται, αλλά έγινε γνωστό, λέει ο συγγραφέας, ότι ένας τεράστιος αριθμός γυναικών (μερικοί λένε 10.000) έπεσαν στα χέρια των Τούρκων, επιπλέον των 4.000 που είχαν μεταφερθεί στην πόλη αυτή και εκτίθενται για πώληση στον πλειοδότη”.

Ακολουθεί το σχόλιο του συντάκτη, που αρνείται να αποδεχθεί τα δυσάρεστα νέα:

“Αντίθετα με την προηγούμενη δήλωση, επισυνάπτουμε μια αναφορά για την ίδια υπόθεση, παρμένη από Γαλλική εφημερίδα, η οποία αναφέρει ένα τελείως διαφορετικό αποτέλεσμα, πολύ περισσότερο καταστροφικό για τους Τούρκους απ’ ό,τι ήταν οι τέσσερις προηγούμενες άβολες καταστάσεις που υπέμειναν στην ίδια περιοχή. Μόνο ο χρόνος θα αποδείξει ποιά αναφορά είναι η σωστή· έχουμε, ωστόσο βέβαιες ελπίδες ότι η αξία που έδειξαν οι Κασσανδρινοί στις προηγούμενες περιστάσεις, προστιθέμενη στη βελτιωμένη πειθαρχία και γνώση της τέχνης του πολέμου, που έμαθαν από τους Ευρωπαίους που τους ενίσχυσαν, θα φανεί ότι ασκήθηκαν ξανά με την ίδια επιτυχία που έστεψε τις προηγούμενες προσπάθειές τους».

5. (Ακολουθεί μετάφραση στα αγγλικά από τη γαλλική εφημερίδα “Le Constitunionnel” με ημερομηνία Κυριακή 30 Δεκεμβρίου 1821, την οποία παραθέτουμε σε μετάφραση από το γαλλικό πρωτότυπο)[20].

ΙΟΝΙΑ ΝΗΣΙΑ

Ζάκυνθος, 30 Νοεμβρίου 

(Α.Μ. Β., εν Παρισίοις)

Ιδού τα νέα που λάβαμε από την Κασσάνδρα:

“Ο Πασάς της Θεσσαλονίκης, που νικήθηκε τέσσερις φορές στο σύνορο αυτής της χερσονήσου, ξαναεμφανίστηκε στις 20 Οκτωβρίου (παλιό ημερολόγιο), αφού συγκέντρωσε νέες δυνάμεις. Μην αντέχοντας τις ήττες που είχε υποστεί, κάλεσε πάλι τους Έλληνες να παραδοθούν, προσφέροντάς τους για ακόμα μια φορά αμνηστία από το Σουλτάνο. Οι Τούρκοι υποκρίθηκαν ότι το πέρασμα του ισθμού, που ονομάζεται “Πόρτες της Κασσάνδρας”[21], ήταν το μόνο πράγμα που τους εμπόδιζε να δοκιμάσουν το υποτιθέμενο κουράγιο αυτών των άπιστων· αλλά οι Έλληνες σκέφτηκαν τελείως διαφορετικά για το πέρασμα αυτό και χωρίς να απαντήσουν στις προτάσεις του Πασά, υποχώρησαν στο εσωτερικό της ξηράς, αφήνοντας τον ισθμό ελεύθερο.

Οι Τούρκοι που παρατηρούσαν αυτή την υποχώρηση, έστειλαν αρκετά αποσπάσματα για αναγνώριση σε διαφορετικούς χρόνους και στο τέλος αποφάσισαν να επιχειρήσουν το πέρασμα στις 22 Οκτωβρίου. Επτά χιλιάδες Τούρκοι έφτασαν μπροστά στην πόλη της Κασσάνδρας, που δίνει το όνομά της στη χερσόνησο, και τη βρήκαν άδεια από κατοίκους. Ένα μικρό τμήμα από τα στρατεύματα αυτά κατέλαβαν την πόλη και οι υπόλοιποι στρατοπέδευσαν μπροστά[22]· ο Πασάς, ο οποίος υποπτεύθηκε κάποιο στρατήγημα από την πλευρά των Ελλήνων, δεν επεχείρησε προσωπικά το πέρασμα, αλλά αρκέστηκε στην κατάληψη του ισθμού επικεφαλής 350 ανδρών. Οι Τούρκοι τότε αποφάσισαν να χτυπήσουν τους Κασσανδρινούς στις θέσεις τους στις 26 Οκτωβρίου, στη γιορτή του Αγίου Δημητρίου, προστάτη της περιοχής, πιστεύοντας ότι θα είχαν επιδοθεί στους συνήθεις εορτασμούς της μέρας.

Οι Έλληνες αρχηγοί από την πλευρά τους είχαν ανακοινώσει την παραμονή αυτής της γιορτής, ότι την επόμενη μέρα θα χτυπούσαν τον εχθρό υπό την αιγίδα του Αρχιστράτηγου, Αγίου Δημητρίου[23]. Πραγματικά, την αυγή 500 Έλληνες, από τους οποίους 300 ήταν (Αravnians)[24] και 200 Μαντεμοχωρίτες, έτρεξαν με ορμή από τα υψώματα προς τον Ισθμό και διασκόρπισαν τα στρατεύματα του Πασά, που τον φύλαγαν. Την ίδια στιγμή, τα άλλα στρατεύματα επιτέθηκαν με αφοβία στον εχθρό που είχε καταλάβει την πόλη και τα περίχωρά της σε αρκετά σημεία. Η μάχη ήταν ανυποχώρητη και φονικότατη,  αλλά στο τέλος οι Τούρκοι νικήθηκαν και έτρεξαν προς την κατεύθυνση του Ισθμού, που τον βρήκαν ανακατειλημμένο από τους Έλληνες. Ανάμεσα σε δύο πυρά, σκοτώθηκαν όλοι ή αιχμαλωτίστηκαν, περίπου 7.000. Μέρος της πόλης της Κασσάνδρας κάηκε στη διάρκεια της επιχείρησης.

Αυτή ήταν η κατάληξη αυτής της τελευταίας μάχης της Κασσάνδρας, φονικότερη για τους Τούρκους απ’ ό,τι οι τέσσερις άλλες που προηγήθηκαν. Ο Πασάς, ο οποίος πληροφορήθηκε για την τύχη του στρατού του από έναν αιχμάλωτο, που οι Έλληνες απελευθέρωσαν γι’ αυτό το σκοπό, επέστρεψε τη νύχτα στη Θεσσαλονίκη με περίπου 200 στρατιώτες».

6. “Τhe Morning Post”, Σάββατο 5 Ιανουαρίου 1822[25]

«…Σύμφωνα με γράμματα από τις Σέρρες, οι Έλληνες επέτρεψαν στους Τούρκους να μπουν στα τείχη της Κασσάνδρας· αλλά ήταν ενέδρα, από την οποία ούτε ένας δεν μπόρεσε να ξεφύγει».

7. “St. James’s Chronicle”, Σάββατο 2 Φεβρουαρίου 1822[26]

Η εφημερίδα αναφέρει δημοσίευμα από τη Φρανκφούρτη με ημερομηνία 20 Ιανουαρίου. Αναφορά από την Τεργέστη της 5ης Ιανουαρίου.

“…Στη Μακεδονία, οι Έλληνες δεν φαίνεται να έχουν καμία στέρεη βάση από τότε που έχασαν την Κασσάνδρα…“.

Βιέννη, 13 Ιανουαρίου. – «Μια επίσημη αναφορά δημοσιεύτηκε στην Κωνσταντινούπολη σχετικά με την κατάληψη της Κασσάνδρας από τον (Issonsbeg)[27], Σερασκέρη του Τουρκικού στρατού, αφού  την είχε πολιορκήσει για τέσσερις μήνες, έριξε πάνω από 25.000 βλήματα κι έχασε πολλούς από τους πιο γενναίους στρατιώτες του. Οι Έλληνες αιφνιδιάστηκαν, πρόβαλαν ελάχιστη αντίσταση και έχασαν σε μια στιγμή τους καρπούς πολύχρονων προσπαθειών. Μόλις κυριεύτηκε η πόλη, 3.000 Έλληνες κάτοικοι δολοφονήθηκαν απάνθρωπα από τους Τούρκους· όλους τους πρόσφυγες που μπορούσαν να τους προφτάσουν, και όλους όσους είχαν παραδοθεί, τους αποκεφάλισαν την επόμενη μέρα και τις γυναίκες με τα παιδιά κάτω των 12 ετών τις μετέφεραν για να πουληθούν σκλάβοι. Ο αριθμός των Ελλήνων που σκοτώθηκαν ή οδηγήθηκαν στη σκλαβιά αριθμεί τις 10.000. Οι Τούρκοι κόμπαζαν για τον ηρωισμό τους ότι έκαψαν όλα τα γειτονικά χωριά, ακόμη και τα δέντρα».

Θα παραθέσουμε τέλος μια μαρτυρία για την πολιορκία της Κασσάνδρας εκ των έσω που καταγράφει η συγγραφέας Dora d’ Istria και τεκμηρίωσε ο Απ. Βακαλόπουλος[28]. Μια νεαρή Ελληνίδα που έδρασε ως οπλαρχηγός, ντυμένη άνδρας στη Δυτική Μακεδονία, βρίσκεται ανάμεσα στους πολιορκημένους της Κασσάνδρας:

“Ενώ επτακόσιοι καλόγεροι από το Άγιον Όρος πολεμούσαν μαζί με τους εξεγερμένους, οι γυναίκες, οργανωμένες σε ομάδα, έτρεχαν προς τα (πεσμένα) βλήματα που είχαν ρίξει οι Τούρκοι και τα έσβηναν με κουβάδες νερό. Η Ανθή που είχε ξαναβάλει γυναικεία ρούχα, ήταν επικεφαλής του θαρραλέου τάγματος“[29].

Η συγγραφέας αναφέρεται στις προδοσίες που δεν άργησαν να κάνουν αδύνατη τη σωτηρία.

“Ο Γιαννιός[30] και o Μανωλάκης Οικονόμος που διοικούσαν τους Έλληνες είχαν τέτοιο αμοιβαίο μίσος που ήταν αδύνατο να θυσιάσουν την αντιπάθειά τους  για τη γενική σωτηρία. Οι Πόρτες της Κασσάνδρας ήταν ανοικτές στους Τούρκους. Όμως η Επανάσταση της Χαλκιδικής τους κόστισε σαράντα χιλιάδες νεκρούς. Ο Αμπουλουμπούλ εκδικήθηκε γι’ αυτές τις τεράστες απώλειες…  Οι οθωμανοί πούλησαν στα παζάρια όσους γλίτωσαν από τις σφαγές και γυναίκες, μαθημένες να τις σέβονται στα χριστιανικά τους σπίτια, κορίτσια συνεσταλμένα, άμοιρα παιδιά, που δεν γνώριζαν ακόμα τα εξευτελιστικά ήθη των μουσουλμάνων, σύρθηκαν σαν τιποτένιο κοπάδι στα χαρέμια της Τουρκίας“[31].

Τα δεινά των αιχμαλώτων επιβεβαιώνει ο περιηγητής David Urquhart, που επισκέφθηκε την Κασσάνδρα τη δεκαετία του 1830:

“…Εδώ, για πρώτη φορά, οι Τούρκοι πούλησαν Έλληνες για σκλάβους. Το γεγονός αυτό ενίσχυσε τον εκνευρισμό της Ευρώπης απέναντι στους Τούρκους και ακολούθως ωρίμασε την πολιτική που κατέληξε στη Συνθήκη της 6ης Ιουλίου…”.[32]

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Από την εξέταση των πηγών προκύπτει ότι στις 12 Νοεμβρίου (31 Οκτωβρίου), σύμφωνα με την επιστολή του προξένου στη Θεσσαλονίκη (πηγή 4), που δεν μπορεί να αμφισβητηθεί, η πτώση της Κασσάνδρας είχε ολοκληρωθεί[33]. Επομένως, το δημοσίευμα της εφ. Star της 4.1.1822 (πηγή 3) μπορεί να χαρακτηρισθεί επινοημένο. Από καιρό επίσης φαίνεται οριστικό το τέλος στο δημοσίευμα της St. James’s Chronicle της 2.2.1822 (πηγή 7). Με το μεγάλο αριθμό των αιχμάλωτων γυναικών  που παρουσιάζει ο πρόξενος της Αγγλίας συμφωνεί η ανταπόκριση από τη Βιέννη της ίδιας εφημερίδας και οι ελληνικές ιστορικές πηγές[34]. H είδηση για την υποτιθέμενη ενέδρα ανήμερα του Αγίου Δημητρίου προέρχεται από τις Σέρρες, πατρίδα του Εμμ. Παπά, το φιλελληνικό Παρίσι και πιθανώς την Ελληνική παροικία του Σεμλίνου για τα δημοσιεύματα από τη Φρανκφούρτη. Δίχως άλλο, εκφράζει τη σύνδεση της χριστιανικής πίστης με τον Αγώνα, ιδίως στις κρίσιμές του στιγμές, και απευθύνεται στα χριστιανικά αισθήματα της Ευρώπης. Δεν μπορεί να αποκλεισθεί ότι υπήρξε μια πρώτη νίκη με ενέδρα, πριν την τελική επίθεση, που η διχόνοια της άνοιξε τις πόρτες.

O Αγγλικός Τύπος παρακολούθησε με ζωηρό ενδιαφέρον τα γεγονότα της Επανάστασης στη Χαλκιδική και υποδέχονταν θετικά κάθε πραγματική ή υποτιθέμενη νίκη απέναντι στους Τούρκους. Από τις πηγές που επιλέξαμε, δεν προκύπτει με ασφάλεια ότι συνέβη το «στρατήγημα» ανήμερα του Αγίου Δημητρίου και ο αποδεκατισμός των Τούρκων βαλλόμενων από δύο πλευρές και ότι η επίθεση αυτή των Τούρκων δεν ήταν η τελική. Θέλησαν οι φιλέλληνες να καθυστερήσουν τα κακά νέα για να μην κλονιστεί το ηθικό στα άλλα μέτωπα του αγώνα; Θέλησαν να δώσουν μια ελπίδα για ενίσχυση από τη θάλασσα, που δεν ήρθε; Το ζήτημα για την έρευνα μένει ανοιχτό.

Το βέβαιο είναι ότι η Επανάσταση της Χαλκιδικής απασχόλησε έντονα τη διεθνή επικαιρότητα και η φιλελληνική κοινή γνώμη, την οποία εξέφραζαν τα περισσότερα δημοσιεύματα, συνέβαλε, την κρίσιμη στιγμή, να γείρει η ζυγαριά προς τη μεριά της Ελληνικής Ανεξαρτησίας.

ΑΡΧΕΙΑ

The Βritish Newspaper Archive (https://www.britishnewspaperarchive.co.uk)

Gallica (https://gallica.bnf.fr)

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Βακαλόπουλος, Απόστολος. Ιστορία της Θεσσαλονίκης 316-1983, Θεσσαλονίκη 1983.

Βακαλόπουλος, Απόστολος. “Νέες ειδήσεις για τις επαναστάσεις του 1821-1829 και 1854 στη Μακεδονία”, Μακεδονικά 28, 1992.

Βακαλόπουλος, Απόστολος. “Ιστορικές καταγραφές της πριγκήπισσας Dora d’ Istria στα 1863 για τη Μακεδονία και την επανάστασή της στα 1821”, Μακεδονικά 29, 1994.

Βακαλόπουλος, Κωνσταντίνος Α. Ανέκδοτα ιστορικά στοιχεία αναφερόμενα στη Μακεδονία πριν και μετά το 1821, Θεσσαλονίκη 1975.

Βασδραβέλλης, Ιωάννης Κ. Οι Μακεδόνες εις τους υπέρ της ανεξαρτησίας αγώνας, 1796-1832, β’ εκδ. Θεσσαλονίκη 1950.

Dimakis, Jean. La guerre de l’ Indépendence grecque vue par la presse française. Thessalonique 1968.

D’ Istria, Dora. Excursions en Roumélie et en Morée, v. 1. Paris 1863.

Γερομιχαλός, Αθανάσιος. “Ο φιλικός χαρτοφύλαξ Νικηφόρος ο Ιβηρίτης και η ανέκδοτος αυτού αλληλογραφία”, Μακεδονικά 8, 1968.

Gordon, Thomas. History of the Greek Revolution v.1. London 1832.

Gounaris, Basil. “Macedonia” in The Greek Revolution: A critical dictionary edited by Kitromilides P. & Tsoukalas C. Boston 2021.

Çizgen, Engin. Photography in the Ottoman Empire 1839-1919. Istanbul 1987.

Janin Raymond. Dimakis, Jean. La Guerre de l’Indépendance grecque vue par la presse française. Revue des études byzantines 28, 1970.

Lascaris, M. “La révolution grecque vue de Salonique. Rapports des consuls de France et d’ Autriche (1821-1826)”, Balkania 6, Bucarest 1943.

Μαμαλάκης, Ιωάννης. Η Επανάσταση στη Χαλκιδική το 1821: η συμμετοχή των αγιορειτών και ο ρόλος του Εμμ. Παπά. Θεσσαλονίκη 1962.

Σαρρηγιάννης, Μαρίνος. “Μια πλαστή πηγή για τις σφαγές του 1821 στη Θεσσαλονίκη: Ο “Χαϊρουλλάχ Εφέντης” του Αβραάμ Ν. Παπάζογλου”, Μνήμων 34, 2015, 11-36.

Σούλης, Γεώργιος (1953). «Η Θεσσαλονίκη κατά τας αρχάς της Ελληνικής Επαναστάσεως». Μακεδονικά τ. 2, 583-589, Θεσσαλονίκη 1953. doi:https://doi.org/10.12681/makedonika.9277.

Τρικούπης, Σπυρίδων. Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως τ. 2. Αθήνα 1888.

Urquhart, David. The Spirit of the East v. 2. London 1839.

Vacalopoulos, A. E. History of Macedonia 1354-1833. Θεσσαλονίκη 1973.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ

Φωτογραφίες εφημερίδων

[1] Η πρώτη τουρκική εφημερίδα εκδόθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1831 από το Σουλτάνο Μαχμούτ Β’ με τίτλο “Takvim-i Vekayi” ως επίσημη εφημερίδα της κυβέρνησης. Çizgen (1987), 20. Στις μεταφράσεις των αποσπασμάτων του Τύπου που ακολουθούν διατηρήθηκε η ορθογραφία των κυρίων ονομάτων και η αναγραφή των ιστορικών όρων. Κατά περίπτωση, σε παρένθεση, η λέξη με την ορθογραφία του κειμένου. Όπου χρειάζεται, παρατίθεται η ημερομηνία στο ιουλιανό ημερολόγιο, που ίσχυε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, καθώς ήδη η Αγγλία και η Γαλλία είχαν υιοθετήσει το γρηγοριανό. Oι ημερομηνίες μέσα στο κείμενο τονίζονται με μαύρα γράμματα. Η μετάφραση και επιμέλεια των πηγών είναι της συγγραφέως.

[2] Μέσος όρος άφιξης της είδησης, ενάμισης μήνας, με διαδρομές μέσω Τεργέστης, Σεμλίνου (Zemun) (Σερβία), Αμβούργου, Φρανκφούρτης και αλλαγή χερσαίων και πλωτών μέσων.

[3] Στο διαδικτυακό αρχείο britishnewspaperarchive.co.uk βρίσκουμε 97 αναφορές στην Επανάσταση στη Χαλκιδική το 1821 και 230 το 1822 (η αναζήτηση πραγματοποιήθηκε από τον Ιούνιο του 2019 μέχρι το Μάιο του 2021).

[4] Στη βιβλιοκρισία του βυζαντινολόγου Raymond Janin για το βιβλίο του Dimakis (1968) διαβάζουμε: “οι φιλελεύθεροι υποστηρίζουν φυσικά τους επαναστάτες και οι συντηρητικοί  κατηγορούν τον αγώνα των Ελλήνων ως εξέγερση απέναντι σε μια νόμιμη αρχή. Ανάμεσα στις δύο πλευρές, οι μετριοπαθείς και οι ουδέτεροι ψάχνουν την αλήθεια. Είναι δύσκολο να τη μάθουμε, διότι αν τα επίσημα πρακτορεία υποστηρίζουν τους Τούρκους, οι Έλληνες και οι φίλοι τους έχουν οργανώσει μια υπηρεσία πληροφοριών, όπου τα γεγονότα μοιάζουν να παρουσιάζονται κάτω από το πιο ευνοϊκό πρίσμα, ακόμη κι όταν δεν είναι καθαρές επινοήσεις για το καλό του σκοπού τους“.  Janin (1970), 301-302.

[5] Όπως απέδειξε ο Σαρηγιάννης (2015), η πηγή η αναφερόμενη σε σφαγές το Μάιο του 1821 στη Θεσσαλονίκη που δημοσίευσε το 1940 ο Α. Παπάζογλου ήταν πλαστογραφημένη από τον ίδιο το συγγραφέα για ίδιους λόγους. Αυτό ωστόσο δεν αποκλείει τη διάπραξη σφαγών σε κατοπινές ημερομηνίες. Έχει εκφραστεί επίσης η άποψη ότι “μαζική σφαγή ή εκτέλεση” χριστιανών δεν διαπράχθηκε στη Θεσσαλονίκη (Gounaris (2021), 236).  Έγκυρες πηγές παραμένουν τα έγγραφα του ιεροδικείου Θεσσαλονίκης, που δημοσίευσε ο Ιωάννης Βαδραβέλλης, οι προξενικές αναφορές που δημοσίευσαν οι Μ. Λάσκαρης και Κ. Βακαλόπουλος -χωρίς να σημαίνει ότι οι πρόξενοι δεν είχαν επίσης τις δικές τους σκοπιμότητες- και λόγω χρονικής εγγύτητας οι διαμεσολαβημένες επιστολές που κατέγραψε ο ιεραπόστολος Fisk το 1821 και δημοσίευσε ο Γ. Σούλης. Σημαντικά είναι εξάλλου τα έγγραφα του Αγίου Όρους για τις σχέσεις Εμμ. Παπά με την Ιερά Κοινότητα. Ανοιχτές στην έρευνα -και οπωσδήποτε όχι απορριπτέες- παραμένουν οι προφορικές μαρτυρίες των Θεσσαλονικέων που έζησαν τα γεγονότα και των απογόνων τους, που καταγράφηκαν από τα τέλη του 19ου αι. έως και το 1945.

[6] Στις 27 Ιουνίου σημειώνεται αποτυχημένη επίθεση του Αχμέτ Πασά από το στρατόπεδό του στο Μυριόφυτο (Βακαλόπουλος Α. (1973), 613), ο οποίος παραπέμπτει στους Λάσκαρη (1943), 148 και Μαμαλάκη (1962), 461-465. Στις 10 Ιουλίου σημειώνεται η πρώτη αποτυχημένη απόπειρα του Μπαϊράμ Πασά να καταλάβει την Κασσάνδρα με έφοδο, με μεγάλες απώλειες. Ο μουτεσελίμης Γιουσούφ Μπέης αναλαμβάνει την αρχηγία του στρατού και επιχειρεί στις 3 και 4 Αυγούστου ανεπιτυχώς.  Σούλης (1953), 589. Στις 18 Αυγούστου τοποθετείται η επιτυχημένη έφοδος 700 Ελλήνων έξω από το Διατείχισμα της Κασσάνδρας, στον Άγιο Μάμα, που τους απέφερε εννιά κανόνια και βλήματα. Βασδραβέλλης (1950), 210· Gordon (1832), 286.

[7] Ο συντάκτης της εφημερίδας σημειώνει στην αρχή: (Μτφρ.) “Λάβαμε σήμερα πολλές

πρόσφατες Γερμανικές εφημερίδες. Περιλαμβάνουν αναφορές για την Ελλάδα στις οποίες λέγεται ότι νίκη κατάφεραν οι Έλληνες στην Κασσάνδρα στις 18 (30) Αυγούστου, αλλά η δήλωση συνολικά είναι πολύ αμφίβολου χαρακτήρα”. Star (London), Saturday, September 29, 1821, σ. 2.

[8] Στη φράση αυτή εκφράζεται απλώς η ανακούφιση των ξένων για τη δική τους ασφάλεια.

[9] O Mπαϊράμ Πασάς διέλυσε τις δυνάμεις του Εμμανουήλ Παπά που κρατούσαν τα στενά της Ρεντίνας αναγκάζοντάς τον σε υποχώρηση στον Πολύγυρο, στα μέσα Ιουνίου. Βακαλόπουλος Α. (1973), 610, ο οποίος παραπέμπει στους Βασδραβέλλη (1950), 223-224 και Μαμαλάκη (1962), 157.

[10] Στο Άγιον Όρος οι εξεγερμένοι είχαν οχυρωθεί πίσω από την τάφρο του Πρόβλακα (τα υπολείμματα της διώρυγας του Ξέρξη) και στην Κασσάνδρα στο στενότερο σημείο του ισθμού, με μήκος μόλις ένα χιλιόμετρο, στη θέση “Πόρτες”, στη σημερινή Ποτίδαια. O Gordon μας πληροφορεί ότι οι Έλληνες “καθάρισαν” την παλιά, βαθιά τάφρο κι έχτισαν πυροβολαρχείο εξοπλισμένο με πυροβόλα πλοίων από τα Ψαρά. Το χειρισμό έκαναν με επιδεξιότητα Ρώσοι μοναχοί. Στην αρχή του αποκλεισμού της Κασσάνδρας οι υπερασπιστές της έφταναν τους 4.000 άνδρες μαζί με τους 400 του Ολύμπιου Διαμαντή. Οι οικογένειές των αγωνιστών έμειναν με ασφάλεια στα χωριά τους, στο εσωτερικό της χερσονήσου. Gordon (1832), 285-286.

[11] Eννοεί και από θαλάσσης, πράγμα που αποτράπηκε από την παρουσία Ελληνικών πλοίων.

[12] Ο συγγραφέας ομολογεί ότι νωρίτερα, πριν το τέλος Ιουλίου, έγιναν περισσότερες εκτελέσεις Ελλήνων.

[13] Η εκτέλεση του Μητροπολίτη Κίτρους, Μελέτιου, τοποτηρητή του Μητροπολίτη Ιωσήφ, και των προκρίτων Μπαλάνου και Μενεξέ μαρτυρούνται πριν από τις 31 Ιουλίου. Βακαλόπουλος Κ. (1975), 51-52. Στις 21 Ιουλίου μαρτυρείται η εκτέλεση τριών από τους φυλακισμένους πρόκριτους. Σούλης (1953), 589.

[14] Εδώ ίσως σχετίζεται η πληροφορία ότι ο ένας από τους τρεις πρόκριτους είχε στο κατάστημά του μια “παλαιά μίτρα Επισκόπου” που οι διώκτες τη νόμισαν στέμμα. Σούλης, ο.π.

[15] Star (London), Thursday 27 December 1821, σ. 2.

[16] Star (London), Friday 04 January 1822, σ. 2.

[17] Εννοεί πιθανώς το Σεμλίνο, πόλη γειτονική του Βελιγραδίου, πάνω στη δεξιά όχθη του Δούναβη, με δραστήρια Ελληνική εμπορική παροικία, απ’ όπου πολλές “ανταποκρίσεις” σε άλλα φύλλα της εφημερίδας.

[18] Sun (London), Friday 04 January 1822, σ. 2.

[19] François Charneaud, πρόξενος της Αγγλίας στη Θεσσαλονίκη (1792-1814 και 1815-1825).

[20] LE CONSTITUTIONNEL, Dimanche 30 Décembre 1821, σ. 1.

[21] “Πόρτες της Κασσάνδρας” η κοινή ονομασία του “Διατειχίσματος”, τείχους που έκλεινε τον ισθμό της Κασσάνδρας από την ακτή του Θερμαϊκού ώς την ακτή του Τορωναίου, στη θέση της αρχαίας Ποτίδαιας. Οχυρώθηκε στα χρόνια του Ιουστινιανού, ανακατασκευάστηκε το 1403, οπότε διανοίχθηκε τάφρος εξωτερικά, επισκευάστηκε από τους Βενετούς και νέα διάνοιξη τάφρου και πρόχειρες επισκευές έκαναν οι υπερασπιστές της Κασσάνδρας περιμένοντας την επίθεση των οθωμανών. Σήμερα, το χώρο έχει επιμεληθεί η Εφορεία Αρχαιοτήτων Χαλκιδικής και Αγίου Όρους και είναι ορατές οι φάσεις του τείχους και οι πύργοι του. Βλ. odysseus.culture.gr/h/2/gh251.jsp?obj_id=5608.

[22] (Η υποσημείωση του συντάκτη της εφημερίδας) “Αυτή (η στρατοπέδευση) είναι χωρίς αμφιβολία αυτό που η εφημερίδα “Christian Observer” ονομάζει ΚΑΤΑΛΗΨΗ ΚΑΙ ΥΠΟΤΑΓΗ ΤΗΣ ΚΑΣΣΑΝΔΡΑΣ” στις στήλες του με ημερομηνία 17 του προηγούμενου μήνα”.

[23] (Η υποσημείωση του συντάκτη της εφημερίδας) “Η Ελληνική Εκκλησία δίνει το επίθετο “Αρχιστράτηγος” στον Άγιο Γεώργιο και τον Άγιο Δημήτριο, που ήταν και οι δύο στην πραγματικότητα Στρατηγοί”. Αξιωματικός ήταν ο Άγιος Γεώργιος, ο Άγιος Δημήτριος, για τα βιογραφικά στοιχεία του οποίου υπάρχουν διχογνωμίες, ήταν στρατιωτικός χαμηλότερης βαθμίδας.

[24] (Σημ. μτφρ.) εννοεί πιθανώς “Αρβανίτες”.

[25] The Morning Post, Saturday 05 January 1822, σ. 2.

[26] Saint James’s Chronicle, Saturday 02 February 1822, σ. 3.

[27] (Σημ. Μτφρ.) Το όνομα δεν απαντάται στις πηγές. Πιθανώς πρόκειται για τυπογραφικό λάθος κατά την αντιγραφή από εφημερίδα σε εφημερίδα ή παρανόηση του ονόματος του Yussuf bey, αν και επικεφαλής στην άλωση της Κασσάνδρας ήταν ο Μεχμέτ Εμίν Πασάς.

[28] Η Ρουμάνα πριγκήπισσα και διάσημη στην εποχή της συγγραφέας, Dora d’ Istria, μεταφέρει μια ιστορία που άκουσε από έναν από τους συνοδούς της στο ταξίδι της στην Ελλάδα, τον οποίο ο Απ. Βακαλόπουλος ταυτίζει με τον ονομαστό Μακεδόνα λόγιο Γρηγόριο Γ. Παπαδόπουλο, ο οποίος υπήρξε δάσκαλός της. Για προφανείς λόγους, η συγγραφέας δεν κατονομάζει ούτε τον Παπαδόπουλο, ούτε τα πραγματικά ονόματα των προσώπων που αναφέρει στην αφήγησή του. Μιλάει ωστόσο μια μια Ελληνίδα που έλαβε μέρος στην Επανάσταση στη Δυτική Μακεδονία ντυμένη άνδρας σαν άλλη Jeanne d’ Arc και κατέληξε στην πολιορκία της Κασσάνδρας. Η «Ανθή», όπως είναι το όνομα που της δίνει, ξαναφοράει τα γυναικεία ρούχα και πρώτη ανάμεσα στις γυναίκες βοηθάει τους άνδρες πολεμιστές στην άμυνα. Βακαλόπουλος, Απ. (1994) 2-15.

[29] D’ Istria (1863) 244.

[30] Ο Απ. Βακαλόπουλος στο παραπάνω άρθρο του δίνει το όνομα του Γιαννιού Χατζηχριστοδούλου, προκρίτου της Κασσάνδρας και του Ολύμπιου Διαμαντή ως διοικητή των Ελλήνων που οχυρώθηκαν στον Ισθμό. Δημήτριος Οικονόμος και όχι Μανωλάκης ήταν το όνομα του ταμία του Εμμ. Παπά, που “αλληλομισιούνταν” με το Γιαννιό, με αποτέλεσμα να υποσκαφεί το ηθικό των Ελλήνων. Βλ. ο.π. 13.

[31] D’ Istria (1863) 245.

[32] Urquhart (1839), 78. Αναφέρεται στη Συνθήκη του Λονδίνου στις 6 Ιουλίου του 1827, με την οποία η Αγγλία, η Γαλλία και η Ρωσία  αποφάσισαν την ειρήνευση στην Ελλάδα και η οποία οδήγησε στην Ανεξαρτησία δυόμιση χρόνια αργότερα, με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου (1830).

[33] Γερομιχαλός (1868), 17.

[34] “Δεκασχίλιοι υπελογίσθησαν οι φονευθέντες και ανδραποδισθέντες άνδρες και γυναίκες πάσης ηλικίας“, Τρικούπης (1888), 132.