Η μάχη για τον έλεγχο του στρατού
του Γεωργίου Καλογερά, Διπλωματικού Συντάκτη
Ο Σαντάμ Χαφτάρ και ο Αμπντελσαλάμ αλ Ζούμπι με τον Τούρκο υπουργό Άμυνας Γιασάρ Γκιουλέρ, σε συνάντηση τον Μάιο του 2026, πριν από τις συνομιλίες του Οκτωβρίου. Πηγή: TRT Arabic.
Η προσπάθεια προσέγγισης των δύο λιβυκών στρατοπέδων στην Τουρκία προσέκρουσε στο βασικό ερώτημα κάθε σχεδίου ενοποίησης της χώρας: ποιος θα ασκεί την εξουσία και ποιος θα ελέγχει τον στρατό. Παρά τις προσδοκίες της Άγκυρας, οι συνομιλίες ολοκληρώθηκαν χωρίς οριστική συμφωνία. Σύμφωνα με δημοσιογραφικές πηγές, οι αντιπροσωπείες επέστρεψαν στη Λιβύη για περαιτέρω διαβουλεύσεις, χωρίς να καθοριστεί ημερομηνία επανάληψης των διαπραγματεύσεων.
Οι επαφές εξελίχθηκαν σε δύο επίπεδα. Στην Κωνσταντινούπολη πραγματοποιήθηκαν περιφερειακές υπουργικές διαβουλεύσεις, στο περιθώριο των οποίων συναντήθηκαν οι υπουργοί Εξωτερικών Αιγύπτου και Τουρκίας. Στην Άγκυρα διεξήχθησαν, στις 23-24 Οκτωβρίου, οι στρατιωτικές συνομιλίες μεταξύ του υφυπουργού Άμυνας της κυβέρνησης της Τρίπολης, Αμπντελσαλάμ αλ Ζούμπι, και του Σαντάμ Χαφτάρ. Οι διαδικασίες συνδέονταν πολιτικά, χωρίς να αποτελούν ενιαία διάσκεψη όλων των λιβυκών πλευρών.
Η σημαντικότερη πληροφορία αφορά τη διεκδίκηση της προεδρίας του Προεδρικού Συμβουλίου από τον ίδιο τον Σαντάμ. Σύμφωνα με τις λιβυκές πηγές του δημοσιεύματος, συνέδεσε την κατάργηση του αξιώματος του γενικού διοικητή, το οποίο κατέχει ο πατέρας του, Χαλίφα Χαφτάρ, με τη δική του ανάληψη της προεδρίας. Η αναφορά διαφοροποιείται από παλαιότερα σενάρια που τοποθετούσαν τον πατέρα στην κορυφή μιας νέας πολιτικής διευθέτησης, παραμένει όμως ανεπιβεβαίωτη επισήμως.
Η απαίτηση αυτή μετέφερε τη διαπραγμάτευση από τις στρατιωτικές ρυθμίσεις στην κατανομή των ανώτατων αξιωμάτων. Ο αλ Ζούμπι φέρεται να επέμεινε στον τεχνικό χαρακτήρα των συνομιλιών, παραπέμποντας τις πολιτικές διευθετήσεις στη διαδικασία «4+4». Υποστήριξε επίσης την υπαγωγή του ενοποιημένου στρατού στο υπουργείο Άμυνας, ενώ ο Σαντάμ επέμεινε στην υπαγωγή του στο Προεδρικό Συμβούλιο.
Πίσω από τη θεσμική αυτή διαφορά βρίσκεται ο έλεγχος των ουσιαστικών εργαλείων εξουσίας: της έκδοσης διαταγών, της μετακίνησης δυνάμεων, των διορισμών και της στρατιωτικής χρηματοδότησης. Η ανάληψη της προεδρίας θα προσέδιδε στον Σαντάμ πανλιβυκό πολιτικό ρόλο, χωρίς να εξασφαλίζει αυτομάτως την κυριαρχία του σε ένα συλλογικό όργανο. Αντίστοιχα, η διατήρηση της πρωθυπουργίας από τον Ντμπέιμπα, εφόσον συνοδευόταν από μεταφορά του στρατιωτικού ελέγχου σε άλλο κέντρο, δεν θα εγγυόταν την πολιτική του υπεροχή.
Οι προτάσεις που διέρρευσαν περιλάμβαναν κοινό στρατιωτικό όργανο με ισότιμη εκπροσώπηση ανατολής και δύσης, συγκέντρωση των στρατιωτικών λογαριασμών και συγκρότηση μικτής δύναμης για τη νότια Λιβύη. Ορισμένα δημοσιεύματα αναφέρονταν σε συμπροεδρία αλ Ζούμπι–Σαντάμ Χαφτάρ σε νέο συμβούλιο διοίκησης. Καμία από αυτές τις ρυθμίσεις δεν ανακοινώθηκε ως οριστικά συμφωνημένη.
Η εφαρμογή τους θα απαιτούσε περιορισμό της αυτονομίας των δύο στρατοπέδων. Η κοινή χρηματοδότηση επηρεάζει τη συντήρηση δυνάμεων και τη διατήρηση συμμαχιών, ενώ η ενιαία διοίκηση προϋποθέτει αποδοχή διαταγών από πρόσωπα της αντίπαλης πλευράς. Χωρίς τέτοιες δεσμεύσεις, ένα κοινό οργανόγραμμα θα μπορούσε να καλύπτει τη συνέχιση δύο χωριστών μηχανισμών.
Στο ζήτημα της διαδοχής εντάσσεται και το σχόλιο της δημοσιογράφου Αμνάτ αλ-Φεργιάνι, η οποία ερμηνεύει τις προτεινόμενες αλλαγές ως πιθανό επίλογο της κυριαρχίας του Χαλίφα Χαφτάρ. Αναφέρεται ακόμη σε ενδεχόμενη εγκατάστασή του στο Ντουμπάι για λόγους ασφάλειας και ιατρικής φροντίδας, χωρίς να παραθέτει τεκμηρίωση. Η περιγραφή της περί ήδη υπογεγραμμένης συμφωνίας δεν συμβαδίζει με τις νεότερες πληροφορίες για την έκβαση των συνομιλιών. Το ερώτημα που παραμένει είναι εάν η αναδιοργάνωση θα περιόριζε την οικογενειακή επιρροή ή θα τη μετέφερε από τον πατέρα στον γιο, υπό νέα θεσμική μορφή.
Την ίδια στιγμή, οι διαπραγματεύσεις προκάλεσαν αντιπαράθεση στο Προεδρικό Συμβούλιο. Ο Μοχάμεντ αλ Μένφι ζήτησε να μην υπογραφούν δεσμευτικές συμφωνίες ούτε να εγκριθούν νέες στρατιωτικές δομές χωρίς προηγούμενη θεσμική έγκριση, συντονισμό με την Επιτροπή «5+5» και εξέταση από τον υπουργό Άμυνας. Ο Μούσα αλ Κόνι ένας από τους δύο αντιπροέδρους του τριμελούς Προεδρικού Συμβουλίου της Λιβύης, αμφισβήτησε τη μονομερή έκδοση της οδηγίας, τονίζοντας ότι οι αρμοδιότητες ανώτατης διοίκησης ασκούνται συλλογικά.
Η παρέμβαση Μένφι αποκτά πρόσθετη σημασία εφόσον συζητήθηκε η αντικατάστασή του από τον Σαντάμ. Η επιμονή του στις εγκρίσεις προστατεύει τη θεσμική διαδικασία και τη θέση του υφιστάμενου Συμβουλίου απέναντι σε συνεννοήσεις που θα μπορούσαν να το παρακάμψουν. Η αντίδραση του αλ Κόνι δείχνει, ωστόσο, ότι ούτε το όργανο που καλείται να εγκρίνει τις ρυθμίσεις διαθέτει κοινή γραμμή.
Για την Τουρκία, το αδιέξοδο αναδεικνύει τα όρια της επιρροής της. Η δυνατότητα συνομιλίας και με τα δύο στρατόπεδα δεν αρκεί για την επιβολή συμβιβασμού. Οι διαβεβαιώσεις Φιντάν περί επικείμενων θετικών εξελίξεων προηγήθηκαν της επίλυσης των δυσκολότερων ζητημάτων, εκθέτοντας την απόσταση ανάμεσα στις διπλωματικές προσδοκίες και στις επιδιώξεις των Λίβυων συνομιλητών.
Η Άγκυρα επιδιώκει, κατά τα φαινόμενα, να διασφαλίσει τη συνέχεια της παρουσίας της υπό οποιοδήποτε μελλοντικό κυβερνητικό σχήμα. Η προσέγγιση με την ανατολική Λιβύη περιορίζει την εξάρτησή της από την κυβέρνηση Ντμπέιμπα, ενώ η υποστήριξη του θαλάσσιου μνημονίου από την ανατολική Βουλή διευρύνει τα πολιτικά του ερείσματα. Δεν τεκμηριώνεται, πάντως, ότι οι δύο φάκελοι αποτέλεσαν αντικείμενο ενιαίας συναλλαγής.
Η μετατόπιση αυτή δυσχεραίνει τους υπολογισμούς της Αιγύπτου, η οποία δεν μπορεί πλέον να θεωρεί δεδομένη τη σύμπτωση θέσεων με το στρατόπεδο Χαφτάρ. Στην Κωνσταντινούπολη, ο Μπαντρ Αμπντελάτι επανέλαβε στον Φιντάν την απόρριψη του θαλάσσιου μνημονίου. Μία ημέρα αργότερα, ο Ντμπέιμπα διαβεβαίωσε τον επικεφαλής των αιγυπτιακών πληροφοριών, Χασάν Ρασάντ, ότι θα ληφθούν υπόψη οι ανησυχίες του Καΐρου για τα θαλάσσια δικαιώματα. Η Αίγυπτος συνδυάζει έτσι την επιμονή στις θέσεις της με τη διεύρυνση των διαύλων επικοινωνίας.
Δεν προκύπτει ότι το Κάιρο προκάλεσε το αδιέξοδο μέσω Μένφι ή ότι η προσωπική υπογραφή του αποτελεί επιβεβαιωμένη εκκρεμότητα για το θαλάσσιο μνημόνιο. Η οδηγία του αφορούσε τις στρατιωτικές ρυθμίσεις. Ενδεχόμενη αιγυπτιακή αξιοποίηση των ενδολιβυκών διαφορών παραμένει εκτίμηση προς διερεύνηση.
Ανάλογη δυσκολία αντιμετωπίζει η αμερικανική πρωτοβουλία Μπούλος. Μια συνεννόηση κορυφής χρειάζεται ευρύτερη πολιτική αποδοχή και εφαρμόσιμες θεσμικές εγγυήσεις. Εάν προηγηθεί η διανομή αξιωμάτων της συμφωνίας για αρμοδιότητες και λογοδοσία, το νέο σχήμα κινδυνεύει να μεταφέρει τον σημερινό ανταγωνισμό στο εσωτερικό του.
Η επόμενη διαπραγματευτική προσπάθεια θα κριθεί από την προθυμία των πλευρών να αποδεχθούν πραγματικούς περιορισμούς στην αυτονομία τους. Μέχρι τότε, η συγκρότηση κοινών θεσμών θα παραμένει εξαρτημένη από εκείνους που καλούνται να μοιραστούν την εξουσία τους.
