Τι συνδέει τις δύο εποχές και τι αλλάζουν η κοινωνική ανασφάλεια και η Τεχνητή Νοημοσύνη

 12 Οκτωβρίου 2026

Οι μαθητικές κινητοποιήσεις στη Γαλλία επαναφέρουν ένα ερώτημα που οι ευρωπαϊκές κοινωνίες προτιμούν συνήθως να αναβάλλουν: τι συμβαίνει όταν μια γενιά παύει να πιστεύει ότι η προσπάθειά της θα βρει ανταπόκριση; Οι καταλήψεις, οι αποκλεισμοί σχολείων και οι συγκρούσεις με την αστυνομία φέρνουν αναπόφευκτα στη μνήμη τον Μάη του 1968. Η ομοιότητα των εικόνων, όμως, δεν αρκεί για να εξηγήσει τη σημερινή κρίση.

Ο Μάης εκδηλώθηκε μέσα σε οικονομική ανάπτυξη, αλλά απέναντι σε βαθιές ανισότητες και άκαμπτες σχέσεις εξουσίας. Σήμερα η διεκδίκηση της ελευθερίας συνυπάρχει με την ανάγκη για ασφάλεια, κοινωνική θέση και ένα μέλλον που να μπορεί να σχεδιαστεί. Η διαφορά δεν χωρίζει δύο απολύτως διαφορετικές γενιές. Δείχνει πώς αλλάζει το περιεχόμενο της κοινωνικής υπόσχεσης.

Η σύγκριση αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς η Τεχνητή Νοημοσύνη μεταβάλλει την εργασία και τη γνώση. Οι σημερινοί μαθητές καλούνται να προετοιμαστούν για έναν κόσμο του οποίου οι επαγγελματικοί κανόνες αναθεωρούνται ενώ ακόμη βρίσκονται στο σχολείο. Η εξέγερση δεν είναι αναπόφευκτη συνέπεια αυτής της αλλαγής. Η αβεβαιότητα, όμως, μπορεί να κάνει τις καθημερινές ελλείψεις να βιώνονται ως σημάδια μιας βαθύτερης εγκατάλειψης.

Η ανάπτυξη που δεν αρκούσε το 1968

Ο Μάης δεν ξέσπασε μέσα σε μια γενικευμένη οικονομική κατάρρευση. Η Γαλλία βρισκόταν ακόμη στην περίοδο της μεταπολεμικής ανάπτυξης, με βιομηχανική επέκταση, άνοδο της κατανάλωσης και διεύρυνση της εκπαίδευσης. Η οικονομική πρόοδος, όμως, συνυπήρχε με κοινωνικές ανισότητες και άκαμπτες σχέσεις εξουσίας. Η μεταμόρφωση της παραγωγής και της καθημερινότητας προχωρούσε ταχύτερα από τη μεταμόρφωση των θεσμών. [1]

Τα πανεπιστήμια υποδέχονταν περισσότερους φοιτητές, χωρίς να εγκαταλείπουν την αυστηρή ιεραρχία τους. Στην οικογένεια, το σχολείο και την εργασία η υπακοή παρέμενε βασική αρετή. Η νεότερη γενιά διεκδικούσε δικαίωμα λόγου, προσωπική αυτονομία, σεξουαλική ελευθερία και ουσιαστική συμμετοχή στις αποφάσεις.

Οι εργάτες είχαν διαφορετικές, αν και εν μέρει συγκλίνουσες, αφετηρίες: μισθούς, ωράρια, συνδικαλιστικά δικαιώματα, συνθήκες εργασίας και αξιοπρέπεια απέναντι στην εργοδοτική εξουσία. Η γενική απεργία εκατομμυρίων εργαζομένων έδωσε στην κρίση βάθος που δεν εξηγείται μόνο από τη φοιτητική αμφισβήτηση. [2]

Ο Μάης υπήρξε συνάντηση διαφορετικών συγκρούσεων. Οι φοιτητές δεν εκπροσωπούσαν αυτομάτως τους εργάτες. Οι συνδικαλιστικές ηγεσίες δεν υιοθετούσαν όλες τις επαναστατικές προσδοκίες. Η προσωρινή σύγκλισή τους αρκούσε, όμως, για να αμφισβητηθεί η λειτουργία ολόκληρης της κοινωνίας.

Η Κρίστιν Ρος, στο βιβλίο της May ’68 and Its Afterlives, επιμένει ακριβώς σε αυτή τη διάσταση: η μεταγενέστερη δημόσια μνήμη περιόρισε συχνά τον Μάη στις εικόνες της φοιτητικής αμφισβήτησης και στις προσωπικές διαδρομές λίγων γνωστών πρωταγωνιστών, αποδυναμώνοντας την εικόνα του μαζικού κοινωνικού γεγονότος. [24]

Το ουσιαστικό στοιχείο ήταν ότι άνθρωποι που συνήθως παρέμεναν χωρισμένοι άρχισαν να συναντιούνται και να δρουν μαζί. Φοιτητές, εργάτες και άλλες ομάδες αμφισβήτησαν στην πράξη την ιδέα ότι ο καθένας οφείλει να περιορίζεται στον προκαθορισμένο ρόλο του. Από αυτή τη σκοπιά, το σημερινό κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πόσο θυμωμένοι είναι οι μαθητές, αλλά αν η διαμαρτυρία τους μπορεί να συγκροτήσει ευρύτερες κοινωνικές συμμαχίες.

Ποια σκέψη τροφοδότησε τον Μάη

Δεν υπήρξε μία φιλοσοφία του 1968. Υπήρξαν διαφορετικά, ακόμη και ανταγωνιστικά ρεύματα: μαρξισμός, τροτσκισμός, μαοϊσμός, αναρχισμός, ελευθεριακός σοσιαλισμός, υπαρξισμός και κριτική της καταναλωτικής κοινωνίας. Οι ιδέες κυκλοφορούσαν μέσα από οργανώσεις, περιοδικά, συζητήσεις και συνθήματα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε διαδηλωτής είχε διαβάσει τους θεωρητικούς τους.

Ο Χέρμπερτ Μαρκούζε έδωσε στη Νέα Αριστερά ένα ιδιαίτερα ισχυρό επιχείρημα. Στον Μονοδιάστατο άνθρωπο η προηγμένη βιομηχανική κοινωνία δεν κυριαρχεί μόνο με απαγορεύσεις. Ενσωματώνει τους ανθρώπους μέσω της κατανάλωσης, των αναγκών που καλλιεργεί και μιας τεχνικής ορθολογικότητας που παρουσιάζει την υπάρχουσα τάξη ως μοναδική λογική δυνατότητα. Στον Έρωτα και πολιτισμό διερεύνησε τη σχέση ανάμεσα στην κοινωνική οργάνωση, την καταπίεση των επιθυμιών και τη δυνατότητα διαφορετικής ζωής. Η απελευθέρωση αφορούσε, έτσι, και τον χρόνο, το σώμα, τη φαντασία. [3]

Η Ρος θέτει, ωστόσο, ένα αναγκαίο όριο: η εικόνα του Μαρκούζε ως καθοδηγητή του γαλλικού Μάη διογκώθηκε εκ των υστέρων. Στις σελίδες 191–193 παραθέτει μαρτυρία του Ντανιέλ Κον-Μπεντίτ που αμφισβητεί αυτή την επιρροή στον κύκλο του, ενώ επισημαίνει ότι η γαλλική έκδοση του Μονοδιάστατου ανθρώπου κυκλοφόρησε μέσα στον ίδιο τον Μάη και γνώρισε τότε μεγάλη διάδοση. Οι φιλοσοφίες βοηθούν να κατανοήσουμε μια εξέγερση· δεν αποτελούν από μόνες τους την αιτία της. [24]

Ο Ανρί Λεφέβρ είναι επίσης σημαντικός για την κατανόηση της εποχής. Η κριτική της καθημερινής ζωής έφερνε την αμφισβήτηση έξω από τη στενή σφαίρα της πολιτικής εξουσίας, στον τρόπο με τον οποίο οργανώνονται ο χώρος, ο χρόνος και οι ανθρώπινες σχέσεις. Η Ρος τον εντάσσει στο πραγματικό πνευματικό περιβάλλον των αγωνιστών, υπενθυμίζοντας ότι οι ιδέες συναντούσαν συγκεκριμένες εμπειρίες. [24]

Η Σχολή της Φρανκφούρτης προσέφερε το ευρύτερο υπόβαθρο: την κριτική της πολιτιστικής βιομηχανίας και της μετατροπής της λογικής σε εργαλείο ελέγχου. Δεν αποτέλεσε, όμως, ενιαίο επιτελείο της εξέγερσης. Ο Αντόρνο και ο Χάμπερμας είχαν σοβαρές αντιρρήσεις απέναντι σε μορφές φοιτητικού ακτιβισμού. Η συγγένεια μιας θεωρίας με τη διαμαρτυρία δεν συνεπάγεται αποδοχή κάθε πρακτικής της. [4]

Ο Ζαν-Πολ Σαρτρ συνέδεε την ελευθερία με την ευθύνη και τη δημόσια δέσμευση. Η παρουσία του δίπλα στους εξεγερμένους νομιμοποιούσε την ιδέα ότι ο διανοούμενος οφείλει να παρεμβαίνει στην ιστορία. Ωστόσο, οι μεταγενέστερες επιλογές του, μεταξύ άλλων η προσέγγιση μαοϊστικών κύκλων, θυμίζουν ότι ακόμη και ένας υπερασπιστής της ελευθερίας μπορεί να αντιμετωπίζει αντιφάσεις όταν συναντά την επαναστατική πολιτική. [5]

Ο Γκυ Ντεμπόρ και οι καταστασιακοί στόχευαν στην αποξένωση της καθημερινής ζωής. Το «θέαμα» δεν σήμαινε απλώς την τηλεόραση, αλλά κοινωνικές σχέσεις οργανωμένες μέσω εικόνων και εμπορευμάτων, όπου οι άνθρωποι γίνονται θεατές της ίδιας τους της ύπαρξης. Ο Ραούλ Βανεγκέμ συνέδεε την επανάσταση με τη μεταμόρφωση της καθημερινότητας. Ο Κορνήλιος Καστοριάδης και το περιβάλλον του Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα τροφοδότησαν την κριτική της γραφειοκρατίας και την αναζήτηση αυτονομίας και αυτοδιαχείρισης. [6]

Το αντιαποικιακό ρεύμα, με χαρακτηριστικό θεωρητικό τον Φραντς Φανόν, συνέδεε την πολιτική καταπίεση με τον ρατσισμό, την αποικιακή βία και την υποτίμηση του ανθρώπου. Δεν ήταν ίδια η θέση ενός φοιτητή στο Παρίσι με εκείνη ενός αποικιοκρατούμενου λαού. Η διεθνής αλληλεγγύη, όμως, επέτρεπε να νοηθεί η εξέγερση ως μέρος μιας παγκόσμιας σύγκρουσης. [7]

Χρειάζεται επίσης χρονολογική ακρίβεια: ο Φουκώ και οι Ντελέζ–Γκουαταρί έγιναν καθοριστικοί για τις μεταγενέστερες ριζοσπαστικές συζητήσεις. Δεν πρέπει να αποδώσουμε στον Μάη την επιρροή έργων που γράφτηκαν μετά από αυτόν.

Το διεθνές κύμα και οι διαφορετικές διαδρομές του

Οι δεκαετίες του 1960 και του 1970 δεν περιλαμβάνουν ένα ενιαίο επαναστατικό κίνημα. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, το κίνημα πολιτικών δικαιωμάτων, το Free Speech Movement του Μπέρκλεϊ το 1964 και η αντίθεση στον πόλεμο του Βιετνάμ δημιούργησαν διαφορετικές μορφές πολιτικής συμμετοχής. Η μαζική πολιτική ανυπακοή είχε ήδη αναδείξει τη δύναμη της οργανωμένης μη βίαιης δράσης. [8]

Η Δυτική Γερμανία αντιμετώπιζε και το βάρος του ναζιστικού παρελθόντος. Στην Ιταλία, η φοιτητική αμφισβήτηση συνδέθηκε με την εργατική μαχητικότητα και το «θερμό φθινόπωρο» του 1969. Στην Τσεχοσλοβακία, η Άνοιξη της Πράγας εξέφραζε μεταρρυθμιστικές προσδοκίες μέσα σε ένα κομμουνιστικό καθεστώς. Στο Μεξικό, το φοιτητικό κίνημα αντιμετώπισε τη σφαγή του Τλατελόλκο. Στην Ελλάδα, η αντιδικτατορική αντίσταση και το Πολυτεχνείο του 1973 είχαν διαφορετικό θεσμικό αντίπαλο από τους φοιτητές μιας κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. [9]

Την επόμενη δεκαετία, φεμινιστικά, οικολογικά και κινήματα σεξουαλικής απελευθέρωσης διεύρυναν την έννοια της πολιτικής. Το εργοστάσιο δεν ήταν πλέον ο μοναδικός χώρος σύγκρουσης: η οικογένεια, η κατοικία, η υγεία, το σώμα και το περιβάλλον έγιναν πεδία συλλογικών διεκδικήσεων.

Αυτή η πολλαπλότητα εμποδίζει την εύκολη αφήγηση ότι μια ολόκληρη γενιά πέρασε από την ουτοπία στην τρομοκρατία.

Τι διεκδικούν σήμερα οι μαθητές στη Γαλλία

Στις κινητοποιήσεις του φθινοπώρου του 2026 υπάρχουν συγκεκριμένες σχολικές αφετηρίες: ελλείψεις εκπαιδευτικών, υπερφορτωμένα προγράμματα, συνθήκες στα κτίρια και άνισες εκπαιδευτικές δυνατότητες. Ο Ρομπί Μορντέρ τις εντάσσει στην ιστορία επαναλαμβανόμενων μαθητικών διεκδικήσεων και επισημαίνει τη σημασία των εργατικών προαστίων. Δεν τις περιγράφει ως απλή επανάληψη του Μάη. [10]

Πρόσφατο ρεπορτάζ της Le Monde για τη διαβούλευση του υπουργείου καταγράφει ιδιαίτερη βαρύτητα των ωραρίων και των σχολικών συνθηκών. Το Parcoursup, η πλατφόρμα πρόσβασης στην ανώτατη εκπαίδευση, εμφανίζεται επίσης ως πηγή άγχους, χωρίς να αποτελεί το κυρίαρχο παράπονο. Η ίδια καταγραφή διαπιστώνει επιβράδυνση της συμμετοχής και απουσία ενιαίου αιτήματος. Είναι επομένως πρόωρο να μιλάμε για μία ολοκληρωμένη επανάσταση. Το υπουργείο έχει ανοίξει διαβούλευση έως τις 23 Οκτωβρίου. [11]

Ο καθηγητής Γιώργος Πρεβελάκης, προτείνει μια διαφορετική ερμηνεία: κρίση νοήματος, απώλεια προσανατολισμού και απογοήτευση από ένα πολιτικό σύστημα που κολάκευσε τους νέους χωρίς να τους προετοιμάσει. Η επισήμανση ότι η υλική ευημερία δεν εξαντλεί τις ανθρώπινες ανάγκες είναι ουσιαστική.

Ένα εκπαιδευτικό σύστημα μπορεί να είναι καλύτερο από κάποιο άλλο και ταυτόχρονα να αποτυγχάνει απέναντι στις δικές του δεσμεύσεις. Το αίτημα για αξιοπρέπεια δεν ακυρώνει το αίτημα για καθηγητές. Το περιλαμβάνει.

Η συζήτηση για τα όρια και την παιδαγωγική ευθύνη δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο μιας συντηρητικής ερμηνείας. Στον Καπιταλιστικό ρεαλισμό, ο Μαρκ Φίσερ περιγράφει, από την εμπειρία του στη βρετανική εκπαίδευση, την αντίφαση ενός σχολείου που αντιμετωπίζει τον μαθητή ως καταναλωτή και ταυτόχρονα απαιτεί μετρήσιμες επιδόσεις. Η εξασθένηση της παλιάς πειθαρχίας, παρατηρεί, δεν μεταφράζεται αυτομάτως σε αυτενέργεια και συγκέντρωση. [25]

 Ο Φίσερ στρέφεται στον συνδυασμό εμπορευματοποίησης, συνεχούς αξιολόγησης και ψηφιακής κατανάλωσης. Το παιδαγωγικό ζητούμενο είναι μια αξιόπιστη σχέση ευθύνης: όρια που επιτρέπουν τη μάθηση, μαζί με χώρο για κριτική σκέψη και συμμετοχή. Η απλή επιστροφή στην αυθεντία δεν αρκεί, όπως δεν αρκεί και η κατάργηση κάθε απαίτησης.

Η κοινωνική υπόσχεση που αμφισβητείται

Η βαθύτερη σύγκρουση αφορά τη σχέση προσπάθειας και προοπτικής. Η κοινωνία ζητά από τον νέο να μορφωθεί, να προσαρμοστεί, να αποκτήσει δεξιότητες και να ανταγωνιστεί. Όταν εκείνος δεν βλέπει πώς όλα αυτά μεταφράζονται σε εργασία, ανεξαρτησία και κοινωνική θέση, η προσωπική αγωνία μπορεί να μετατραπεί σε δυσπιστία προς τους θεσμούς.

Τα στοιχεία δεν δικαιολογούν την άποψη ότι η εκπαίδευση έχασε την αξία της. Η INSEE δείχνει ότι οι υψηλότεροι τίτλοι σπουδών εξακολουθούν να συνδέονται με μικρότερο κίνδυνο ανεργίας. Καταγράφει, όμως, και δυσκολίες εισόδου στην εργασία, ιδιαίτερα για τους λιγότερο μορφωμένους. Το 2025 η ανεργία των οικονομικά ενεργών νέων 15–24 ετών έφθασε το 19,8%. Αυτό δεν σημαίνει ότι ήταν άνεργος ένας στους πέντε νέους συνολικά, αφού πολλοί σπουδάζουν και δεν ανήκουν στο εργατικό δυναμικό. [12]

Το δίπλωμα εξακολουθεί να προστατεύει, χωρίς να εγγυάται τη ζωή που συνδέθηκε κάποτε με αυτό. Η στέγαση, το κόστος ανεξαρτητοποίησης, οι οικογενειακοί πόροι και οι διακρίσεις μπορούν να ενισχύουν αυτή την απόσταση. Η ακριβής συμβολή τους στις συγκεκριμένες κινητοποιήσεις χρειάζεται έρευνα. Δεν προκύπτει αυτομάτως από τη γενική κοινωνική διάγνωση.

Το 1968 η αμφισβήτηση στρεφόταν συχνά ενάντια στην προοπτική μιας προβλέψιμης αλλά ανελεύθερης ζωής. Σήμερα, μπορεί να αφορά την αδυναμία εξασφάλισης ακόμη και ενός στοιχειωδώς σταθερού μέλλοντος. Η διαφορά δεν είναι απόλυτη: τότε υπήρχαν φτωχοί και αποκλεισμένοι, σήμερα υπάρχουν νέοι που διεκδικούν ευρύτερη χειραφέτηση. Είναι όμως χρήσιμη για να καταλάβουμε γιατί το ίδιο λεξιλόγιο της εξέγερσης αποκτά διαφορετικό περιεχόμενο.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη και η αβεβαιότητα της ενηλικίωσης

Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν έχει τεκμηριωθεί ως κεντρικό αίτημα των σημερινών μαθητικών κινητοποιήσεων. Αποτελεί, ωστόσο, σημαντικό παράγοντα του κόσμου στον οποίο οι μαθητές καλούνται να σχεδιάσουν το μέλλον τους.

Η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας εκτιμά ότι περίπου μία στις τέσσερις θέσεις εργασίας παγκοσμίως βρίσκεται σε επαγγέλματα με κάποια δυνητική έκθεση στην παραγωγική ΤΝ. Η έκθεση δεν ισοδυναμεί με κατάργηση της θέσης. Η μεταβολή των εργασιακών καθηκόντων είναι πιθανότερη από την πλήρη αντικατάσταση πολλών επαγγελμάτων. [13]

Για έναν νέο, όμως, η αβεβαιότητα αρχίζει πριν από την απώλεια εργασίας. Αφορά το τι αξίζει να μάθει, ποιες δεξιότητες θα αναγνωρίζονται και πώς θα αποκτήσει εμπειρία αν εργασίες που μέχρι τώρα έκαναν αρχάριοι αυτοματοποιούνται. Αυτή είναι εύλογη ανησυχία, όχι βεβαιότητα ότι μια γενιά θα καταστεί περιττή.

Στο σχολείο η αλλαγή είναι ήδη εννοιολογική. Όταν ένα σύστημα παράγει έτοιμο κείμενο, η εκπαίδευση χρειάζεται να αξιολογεί περισσότερο την κατανόηση, την τεκμηρίωση, την κρίση και τη δυνατότητα υπεράσπισης ενός επιχειρήματος. Η προσαρμογή δεν εξαντλείται στην εκμάθηση εργαλείων. Απαιτεί ισχυρές βασικές γνώσεις, ανθρώπινη καθοδήγηση και χρόνο για σκέψη.

Η ΤΝ μπορεί να ενισχύσει τη μάθηση, την προσβασιμότητα και τη δημιουργικότητα. Μπορεί επίσης να εντείνει ανισότητες, αν άλλοι διαθέτουν υποστήριξη για να τη χρησιμοποιούν κριτικά και άλλοι μαθαίνουν απλώς να εξαρτώνται από αυτήν. Το κοινωνικό αποτέλεσμα θα κριθεί από την οργάνωση της εκπαίδευσης και της εργασίας, την κατανομή των κερδών παραγωγικότητας και τον έλεγχο των συστημάτων.

Εδώ επιστρέφει το ερώτημα του Μαρκούζε: η τεχνική πρόοδος διευρύνει την ανθρώπινη αυτονομία ή ενισχύει την προσαρμογή σε αποφάσεις που λαμβάνονται αλλού; Η απάντηση είναι πολιτική και θεσμική, όχι μόνο τεχνολογική.

Υπάρχουν σημερινοί Μαρκούζε και Σαρτρ

Δεν διαθέτουμε στοιχεία ότι οι μαθητές του 2026 εμπνέονται συλλογικά από συγκεκριμένο φιλόσοφο. Μπορούμε, όμως, να χαρτογραφήσουμε ιδέες που κυκλοφορούν στο ευρύτερο περιβάλλον της σύγχρονης αμφισβήτησης και εργαλεία που βοηθούν να την ερμηνεύσουμε. Η πνευματική συγγένεια δεν αποδεικνύει άμεση επιρροή.

Ο Μαρκ Φίσερ περιέγραψε τον «καπιταλιστικό ρεαλισμό»: τη δυσκολία να φανταστεί κανείς λειτουργική εναλλακτική στον υπάρχοντα κόσμο. Στον προβληματισμό του για τους μαθητές εντοπίζει μια ιδιαίτερη μορφή αδυναμίας: γνωρίζουν ότι κάτι δεν λειτουργεί, αλλά θεωρούν ότι δεν μπορούν να το αλλάξουν. Η πεποίθηση αυτή μπορεί να γίνει αυτοεκπληρούμενη, επειδή αποθαρρύνει τη δράση που θα τη διέψευδε. [25]

Η σημερινή κινητοποίηση μπορεί να διαβαστεί ως προσπάθεια εξόδου από αυτή την αίσθηση αδυναμίας. Πρόκειται για ερμηνευτική υπόθεση, όχι για απόδειξη ότι οι Γάλλοι μαθητές διαβάζουν τον Φίσερ. Μια συλλογική διαμαρτυρία μπορεί να μετατρέψει την ιδιωτική απογοήτευση σε δημόσιο ζήτημα. Δεν χρειάζεται να αντιμετωπίσουμε ολόκληρη τη νεολαία ως παθολογική για να αναγνωρίσουμε ότι οι κοινωνικές συνθήκες επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο βιώνει τις δυσκολίες της.

Ο Μπιουνγκ-Τσουλ Χαν αναλύει τη μετάβαση από την κοινωνία της πειθαρχίας στην κοινωνία της επίδοσης. Ο άνθρωπος δεν δέχεται μόνο εντολές· πιέζει και ο ίδιος τον εαυτό του να γίνεται διαρκώς παραγωγικότερος. Ο Χάρτμουτ Ρόζα εξετάζει την κοινωνική επιτάχυνση και αναζητά σχέσεις «συντονισμού» με τον κόσμο, αντί για αδιάκοπο ανταγωνισμό. Αυτές οι προσεγγίσεις βοηθούν να κατανοήσουμε την εξάντληση, χωρίς να ανάγουμε κάθε δυσκολία σε ατομική ανεπάρκεια. [15]

Η Νάνσι Φρέιζερ συνδέει την οικονομική εκμετάλλευση με την κρίση της φροντίδας, της δημοκρατίας και της οικολογίας. Ο Μπρούνο Λατούρ υποστηρίζει ότι η κλιματική μεταβολή αναδιοργανώνει το ίδιο το πεδίο της πολιτικής. Η Τζούντιθ Μπάτλερ αναλύει την ευαλωτότητα, τη συλλογική παρουσία στον δημόσιο χώρο και τη δυνατότητα μη βίαιης αντίστασης. [16]

Παράλληλα, η κριτική των διακρίσεων και της αποικιακής κληρονομιάς συναντά φεμινιστικά, αντιρατσιστικά και οικολογικά ρεύματα. Η αυτονομία, οι οριζόντιες συνελεύσεις και η αλληλοβοήθεια διατηρούν συγγένειες με τον αναρχισμό και τον ελευθεριακό σοσιαλισμό. [17]

Η σημερινή νεολαία, όμως, δεν είναι ενιαία ούτε αποκλειστικά αριστερή. Η ίδια ανασφάλεια μπορεί να τροφοδοτήσει επιθυμία κοινωνικής ισότητας ή αναζήτηση τάξης, εθνικής προστασίας και θρησκευτικού νοήματος. Καμία από αυτές τις διαδρομές δεν προκύπτει μηχανικά από το εισόδημα. Χρειάζεται να εξετάζουμε τις κοινότητες, τις εμπειρίες και τους πολιτικούς διαμεσολαβητές που δίνουν κατεύθυνση στη δυσαρέσκεια.

Η εξέγερση στην εποχή των δικτύων

Το 1968 οι οργανώσεις, τα περιοδικά και οι συνελεύσεις παρήγαν όχι μόνο ιδέες αλλά και διάρκεια. Σήμερα τα ψηφιακά δίκτυα μπορούν να επιταχύνουν την κινητοποίηση, χωρίς να εξασφαλίζουν αντίστοιχη οργανωτική αντοχή. Η Ζεϊνέπ Τουφεκτσί έχει αναλύσει ακριβώς αυτή τη συνύπαρξη δύναμης και ευθραυστότητας στα δικτυωμένα κινήματα. [18]

Μια διαμαρτυρία μπορεί να συγκεντρώνει γρήγορα μεγάλο πλήθος και να δυσκολεύεται να αποφασίσει ποιος διαπραγματεύεται, ποια παραχώρηση είναι επαρκής και τι ακολουθεί όταν μειώνεται η συμμετοχή. Η διαρκής ορατότητα μπορεί επίσης να ευνοεί τις εντυπωσιακές ενέργειες εις βάρος της υπομονετικής οργάνωσης.

Υπάρχουν σήμερα ριζοσπαστικά κινήματα. Τα Soulèvements de la Terre συνδέουν οικολογικούς αγώνες, γη, νερό και τοπικές κοινότητες. Η αυτοπαρουσίασή τους συνδυάζει την οικολογική καταστροφή με την επισφάλεια. Δεν είναι, όμως, ταυτόσημα με το μαθητικό κίνημα ούτε κάθε μορφή ριζοσπαστισμού ισοδυναμεί με τρομοκρατία. [19]. [Το Les Soulèvements de la Terre σημαίνει «Οι Εξεγέρσεις της Γης». Είναι γαλλικό κίνημα ριζοσπαστικής οικολογίας που συγκροτήθηκε το 2021, με στόχο την προστασία της γης, του νερού και των φυσικών πόρων από την υπερδόμηση και την ιδιοποίησή τους. ]

Ανάλογες διακρίσεις χρειάζονται για τα κινήματα κλιματικής δικαιοσύνης, τις φεμινιστικές κινητοποιήσεις, τις αντιρατσιστικές συλλογικότητες και την αλληλεγγύη προς την Παλαιστίνη. Το ζήτημα είναι αν διαφορετικοί αγώνες μπορούν να συγκροτήσουν κοινή πολιτική πρόταση, χωρίς να εξαφανίζουν τις διαφορές τους.

Από τη διαμαρτυρία στην τρομοκρατία

Η φράση «η επόμενη του ’68 ήταν η τρομοκρατία» φωτίζει μία διαδρομή και συσκοτίζει πολλές άλλες. Η RAF, που συγκροτήθηκε στη Δυτική Γερμανία το 1970, και οι Ερυθρές Ταξιαρχίες στην Ιταλία ανήκουν στην ιστορία της ένοπλης ριζοσπαστικοποίησης της επόμενης περιόδου. Η απαγωγή και δολοφονία του Άλντο Μόρο το 1978 έδειξε τη φονική κατάληξη αυτής της διαδρομής. Δεν εκπροσωπούσαν το σύνολο των διαδηλωτών ούτε αποτελούσαν αναπόφευκτη εξέλιξη των μαζικών κινημάτων. [20]

Η κρίσιμη μετατόπιση συντελείται όταν μια μικρή ομάδα θεωρεί ότι δικαιούται να υποκαταστήσει την κοινωνία: να μιλήσει εξ ονόματός της, να καθορίσει τους εχθρούς της και να επιβάλει με τη βία μια απελευθέρωση που οι υπόλοιποι δεν έχουν επιλέξει. Η παρανομία και η απομόνωση μπορούν τότε να δημιουργήσουν έναν κλειστό κόσμο, όπου κάθε αντίρρηση ερμηνεύεται ως προδοσία.

Ανάλογα φαινόμενα είναι δυνατά σήμερα. Δεν υπάρχει, όμως, βάση για πρόβλεψη ότι οι συγκεκριμένες μαθητικές κινητοποιήσεις θα οδηγήσουν σε τρομοκρατία. Η ευρωπαϊκή εικόνα της τρομοκρατίας περιλαμβάνει διαφορετικές ιδεολογικές κατηγορίες, από τον τζιχαντισμό μέχρι την ακροδεξιά και την ένοπλη αριστερή ή αναρχική δράση. Δεν πρόκειται για μία γραμμική συνέχεια της κοινωνικής διαμαρτυρίας. [21]

Ο κίνδυνος αυξάνεται όταν συναντώνται η απομόνωση, η απανθρωποποίηση του αντιπάλου, η εξύμνηση της βίας και κλειστά δίκτυα στρατολόγησης. Η αστυνομική αυθαιρεσία μπορεί να ενισχύσει τη δυσπιστία, χωρίς να εξηγεί ή να δικαιολογεί από μόνη της την τρομοκρατική επιλογή.

Η δημοκρατική απάντηση απαιτεί έλεγχο της πραγματικής βίας και προστασία της ειρηνικής διαμαρτυρίας. Η απόφαση του γαλλικού Συμβουλίου της Επικρατείας το 2023 για τα Soulèvements de la Terre δείχνει τη σημασία της αναλογικότητας: αναγνώρισε προτροπές σε βία κατά περιουσίας, αλλά έκρινε ότι η διάλυση δεν ήταν αναγκαίο και ανάλογο μέτρο. [22]

Πότε γεμίζει το κουτί της δυσαρέσκειας

Η εικόνα των κουκίδων που συσσωρεύονται σε ένα κουτί περιγράφει εύστοχα τη συσσώρευση απογοητεύσεων. Δεν υπάρχει, όμως, κοινωνικός μετρητής που ενεργοποιεί αυτομάτως την εξέγερση. Πολύ δυσμενείς συνθήκες μπορεί να παράγουν παραίτηση, μετανάστευση ή ιδιωτική απόσυρση. Σχετικά ευνοϊκές συνθήκες μπορεί να προκαλέσουν ισχυρή κινητοποίηση, όταν οι προσδοκίες είναι υψηλότερες.

Για να μετατραπεί η δυσαρέσκεια σε συλλογική δράση χρειάζονται συνήθως μια αφορμή, μια κοινή ερμηνεία της αδικίας, δίκτυα εμπιστοσύνης και η αίσθηση ότι η συμμετοχή μπορεί να αλλάξει κάτι. Το αποφασιστικό σημείο έρχεται όταν το προσωπικό «δεν τα καταφέρνω» γίνεται συλλογικό «οι όροι είναι άδικοι».

Η διαχείριση της αφορμής έχει μεγάλη σημασία. Μια κυβέρνηση που αντιμετωπίζει κάθε διαμαρτυρία ως συνωμοσία μπορεί να ενοποιήσει αντιπάλους που προηγουμένως είχαν διαφορετικά αιτήματα. Μια κίνηση διαλόγου μπορεί να αποσυμπιέσει τη σύγκρουση, μόνο όμως όταν συνοδεύεται από αξιόπιστες αλλαγές.

Πετυχαίνουν κάτι οι εξεγέρσεις

Ο Μάης δεν κατέληξε στην επανάσταση που επιθυμούσαν οι πιο ριζοσπαστικοί συμμετέχοντες. Παρήγαγε όμως σημαντικά αποτελέσματα. Το πρωτόκολλο της Γκρενέλ προέβλεπε αύξηση περίπου 35% του κατώτατου μισθού SMIG και 10% άλλων μισθών, ενώ η μεταγενέστερη νομοθεσία ενίσχυσε τη συνδικαλιστική παρουσία στις επιχειρήσεις. [23]

Οι κοινωνικές και πολιτισμικές μεταβολές που ακολούθησαν δεν οφείλονταν όλες στον Μάη. Το γεγονός, όμως, επιτάχυνε την αμφισβήτηση ιεραρχιών και διεύρυνε όσα μπορούσαν να γίνουν δημόσια διεκδικήσιμα. Οι μεταγενέστεροι αγώνες των γυναικών, των εργαζομένων και άλλων ομάδων είχαν δική τους οργάνωση και αυτοτελή συμβολή.

Η Ρος, από την πλευρά της, κρίνει τις άμεσες κατακτήσεις ανεπαρκείς σε σχέση με την έκταση της απεργίας. Αυτή η αποτίμηση θυμίζει ότι ακόμη και σημαντικές παραχωρήσεις μπορούν να θεωρηθούν περιορισμένες από όσους αμφισβήτησαν ευρύτερες σχέσεις εξουσίας. [24]

Η αποτελεσματικότητα μιας εξέγερσης κρίνεται σε διαφορετικούς χρόνους: από τις άμεσες παραχωρήσεις, τις θεσμικές αλλαγές, τις νέες μορφές οργάνωσης και τη μεταβολή της δημόσιας αντίληψης. Πρέπει όμως να συνυπολογίζονται οι τραυματισμοί, οι καταστροφές, η αυταρχική αντίδραση και η πιθανή απώλεια κοινωνικής στήριξης.

Για τη Γαλλία του 2026, η μεταφορά από τον δρόμο σε διαρκή αλλαγή θα απαιτούσε συγκεκριμένες εκπαιδευτικές δεσμεύσεις, εκπροσώπηση των μαθητών και πολιτικές μετάβασης προς την εργασία. Στο πεδίο της ΤΝ, θα απαιτούσε δημόσια συζήτηση για τη χρήση της στην εκπαίδευση και για το ποιος ωφελείται από την παραγωγικότητά της. Η οργή μπορεί να ανοίξει μια συζήτηση. Η διατήρηση των αποτελεσμάτων χρειάζεται θεσμούς.

Τι βαθύτερο διακυβεύεται

Το βαθύτερο ζήτημα είναι η δυνατότητα μιας κοινωνίας να δώσει στους νέους λόγους να επενδύσουν στο κοινό της μέλλον. Η εκπαίδευση χάνει την εμπιστοσύνη τους όταν λειτουργεί κυρίως ως μηχανισμός ταξινόμησης. Η δημοκρατία τη χάνει όταν τους αναγνωρίζει ως μελλοντικούς ψηφοφόρους αλλά αγνοεί τη σημερινή εμπειρία τους. Η τεχνολογία προκαλεί φόβο όταν παρουσιάζεται ως πεπρωμένο στο οποίο πρέπει απλώς να προσαρμοστούν.

Η ελευθερία χρειάζεται και υλικές προϋποθέσεις: γνώση, χρόνο, στέγη, κοινωνικές σχέσεις και δυνατότητα συμμετοχής. Η προστασία χρειάζεται και δημοκρατική νομιμοποίηση, ώστε να μη μετατρέπεται σε έλεγχο. Σήμερα η νεολαία καλείται να διεκδικήσει και τα δύο.

Ο Μάης του 1968 έθεσε το ερώτημα αν οι άνθρωποι μπορούν να αλλάξουν μια κοινωνία που εμφανίζεται επιτυχημένη αλλά τους περιορίζει. Οι σημερινές κινητοποιήσεις επαναφέρουν το ερώτημα αν μπορούν να επηρεάσουν μια κοινωνία που αλλάζει ταχύτατα χωρίς να τους εξασφαλίζει θέση στις αποφάσεις της. Η συνέχεια ανάμεσα στις δύο εποχές βρίσκεται στην ανάγκη να γίνει το μέλλον αντικείμενο συλλογικής επιλογής.

Πηγές και ενδεικτική βιβλιογραφία

Η ανάλυση διακρίνει τα καταγεγραμμένα αιτήματα από τις κοινωνικές ερμηνείες και τη θεωρητική συγγένεια από την αποδεδειγμένη επιρροή. Οι παραπομπές αφορούν τα στοιχεία και τις παρουσιάσεις ιδεών.

1. BnF — Esprit(s) de Mai 68 (https://expositions.bnf.fr/mai68/expo/non/index.htm).
2. INA — Η Γαλλία σε απεργία τον Μάιο και τον Ιούνιο του 1968 (https://www.ina.fr/ina-eclaire-actu/mai-juin-1968-france-a-l-arret-greves).
3. Stanford Encyclopedia of Philosophy — Herbert Marcuse (https://plato.stanford.edu/entries/marcuse/)· One-Dimensional Man (1964), Eros and Civilization (1955).
4. Stanford Encyclopedia of Philosophy — Critical Theory (https://plato.stanford.edu/archives/sum2026/entries/critical-theory/), Theodor Adorno (https://plato.stanford.edu/archives/fall2018/entries/adorno/) και Jürgen Habermas (https://plato.stanford.edu/archives/spr2026/entries/habermas/).
5. Stanford Encyclopedia of Philosophy — Jean-Paul Sartre (https://plato.stanford.edu/entries/sartre/) και BnF — Ο στρατευμένος συγγραφέας (https://expositions.bnf.fr/sartre/arret/litt.htm).
6. BnF — Καταστασιακοί (https://expositions.bnf.fr/mai68/expo/non/14.htm) και Socialisme ou Barbarie — συλλογή κειμένων (https://eris.press/Socialisme-ou-Barbarie)· Γκυ Ντεμπόρ, Η κοινωνία του θεάματος (1967).
7. Stanford Encyclopedia of Philosophy — Frantz Fanon (https://plato.stanford.edu/entries/frantz-fanon/)· Οι κολασμένοι της γης (1961).
8. UC Berkeley — History of the Free Speech Movement (https://oercs.berkeley.edu/expressive-activity-uc-berkeley/history-free-speech-movement).
9. Library of Congress — Václav Havel (https://wwws.loc.gov/loc/kluge/scholars/havel.html) και το φοιτητικό κίνημα του Μεξικού (https://blogs.loc.gov/international-collections/2023/10/writing-until-her-last-day-mexican-writer-elena-poniatowska-at-91-loclr-blogint/).
10. Ανιχνεύσεις — Ανάλυση του Robi Morder (https://www.anixneuseis.gr/γιατί-οι-μαθητικές-διαμαρτυρίες-στη-γ/), 11 Οκτωβρίου 2026. Χρησιμοποιείται ως επώνυμη ερμηνεία, όχι ως ουδέτερη καταγραφή όλων των αιτίων.
11. Le Monde — Τα αιτήματα των μαθητών (https://www.lemonde.fr/en/politics/article/2026/10/10/timetables-top-list-of-french-high-schoolers-grievances-to-government_6758460_5.html), 10 Οκτωβρίου 2026, και γαλλικό υπουργείο Παιδείας (https://www.education.gouv.fr/). Γιώργος Πρεβελάκης, συνέντευξη στο iefimerida, 12 Οκτωβρίου 2026, με βάση το πλήρες κείμενο της συνέντευξης.
12. INSEE — Ανεργία (https://www.insee.fr/fr/statistiques/4805248), ανισότητες ανά επίπεδο εκπαίδευσης (https://www.insee.fr/fr/statistiques/8733055) και ένταξη των νέων στην εργασία (https://www.insee.fr/fr/statistiques/8305552).
13. ILO–NASK — Generative AI and Jobs (https://www.ilo.org/publications/generative-ai-and-jobs-refined-global-index-occupational-exposure), 2025.
14. Mark Fisher — Συνέντευξη στο Verso (https://www.versobooks.com/blogs/news/3051-they-can-be-different-in-the-future-too-mark-fisher-interviewed)· Capitalist Realism (2009).
15. Byung-Chul Han — Απόσπασμα από το The Burnout Society (https://courtauld.ac.uk/research/events-archive/vital-exhaustion/beyond-disciplinary-society/) και Hartmut Rosa — Resonance (https://www.politybooks.com/bookdetail?book_slug=resonance-a-sociology-of-our-relationship-to-the-world–9781509519897).
16. Nancy Fraser — Cannibal Capitalism (https://www.versobooks.com/products/2685-cannibal-capitalism), Bruno Latour — Down to Earth (https://www.bruno-latour.fr/node/754.html) και Judith Butler — Συζήτηση για τη συλλογική δράση (https://www.versobooks.com/en-ca/blogs/news/3121-acting-in-concert-a-conversation-with-judith-butler).
17. Stanford Encyclopedia of Philosophy — Anarchism (https://plato.stanford.edu/entries/anarchism/).
18. Zeynep Tufekci — Twitter and Tear Gas (https://yalebooks.yale.edu/book/9780300228175/twitter-and-tear-gas/), 2017.
19. Soulèvements de la Terre — Ιστότοπος του κινήματος (https://lessoulevementsdelaterre.org/). Πηγή αυτοπαρουσίασης, όχι ανεξάρτητη αξιολόγηση.
20. Haus der Geschichte — RAF (https://www.hdg.de/lemo/kapitel/geteiltes-deutschland-krisenmanagement/linksterrorismus-rote-armee-fraktion) και Ιταλική Γερουσία — Αρχεία της υπόθεσης Μόρο (https://patrimonio.archivio.senato.it/inventario/scheda/moro-viii-leg/IT-SEN-072-002298/rapporto-n-050714-digos-del-30-marzo-1978-allegati-p-717).
21. Europol — Terrorism and violent extremism (https://www.europol.europa.eu/crime-areas/terrorism-and-violent-extremism). Χρησιμοποιείται η διάκριση κατηγοριών, όχι αριθμητική πρόβλεψη για τη σημερινή κινητοποίηση.
22. Conseil d’État — Απόφαση της 9ης Νοεμβρίου 2023 (https://www.conseil-etat.fr/fr/arianeweb/CE/decision/2023-11-09/476384).
23. Vie publique — Η μετάβαση από τον SMIG στον SMIC (https://www.vie-publique.fr/files/rapport/pdf/278166.pdf) και INA — Τα αποτελέσματα της Γκρενέλ (https://www.ina.fr/ina-eclaire-actu/25-27-mai-1968-les-accords-de-grenelle).
24. Kristin Ross, May ’68 and Its Afterlives, University of Chicago Press, 2002, ιδίως σ. 1–5, 65–71 και 190–194.
25. Mark Fisher, Καπιταλιστικός ρεαλισμός — Υπάρχει άραγε εναλλακτική;, εκδόσεις Futura, ελληνική έκδοση 2015, ιδίως σ. 7–18, 37–44 και κεφάλαιο 6. Μετάφραση Θέμης Πανταζάκος και Γιάννης Γαλιάτσος.