Στέλιος Περράκης

Ομότ. Καθηγητής και πρώην Αντιπρύτανης Παντείου Πανεπιστημίου Πρώην Πρέσβης της Ελλάδας στο Συμβούλιο της Ευρώπης Πρόεδρος Ελληνικής Εταιρείας Διεθνούς Δικαίου & Διεθνών Σχέσεων

1. Παρατηρώντας, τα τελευταία χρόνια, παντοιοτρόπως, δρώμενα και εξελίξεις στη διεθνή δικαιοταξία, σε επίπεδο διακρατικών σχέσεων, λειτουργίας διεθνών θεσμών, με διεθνείς κρατικούς και μη δρώντες, η αίσθηση που αναβλύζει αυθόρμητα/ αβίαστα είναι … μια μελαγχολία. Μια αίσθηση, που προκαλούν οι τάσεις αποδρομής και αμφισβήτησης του διεθνούς κανονιστικού πλαισίου μιας δικαιοταξίας, ο ανακόλουθος βηματισμός στην εφαρμογή των διεθνών υποχρεώσεων, η ανέξοδη και χωρίς επιπτώσεις/καταλογισμό παραβατική συμπεριφορά απέναντι στη διεθνή νομιμότητα, η ανούσια, αλλά προκλητική ρητορική «μικρών» και «μεγάλων», στο όνομα της «ισχύος», που αναδεικνύουν απλά «παρεκκλίσεις» από τον κανόνα, το αξιακό «κεκτημένο» της παγκόσμιας κοινότητας.

Η αίσθηση αυτή, εντάθηκε με τις τρέχουσες συρράξεις σε Ουκρανία και Γάζα/Μέση Ανατολή, που παρουσίασαν χαρακτηριστικά ευρύτερα διεθνοποιημένης σύγκρουσης, λόγω της εμπλοκής, άμεσα ή έμμεσα, πολλών κρατών και άλλων διεθνών δρώντων. Με αξιοσημείωτη εμπλοκή πολλών κρατών και στις δικαστικές αντιπαραθέσεις (lawfare) ενώπιον του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης με αφορμή ή αφετηρία τις συρράξεις στην Ουκρανία και τη Γάζα, ή και πολιτικές κινήσεις σε όργανα του ΟΗΕ (Συμβούλιο Ασφαλείας, Γενική Συνέλευση).

2. Αλλά μελαγχολία προκαλεί και η αδυναμία των Ηνωμένων Εθνών να αλλάξουν την δυ- στοπία στο πεδίο της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας. Με την Γενική Συνέλευση να επιχειρεί να «καλύψει»/συμπληρώσει το θεσμικό και πολιτικό έλλειμμα του Συμβουλίου Ασφαλείας -που αδυνατεί να αρθεί στο «ύψος των περιστάσεων»- καθώς και με την υποβολή αιτημάτων, γνωμοδοτήσεων προς το Διεθνές Δικαστήριο για σημαντικά ζητήματα κατοχής και εφαρμογής Ανθρωπιστικού Δικαίου/Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στα κατεχόμενα παλαιστινιακά εδάφη. Αλλά σκεπτικισμός προκαλείται και για την ανεπάρκεια περιφερειακών οργανισμών, ιδιαίτερα της Ε.Ε., να διαδραματίσουν ένα θετικό ρόλο (εδώ και ο ιδιάζουσας σύνθεσης, αλλά πολιτικά αδύναμος- ΟΑΣΕ).

Συνολικά, διαφαίνεται μια πραγματική δοκιμασία της διεθνούς αξιακής τάξης, του Διεθνούς Δικαίου· ίσως με έντονη διάθεση -αυτήν τη φορά- ορισμένων, της πλήρους εφαρμογής του αξιώματος του Κικέρωνα “Inter arma, silent leges”· προς μία κατεύθυνση, μάλιστα, όπου σε τέτοιες καταστάσεις ενόπλων συρράξεων και αναγκών εθνικής άμυνας/ασφάλειας, το δίκαιο μπορεί να «κάμπτεται». Η αντίληψη αυτή ενισχύθηκε με τον «παράγωγο» πόλεμο των «12 Ημερών» για την αποτροπή/εξάλειψη της πυρηνικής απειλής του Ιράν, με εκατέρωθεν πυραυλικές προσβολές και, τελικά, την αμερικανική καταλυτική παρέμβαση που οδήγησε σε εκεχειρία τα δύο μέρη αλλά και σε άγνωστη πορεία για το μέλλον της «πυρηνικής διπλωματίας».

3. Για την «κοινή γνώμη», είναι φανερή η (ουσιαστική) «ανυπαρξία» του διεθνούς δικαίου, αλλά και της βούλησης εφαρμογής του. Για τους άλλους/ειδικούς/σχολιαστές, πρόκειται για την επιλογή κάμψης/«υποχώρησης» του δικαίου έναντι της πολιτικής -το «δίκαιο του ισχυρού»-, που εκ του αποτελέσματος (μπορεί να) αναδιατάσσει ακόμα και κεκτημένα (;) για την Ανθρωπότητα και τους μέχρι σήμερα ορίζοντες μιας εξελισσόμενης κατάστασης υπό φιλελεύθερες αντιλήψεις. Παρουσιάζεται, έτσι, μια κατάσταση αμφισβήτησης/αμφιβολίας/ παρακμής (;) και, πάντως, φαινομενικά στην πράξη, «υποχώρησης» του Δικαίου, και όπου οι Αρχές διεθνούς κράτους δικαίου-σύνθεση ενός διεθνούς συνταγματισμού/αξιακού πλαισίου, (μπορεί να) επαναπροσδιορίζονται και η Ισχύς να επαναοριοθετείται εννοιολογικά (εδαφική κυριαρχία, οικονομία, τεχνολογία, πληροφορική, επικοινωνία, «αγορές» κ.λπ.). Και με την οικονομική εθνική ισχύ -ιδιωτική/ατομική, μη κρατική- να διεμβολίζει την κρατούσα, μέχρι σήμερα, κρατική/διακρατική πρωταρχία. Ένας άλλος κόσμος… με άλλες συνθήκες…

4. Κρίσεις, διερωτήσεις και αμφισβητήσεις, λοιπόν, ενός «κοινού» κόσμου, μιας διεθνούς κοινότητας της πολυμέρειας, όπου η πολιτική/διε- θνική θεολογία της δημιουργικής συνύπαρξης επιχείρησε -εξελικτικά- να χτίσει και, εν μέρει τουλάχιστον, το πέτυχε, έστω και διακηρυκτικά. Σε ένα πεδίο όπου δικαιικές Αρχές και Αξίες, κανονιστικά πλαίσια, εθνικοί εγωισμοί και συμφέροντα, δικαιώματα ατόμων/ομάδων/λαών ανταγωνίζονταν με εκείνα των κρατών -κανονικών, φιλελεύθερων αντιλήψεων, με δημοκρατική διακυβέρνηση ή/και αυταρχικών ή/και «χωρίς νομιμοποίηση»- σε μια πορεία αυτάρεσκης αλαζονικής επάρκειας, αλλά και με διαφορές «ασφάλειας».

Την τωρινή απογοητευτική εικόνα συνθέτουν/ συμπληρώνουν η επιλεκτική μονομέρεια, η αδιαφορία/περιφρόνηση για την πολυμέρεια μπροστά στις κοινές ανάγκες της Ανθρωπότη- τας για συνεργασία, ο εξαιρετισμός, οι απειλές και λογικές βίας και μια «μεταπολιτική», σε μια φάση αναίρεσης δεδομένων και πρακτικών διπλωματίας (διαπραγματεύσεις από μυστικές υπηρεσίες, ακόμη και με εξωμότες/τρομοκράτες επικηρυγμένους ή/και οργανώσεις, όχι από τα Υπουργεία Εξωτερικών/διπλωμάτες).

5. Οι διαπιστώσεις αυτές εντάθηκαν in toto με την εμφάνιση του «τυφώνα» Trump και του προτάγματος «MAGA», που προωθείται, με ένα πρωτόγνωρο bullying, αλλά και με μονομερείς και αλληλοαναιρούμενες κινήσεις, επιδιώκοντας να ανατρέψει την -όποια- «κατάσταση πραγμάτων», για να εμπεδώσει την οικονομική «ισχύ», αλλά και την «συναλλακτική» λογική, ως βασική συνιστώσα στις διεθνείς σχέσεις· επίσης, και με πολιτικές επιλογές αποδόμησης του/ενός σημαντικού δικαιοπολιτικού κεκτημένου συλλογικής πολύχρονης προσπάθειας πολλών φορέων/δρώντων και την πολιτική καθο- δήγηση εμπνευσμένων ανθρώπων, πολιτικών ηγετών στη διεθνή δικαιοταξία. Δείγματα της νέας αμερικανικής πολιτικής είχαμε στις διεθνείς διμερείς/πολυμερείς εμπορικές σχέσεις και τον πόλεμο «των δασμών», τη συμμετοχή σε διεθνείς θεσμούς και διαδικασίες (HE, ΝΑΤΟ, ANCLOS, κ.λπ.) αλλά και στο μέτωπο της Ουκρανίας σε συνάρτηση με την πολιτική έναντι του Πούτιν. Μάλιστα, η πολιτική ισχύος έναντι του Ιράν, για την πυρηνική απειλή του θεοκρατικού καθεστώτος, εκφράστηκε και στρατιωτικά με επίθεση που είχε ως αποτέλεσμα το πέρας της σύγκρουσης των δύο θανάσιμων εχθρών Ιράν-Ισραήλ.

Φυσικά, για τους περισσότερους αναλυτές, το ζήτημα της νομιμότητα της ισραηλινής πυραυ- λικής -και όχι μόνο- επίθεσης, καθώς και της αμερικανικής επέμβασης και βομβαρδισμού των πυρηνικών εγκαταστάσεων του Ιράν, δεν αποτελούσε σημαντικό θέμα προς συζήτηση και αντιμετώπιση. Αποτελεί μια «ασήμαντη» λεπτομέρεια στις παρούσες διεθνείς συνθήκες αλλά και την προϊούσα «εργαλειοποίηση/πολιτικοποίηση» της όλης προσέγγισης που αμήχα- να παραμερίζει νομικές συζητήσεις για διεθνή ευθύνη και συνέπειές της στους καιρούς μας. Δηλαδή μια άλλη όψη του «δοκιμαζόμενου» Διεθνούς Δικαίου.

6. Μελαγχολία προκαλεί σήμερα, γενικότερα η πρόσληψη για την εφαρμογή και την αποτε- λεσματικότητα επιβολής του κανονιστικού περιεχομένου του Διεθνούς Δικαίου. Γίνεται μια, μάλλον αλυσιτελής, αναφορά, άλλοτε μονότονα πομπώδης επικοινωνιακού χαρακτήρα ή και μια ουτοπική (;) επίκλησή του, έναντι της δεσπόζουσας/επικρατούσας πολιτικής (;), ως «άλλοθι» -ακόμη- της συναίρεσης αξιών/αρχών που προωθείται τυπικά/διακηρυκτικά σε διεθνές/οικουμενικό ή και περιφερειακό επίπεδο, αλλά και όπου η ισχύς ενός διεθνούς «κρατοκεντρικού» διακυβερνητικού σχήματος/συστήματος, επιλεκτικά το περιορίζει ή και (επιχειρεί να) αναιρεί; Η Ελλάδα αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγ- μα του τρόπου αξιοποίησης (ή μη) του Διεθνούς Δικαίου και των θεσμικών δυνατοτήτων της διεθνούς κοινότητας, υπό το φως των εκάστοτε πολιτικών επιλογών (επιφυλακτικότητας, αναβλητικότητας, διστακτικότητας ή/και άρνησης) και του συναφούς εικαζόμενου «εθνικού συμφέροντος», (βλ. ελληνοτουρκικές σχέσεις, Κυπριακό, σχέσεις με χώρες της ευρύτερης περιοχής μας, αλλά και ως προς τη συμμετοχή μας σε διεθνή όργανα και θεσμούς όπως ΗΕ, ΕΕ, Συμβούλιο της Ευρώπης κ.λπ.). Αποτέλεσμα αυτής της επαμφοτερίζουσας και -κυρίως- επικοινωνιακής λογικής/τακτικής πολιτικής, είναι μια διάσταση ανάμεσα στη ρητορική και την πρακτική της χώρας, δηλαδή συχνά μια ελλειμματική εξωτερική πολιτική που δεν υπηρετεί ούτε τα συμφέροντα της χώρας, ούτε το ίδιο το Διεθνές Δίκαιο το οποίο επικαλούμαστε.

Φυσικά, το εν λόγω ζήτημα αφορά και άλλους· έχει διεθνείς διαστάσεις στην ανάπτυξη πολι- τικών και δράσεων κρατών ή και σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και διεθνών θεσμών, με «τριβές» ως προς τις αρχές και τους κανόνες. Και η συζήτηση οξύνεται όταν το πεδίο αντιπαραθετικών πολιτικών γνωρίζει την προσφυγή στην -απαγορευμένη από τον Χάρτη ΗΕ- ένοπλη βία που δεν μπορεί μάλιστα να παράγει έννομα αποτελέσματα, με ό,τι συνεπάγεται τούτο (βλ. παράνομα εδαφικά καθεστώτα μη αναγνωρισμένα από τη διεθνή κοινότητα όπως η «ΤΔΒΚ», Αμπχαζία, Ν. Οσσετία, κ.λπ.).

7. Και, τότε, γιατί η συνεχής-επίμονη επίκληση του διεθνούς δικαίου από όλους τους δρώντες; Το χάσμα λόγων και πολιτικής πράξης, ιδίως των 5 «μεγάλων» κρατών (Ρ5), με σταθμισμένη ψήφο/ισχύ στη διακυβέρνηση της παγκόσμιας κοινότητας, που οριοθετούν τα Ηνωμένα Έθνη; Προς τι η ρητορική; Υποκρισία; Απλά θεωρητικό πρόταγμα, χωρίς αντίκρισμα ή τυπική επίμονη πεποίθηση της αξίας/σημασίας της ίδιας της ύπαρξης του Διεθνούς Δικαίου, στη διαρκώς μεταβαλλόμενη διεθνή έννομη τάξη; Και σε μια επιθυμητή συλλειτουργία διεθνούς δικαίου και διεθνούς πολιτικής, ήδη υπονομευμένης; Προς τι να υιοθετούνται διακηρύξεις, ψηφίσματα και αποφάσεις που απλά εμπλουτίζουν το σκεπτικό των θεωρητικών διεθνολόγων, λιγότερο δοκίμια και περισσότερο συγγράμματα διδασκαλίας Διεθνούς Δικαίου; Προς τι το Σύμφωνο για το Μέλλον, με τις 56 Δράσεις/Actions, και η Διακήρυξη για τις Μελλοντικές Γενιές, που υιοθέτησαν -χαμηλόφωνα, είναι αλήθεια, λόγω πολέμων- τα ΗΕ, στις 24 Σεπτεμβρίου 2024; Πράξεις στις οποίες Αρχηγοί Κρατών και Κυβερνήσεων της «όλης Ανθρωπότητας» -Βορρά και Νότου- επαναβεβαιώνουν δεσμεύσεις και οριοθετούν δράσεις, μάλιστα, προσβλέποντας σε μετατροπή της παγκόσμιας (global) διακυβέρνησης, σε ένα αποτελεσματικό πολυμερές σύστημα, αλλά και με αλλαγές στο ίδιο το Συμβούλιο Ασφαλείας. Δηλαδή, αναγνωρίζεται η ανάγκη ριζικών αλλαγών σε όλους τους τομείς, που καλύπτουν τα ΗΕ και αναλαμβάνεται η πολιτική δέσμευση για πολυμερή συνεργασία (δηλ. όπως η βιώσιμη ανάπτυξη, η χρηματοδότηση για την ανάπτυξη, η διεθνής ειρήνη και ασφάλεια, οι επιστήμες, η τεχνολογία, η καινοτομία, οι νέοι και οι μελλοντικές γενιές, οι αλλαγές στην παγκόσμια διακυβέρνηση κ.λπ.). Προς τούτο και οι συστάσεις (recommendations) που διαμορφώθηκαν και έφθασαν στο Συμβούλιο Ασφαλείας (τον Δεκέμβριο 2024) για δράση (Security Council Report, Future of the Pact. Recommendations for Security Council Action).

Κι ενώ η Μέση Ανατολή φλέγεται, και η Ουκρανία «βαριανασαίνει», μια νέα Agenda για την ειρήνη έχει προοπτική; Οι εν λόγω συστάσεις περιμένουν από την αρχή του χρόνου τα ΗΕ την προώθησή τους. Ουσιαστικά! Όχι τυπικά!

Ποιος, λοιπόν, ο δρόμος για την οργανωμένη Ανθρωπότητα, κι ενώ τα Ηνωμένα Έθνη έκλει- σαν 80 χρόνια ζωής, άλλοτε δημιουργικά, άλλοτε ελλειμματικά; Θα φανεί από την διαχείριση/διευθέτηση του πολέμου στη Γάζα και στην Ουκρανία. Και πόσο θα συνδέεται με αξίες της υφιστάμενης «τάξης πραγμάτων» και της ισχύουσας τυπικά διεθνούς νομιμότητας, ή θα έχουν άλλο πολιτικό πρόσημο ή νομικό περίβλημα; Μια άλλη «διεθνή τάξη», χωρίς ορατές όμως κανονιστικές συντεταγμένες; Τι είναι παράνομο, τι ασύμβατο, τί αποκλίνον, τι απαράδεκτο και ποιες οι συνέπειες;

8. Πρακτικά, η όλη κατάσταση αντιφάσεων, ελλειμμάτων πολιτικής και παραβατικής συμπεριφοράς, ορίζεται από την «σφαιρική» άσκηση/ εφαρμογή του διεθνούς δικαίου που (πρέπει να) διέπει τις διεθνείς σχέσεις έναντι της πολιτικής ισχύος. Όπως διατυπώθηκε εύστοχα πρόσφατα, «το διεθνές δίκαιο αποτελεί κοινή κληρονομιά της ανθρωπότητας (P.-M. Dupuy). Σ’ αυτήν την πραγματολογική αξιολόγηση της διεθνούς κατάστασης, που και πως θα κινηθεί, μια πραγματιστική προσέγγιση, και με ποια ισορρο- πία, ανάμεσα στην Πολιτική και το Δίκαιο; Είκοσι χρόνια μετά την ιστορική ανάληψη δέ- σμευσης (pledge) στην Παγκόσμια Σύνοδο Κορυφής στα Ηνωμένα Έθνη τον Σεπτέμβριο 2005, –στην μεγαλύτερη στην Ιστορία σύναξη ηγετών κρατών και κυβερνήσεων– της «ευθύνης προστασίας»/“responsibility to protect” των πληθυσμών από γενοκτονία, εγκλήματα πολέμου, εθνοκάθαρση και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας η Αρχή “R2P” παραμένει προκλητικά μια «ανεκπλήρωτη υπόσχεση». Όπως σωστά υπογράμμισε ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Guterres, θεωρώντας ότι γι’ αυτό το «ηθικό πρόταγμα»-«ακτίνα ελπίδας» πρέπει να υπάρξει μια ανανεωμένη οικουμενική δέσμευση για τη Γάζα και όχι μόνο, οι δοκιμαζόμενοι πληθυσμοί αποζητούν επείγουσα δράση. Αν ακόμα και ο νέος Πάπας θεωρεί αναγκαίο -στην πρώτη ουσιαστική πολιτική πα- ρέμβασή του- να τονίσει την ανάγκη σεβασμού του νομικού πολιτισμού, ασφαλώς η αίσθηση είναι ότι τα όρια έχουν ξεπεραστεί. Και γι’ αυτό η ευθύνη προστασίας ανήκει σε όλους, κράτη και μη κρατικούς δρώντες. Ας δώσουμε προοπτική στην Ειρήνη και ας συμβάλλουμε κατά λόγω αρμοδιότητας/δυνατότητας στις Δράσεις για τις Μελλοντικές Γενιές.

Πηγή: Τετράδια Διεθνούς Δικαίου και Πολιτικής. Επιμέλεια: Στέλιος Περράκης

του Παντελή Σαββίδη

Το ότι επανασχεδιάζεται η Μέση Ανατολή δεν υπάρχει αμφιβολία.

Ο χάρτης του αμερικανού Στρατηγού Ράλφ Πήτερς

Η αμερικανική θέση για μια «Νέα Μέση Ανατολή» διατυπώθηκε για πρώτη φορά ρητά και επίσημα το καλοκαίρι του 2006, από την τότε Υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ Κοντολίζα Ράις, κατά τη διάρκεια της κρίσης στον Λίβανο μεταξύ Ισραήλ και Χεζμπολάχ.

Στις 20 Ιουλίου 2006, σε επίσκεψή της στο Ισραήλ, η Ράις δήλωσε χαρακτηριστικά:

«What we are seeing here is, in a sense, the birth pangs of a new Middle East.»

Δηλαδή:

«Αυτό που βλέπουμε εδώ είναι, κατά μία έννοια, οι ωδίνες γέννας μιας νέας Μέσης Ανατολής».

Αυτή η δήλωση προκάλεσε τεράστιες αντιδράσεις στον αραβικό κόσμο, γιατί ερμηνεύθηκε ως νομιμοποίηση του πολέμου του Ισραήλ κατά της Χεζμπολάχ με ευρύτερο στρατηγικό στόχο την αναδιαμόρφωση του χάρτη της Μέσης Ανατολής σύμφωνα με τα συμφέροντα των ΗΠΑ και του Ισραήλ.

Η ιδέα μιας «Νέας Μέσης Ανατολής» είχε προηγούμενα θεμελιωθεί θεωρητικά και γεωστρατηγικά:

Από το 2003 και μετά, με την εισβολή στο Ιράκ, το νεοσυντηρητικό δόγμα της κυβέρνησης Μπους περιλάμβανε την «εκδημοκρατικοποίηση» του αραβικού κόσμου μέσω αλλαγής καθεστώτων.

Επίσης, το Greater Middle East Initiative παρουσιάστηκε το 2004 ως ένα σχέδιο μεταρρυθμίσεων που περιλάμβανε πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές αλλαγές στις μουσουλμανικές χώρες από το Μαγκρέμπ έως την Κεντρική Ασία.

Η Αραβική Άνοιξη (2010–2012) αποτελεί κρίσιμο δεύτερο κεφάλαιο στο αφήγημα της Νέας Μέσης Ανατολής, είτε το δει κανείς ως συνέπεια των σχεδιασμών των ΗΠΑ, είτε ως ανεξάρτητο λαϊκό φαινόμενο που ενσωματώθηκε εκ των υστέρων στα γεωπολιτικά τους εργαλεία.

 Πώς εντάσσεται η Αραβική Άνοιξη στη «Νέα Μέση Ανατολή»

1. Η «λαϊκή έκρηξη» ως καταλύτης ανατροπών

Η Αραβική Άνοιξη ξέσπασε εκτός δυτικού ελέγχου αλλά πολύ γρήγορα: αναδιαμορφώθηκε επικοινωνιακά ως «μάχη για δημοκρατία», αγκαλιάστηκε από τη Δύση, ειδικά στην περίπτωση της Λιβύης, όπου ΗΠΑ, Γαλλία και ΝΑΤΟ συνέβαλαν στην πτώση του Καντάφι.

Άρα, τα αυθόρμητα κινήματα έγιναν πλατφόρμα υλοποίησης του σχεδίου «regime change» που είχε προαναγγείλει η Κοντολίζα Ράις από το 2006.

2. Πτώση αυταρχικών ηγεσιών = “ωδίνες γέννας”

Οι κυβερνήσεις που έπεσαν (Μουμπάρακ, Μπεν Άλι, Καντάφι) ήταν: είτε παλαιοί σύμμαχοι των ΗΠΑ, είτε ανεξάρτητοι ισχυροί παίκτες, αλλά σε κάθε περίπτωση συντηρητικά καθεστώτα που εμπόδιζαν τις ριζικές αλλαγές στο γεωπολιτικό status quo.

Η αποσταθεροποίηση αυτή ταίριαζε με την ιδέα ότι για να γεννηθεί μια νέα Μέση Ανατολή, πρέπει να καταρρεύσει η παλιά.

 Οι “μετασεισμοί” της Αραβικής Άνοιξης = αναδιανομή ισχύος

Λιβύη – ο πόλεμος το 2011 (με επέμβαση ΝΑΤΟ) έφερε χάος, αλλά και γεωστρατηγικό άνοιγμα για ξένα συμφέροντα σε ενεργειακούς κόμβους και διαδρόμους της Σαχάρας.

Συρία – το κίνημα διαμαρτυρίας του 2011 εξελίχθηκε σε πολύπλευρο πόλεμο, με επίκεντρο όχι πια μόνο τον Άσαντ, αλλά το μέλλον της Συρίας ως κόμβου Ιράν, Ρωσίας και ΗΠΑ.

Αίγυπτος – η ανατροπή του Μουμπάρακ δημιούργησε κενό ισχύος που εκμεταλλεύτηκαν ΗΠΑ, Τουρκία και Σαουδική Αραβία, με στρατηγικό παίγνιο ανάμεσα σε Ισλάμ, στρατό και φιλοδυτικούς.

Η Αραβική Άνοιξη ως γεωπολιτικό εργαλείο για τη «Νέα Μέση Ανατολή»

Μπορεί να μην ξεκίνησε ως σχεδιασμένη επέμβαση, αλλά: δημιούργησε πλήθος “ασθενών κρατών”, κατέρριψε όρια εθνικής κυριαρχίας, έδωσε πάτημα για διείσδυση εξωτερικών δυνάμεων, επέτρεψε επέκταση του Ισραηλινού δόγματος ασφαλείας (βλ. συμφωνίες Αβραάμ αργότερα).

Άρα, ενισχύθηκε το όραμα μιας Μέσης Ανατολής χωρίς «ισχυρά περιφερειακά κράτη», γεμάτης προτεκτοράτα, εξαρτημένα καθεστώτα και διαιρεμένες κοινωνίες — δηλαδή ό,τι χρειαζόταν για την “αρχιτεκτονική ασφαλείας” που οραματίζονταν οι ΗΠΑ από το 2006.

Η “Νέα Μέση Ανατολή” των ΗΠΑ μπορεί να διαβαστεί ως μια σύγχρονη επανάληψη της λογικής των Συμφωνιών Σάικς-Πικό (1916) και της Συνθήκης των Σεβρών (1920): η αναδιάταξη της περιοχής με βάση τα συμφέροντα εξωτερικών δυνάμεων, μέσω τεχνητών κρατών, “γραμμικών συνόρων” και ελεγχόμενων καθεστώτων.

Όπως αναφέραμε με τη Μυστική συμφωνία Σάικς Πικό Αγγλίας–Γαλλίας (με τη συγκατάθεση της Ρωσίας) για διαμελισμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας:

η Γαλλία θα έπαιρνε Συρία και Λίβανο,

η Βρετανία την Παλαιστίνη, Ιράκ και Ιορδανία,

προβλέφθηκαν ζώνες επιρροής και τεχνητά σύνορα.

Η Συνθήκη των Σεβρών (1920):

Επισημοποίησε αυτή τη διάλυση:

Προέβλεψε  κουρδικό και αρμενικό κράτος,

συρρίκνωνε την Τουρκία και περιόριζε την στρατιωτικής της ισχύ,

διασπούσε τους Άραβες σε προτεκτοράτα (π.χ. Χασεμιτικό Ιράκ, Παλαιστίνη υπό εντολή).

Η Συνθήκη δεν εφαρμόστηκε ποτέ πλήρως — αντικαταστάθηκε από τη Συνθήκη της Λωζάνης (1923), αλλά το όραμά της παραμένει “φαντασιακή υποδομή” για όσους επιθυμούν ελεγχόμενη αποσύνθεση της Μέσης Ανατολής.

Η “Νέα Μέση Ανατολή” ως σύγχρονη Σεβρών

Οι ΗΠΑ, ειδικά μετά το 2003, επιχείρησαν ακριβώς αυτό που έκανε η Βρετανία το 1916: κατάρρευση παλαιών αυτοκρατορικών/κρατικών δομών και σχεδιασμό νέων χαρτών.

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι ο “αναθεωρημένος χάρτης της Μέσης Ανατολής” που κυκλοφόρησε ο στρατηγός Ralph Peters το 2006, όπου:

η Σαουδική Αραβία διαμελίζεται,

δημιουργείται Ανεξάρτητο Κουρδιστάν,

διαχωρίζεται το Ιράκ σε σιιτικό και σουνιτικό κράτος,

αποδυναμώνεται η Τουρκία στα ανατολικά.

Όπως και στη Συνθήκη των Σεβρών, τα εθνοτικά και θρησκευτικά σύνορα παρουσιάζονται ως εργαλείο αποσύνθεσης — όχι συμφιλίωσης.

Και πού κολλάνε οι Συμφωνίες του Αβραάμ (2020–σήμερα);

Οι Abraham Accords μεταξύ Ισραήλ και χωρών όπως ΗΑΕ, Μπαχρέιν, Μαρόκο, Σουδάν: είναι το μοντέρνο ισοδύναμο του “αποικιακού συμβιβασμού” της δεκαετίας του 1920, αντικαθιστούν την παλιά “αντι-ισραηλινή ενότητα” των Αράβων με οικονομική-τεχνολογική σύμπραξη, μετατρέπουν παλιούς εχθρούς σε δορυφόρους ενός ισραηλινο-αμερικανικού άξονα.

Αυτό θυμίζει πολύ την εποχή όπου οι Άραβες το 1920 “παραδόθηκαν” στις βρετανικές υποσχέσεις, χάνοντας την ευκαιρία εθνικής ενότητας μετά την πτώση των Οθωμανών.

Η “Νέα Μέση Ανατολή” δεν είναι πρωτοφανές σχέδιο. Είναι νεο-αποικιακή αναβίωση της λογικής των Σάικς-Πικό και της Συνθήκης των Σεβρών:

Τότε: κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας → τεχνητά κράτη, εξαρτημένα καθεστώτα

Τώρα: αποδόμηση Ιράκ, Συρίας, Λιβύης → διαρκής αστάθεια, ελεγχόμενη κυριαρχία, εδραίωση και ασφάλεια του Ισραήλ, διαμόρφωση συμμαχιών του Ισραήλ με την δημιουργία κουρδικού κράτους, αποδοχή του Ισραήλ από την Συρία και της κατοχής του Γκολάν, αποδοχή της στρατιωτικής παρουσίας  του Ισραήλ σε συριακό έδαφος.

Η Άγκυρα δεν δέχεται τη “Νέα Μέση Ανατολή” των ΗΠΑ–Ισραήλ, αλλά προωθεί τη δική της εκδοχή της: μία “Νέα Ισλαμική Ανατολή” με επίκεντρο την τουρκική ηγεμονία.

Δηλαδή: Όχι διάλυση των κρατών, αλλά ανακατεύθυνση των ισλαμικών κινημάτων υπέρ τουρκικής σφαίρας επιρροής.

Η Τουρκία παίζει τη θέση που έπαιζε η Βρετανία το 1916: διαμεσολαβητής, παίκτης παντού, πιστός μόνο στα δικά της συμφέροντα.