Ο καταστροφικός εμφύλιος πόλεμος στο Σουδάν δείχνει τι θα αντικαταστήσει τη φιλελεύθερη τάξη: αναρχία και απληστία.

Της Anne Applebaum

Φωτογραφίες της Lynsey Addario

6 Αυγούστου 2025, 5:55 π.μ. ET

Τις εβδομάδες πριν παραδώσουν τον έλεγχο του Χαρτούμ, οι Δυνάμεις Ταχείας Υποστήριξης (RSF) εκδικούνταν συχνά τους αμάχους. Αν οι στρατιώτες τους έχαναν έδαφος από τις Σουδανικές Ένοπλες Δυνάμεις κατά τη διάρκεια της ημέρας, οι διοικητές της πολιτοφυλακής γύριζαν το πυροβολικό τους προς τις κατοικημένες γειτονιές τη νύχτα. Για αρκετά διαδοχικά βράδια του Μαρτίου, ακούγαμε αυτές τις επιθέσεις από την Ομντουρμάν, στην άλλη πλευρά του Νείλου από την πρωτεύουσα του Σουδάν.

Από ένα διαμέρισμα που, σε καλύτερες εποχές, θα ήταν το σπίτι μιας σουδανικής μεσαίας οικογένειας, ακούγαμε μία έκρηξη. Μετά άλλες δύο. Μερικές φορές ακολουθούσε απάντηση — οβίδες ή πυρά από την άλλη πλευρά. Κάθε δυνατός θόρυβος σήμαινε ότι ένα παιδί είχε τραυματιστεί, μια γιαγιά είχε σκοτωθεί, ένα σπίτι είχε καταστραφεί.

Μόλις λίγα βήματα πιο πέρα, μπακάλικα, γεμάτα το βράδυ λόγω Ραμαζανιού, πουλούσαν γάλα σε σκόνη, εισαγόμενη σοκολάτα, σακούλες με ρύζι. Πλανόδιοι τηγάνιζαν φαλάφελ σε μεγάλες σιδερένιες κατσαρόλες και τα σέρβιραν σε χωνάκια από χαρτί. Ένα βράδυ, κάποιος έβγαλε πτυσσόμενες καρέκλες για μια υπαίθρια συναυλία, και μουσική ακούστηκε από τριζάτα ηχεία. Ο βομβαρδισμός ξεκίνησε ξανά λίγες ώρες αργότερα, πιθανότατα πλήττοντας παρόμοιους δρόμους και παρόμοια μπακάλικα, παρόμοια σημεία με φαλάφελ και παρόμοιους μουσικούς του δρόμου, μερικές δεκάδες μίλια πιο μακριά. Δεν ήταν απλώς ο ήχος του πυροβολικού· ήταν ο ήχος του μηδενισμού και της αναρχίας, ζωές διαλυμένες, επιχειρήσεις κατεστραμμένες, πανεπιστήμια κλειστά, μέλλοντα ακρωτηριασμένα.

Τα πρωινά, οδηγούσαμε σε δρόμους στα περίχωρα του Χαρτούμ που είχαν πρόσφατα μετατραπεί σε πεδία μαχών, αποφεύγοντας κομμάτια επίπλων, τσιμεντόλιθους, λακκούβες, θραύσματα μετάλλων. Καθώς υποχωρούσαν από το Χαρτούμ, οι Δυνάμεις Ταχείας Υποστήριξης — η παραστρατιωτική οργάνωση της οποίας η σύγκρουση εξουσίας με τις Σουδανικές Ένοπλες Δυνάμεις έχει, από το 2023, εξελιχθεί σε πλήρη εμφύλιο πόλεμο — λεηλατούσαν συστηματικά διαμερίσματα, γραφεία και καταστήματα. Μερικές φορές βρίσκαμε σωρούς από πλυντήρια και έπιπλα που οι κλέφτες δεν πρόλαβαν να πάρουν μαζί τους.

Μια μέρα ακολουθήσαμε ένα αυτοκίνητο που μετέφερε άνδρες της Ερυθράς Ημισελήνου του Σουδάν, ντυμένους με λευκές στολές βιολογικής προστασίας. Κατεβήκαμε και παρακολουθήσαμε, με μαντίλια στα πρόσωπα για να μπλοκάρουμε τη μυρωδιά, καθώς η ομάδα ανέσυρε πτώματα από ένα πηγάδι. Γείτονες συγκεντρώθηκαν κοντά μας, ψιθυρίζοντας ότι υποψιάζονταν πως υπήρχαν πτώματα εκεί. Είχαν ακούσει κραυγές τα βράδια, κατά τα δύο χρόνια της κατοχής από τη RSF, και είχαν μαντέψει τι συνέβαινε.

Μια άλλη μέρα πήγαμε σε ένα σημείο διέλευσης, όπου άνθρωποι που δραπέτευαν από περιοχές υπό κατοχή της RSF έφταναν σε εδάφη υπό έλεγχο του σουδανικού στρατού. Καβάλα σε κάρα με γαϊδούρια, φορτωμένα με έπιπλα, ρούχα και μαγειρικά σκεύη, περιέγραφαν ένα ταξίδι μέσα από μια άναρχη κόλαση. Πολλοί είχαν στερηθεί τροφή καθ’ οδόν, είχαν ληστευθεί ή και χειρότερα. Σε ένα σπίτι κοντά στη γραμμή του μετώπου, μια γυναίκα μού είπε ότι εκείνη και η έφηβη κόρη της σταμάτησαν από φάλαγγα της RSF και βιάστηκαν. Καθόμασταν σε ένα άδειο δωμάτιο, χωρίς διακόσμηση. Το κορίτσι είχε καλύψει το πρόσωπό του ενώ μιλούσε η μητέρα της και δεν είπε λέξη.

Στο νοσοκομείο αλ-Ναού, το μεγαλύτερο που εξακολουθεί να λειτουργεί στην περιοχή του Χαρτούμ, συναντήσαμε μερικά από τα θύματα του βομβαρδισμού, ανάμεσά τους ένα μικρό αγόρι και ένα μωρό κορίτσι, τον Μπασίρ και τη Μιχάντ — αδερφός και αδερφή ντυμένοι στα μπλε και στα ροζ. Ο τρόμος και οι κραυγές της προηγούμενης νύχτας είχαν καταλαγιάσει και τώρα απλώς κείτονταν μαζί, τυλιγμένοι σε επιδέσμους, σε ένα ράντζο μέσα σε ένα συνωστισμένο δωμάτιο. Μίλησα με τον πατέρα τους, τον Άχμεντ Άλι. Η ηχογράφηση της συνομιλίας μας είναι δύσκολο να κατανοηθεί, επειδή γύρω μας είχαν μαζευτεί πολλοί άνθρωποι, επειδή άλλοι μιλούσαν δυνατά δίπλα μας και επειδή η Μιχάντ είχε αρχίσει να κλαίει. Ο Άλι μου είπε ότι εκείνος και η οικογένειά του προσπαθούσαν να διαφύγουν από περιοχή υπό έλεγχο της RSF, αλλά πιάστηκαν μέσα σε βομβαρδισμό στις 2 τα ξημερώματα — τις ίδιες εκρήξεις που είχαμε ακούσει από το διαμέρισμά μας στην Ομντουρμάν. Τα παιδιά είχαν τραυματιστεί από θραύσματα. Δεν είχε πουθενά αλλού να τα πάει, πέρα από αυτή τη θορυβώδη πτέρυγα, και κανένα σχέδιο εκτός από το να μείνει στο νοσοκομείο και να περιμένει να δει τι θα συμβεί στη συνέχεια.

Σαν τσουνάμι, ο πόλεμος έχει αφήσει πίσω του εκτεταμένα ίχνη φυσικής καταστροφής. Πιο έξω από την πόλη, στο διυλιστήριο πετρελαίου Αλ-Τζαϊλί — κάποτε το μεγαλύτερο και πιο σύγχρονο της χώρας, επίκεντρο σημαντικών κινεζικών επενδύσεων — οι φωτιές έκαιγαν με τόση ένταση και για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα ώστε τεράστιοι αγωγοί και επιβλητικές δεξαμενές αποθήκευσης, μαυρισμένες από την πυρκαγιά, κείτονταν στραπατσαρισμένες και παραμορφωμένες στο έδαφος. Στα στούντιο του εθνικού ραδιοτηλεοπτικού φορέα του Σουδάν, ο καμένος σκελετός ενός βαν τηλεόρασης, με το δορυφορικό πιάτο του ακόμα στην οροφή, στεκόταν σε ένα γκαράζ δίπλα σε ένα γραφείο λογιστηρίου που είχε μετατραπεί σε φυλακή. Γκράφιτι ήταν μουτζουρωμένα στον τοίχο του γραφείου — οι στίχοι ενός τραγουδιού· ρούχα, γραφική ύλη και ερείπια ήταν σκόρπια στο πάτωμα. Περπατήσαμε μέσα από ραδιοφωνικά στούντιο, σκονισμένα και εγκαταλελειμμένα, με τις καρέκλες των παρουσιαστών σκεπασμένες από συντρίμμια. Στα τηλεοπτικά στούντιο, πρόσφατα ανακαινισμένα με αμερικανική βοήθεια, παλιές κασέτες από το εθνικό αρχείο βίντεο του Σουδάν είχαν χρησιμοποιηθεί για την κατασκευή οδοφραγμάτων.

Τα στατιστικά στοιχεία χρησιμοποιούνται μερικές φορές για να εκφράσουν την έκταση της καταστροφής στο Σουδάν. Περίπου 14 εκατομμύρια άνθρωποι έχουν εκτοπιστεί από τα χρόνια της σύρραξης — περισσότεροι απ’ ό,τι στην Ουκρανία και τη Γάζα μαζί. Περίπου 4 εκατομμύρια από αυτούς έχουν διαφύγει εκτός συνόρων, κυρίως σε άνυδρες, φτωχές περιοχές — όπως το Τσαντ, η Αιθιοπία, το Νότιο Σουδάν — όπου ελάχιστοι πόροι υπάρχουν για να τους στηρίξουν. Τουλάχιστον 150.000 άνθρωποι έχουν πεθάνει στη σύρραξη, αλλά αυτός ο αριθμός είναι πιθανώς σοβαρά υποεκτιμημένος. Ο μισός πληθυσμός, σχεδόν 25 εκατομμύρια άνθρωποι, αναμένεται να πεινάσει φέτος. Εκατοντάδες χιλιάδες απειλούνται άμεσα με λιμοκτονία. Πάνω από 17 εκατομμύρια παιδιά, από τα συνολικά 19 εκατομμύρια, δεν πηγαίνουν σχολείο. Επιδημία χολέρας μαίνεται. Η ελονοσία είναι ενδημική.

Όμως καμία στατιστική δεν μπορεί να αποτυπώσει την αίσθηση του παραλογισμού, του κενού νοήματος, που έχει αφήσει πίσω του ο πόλεμος μαζί με τη φυσική καταστροφή. Το ένιωσα πιο έντονα στον καταυλισμό εκτοπισμένων αλ-Αχάμντα, λίγο έξω από το Χαρτούμ — αν και η λέξη «καταυλισμός» είναι παραπλανητική, δημιουργεί μια ψευδή εντύπωση οργάνωσης, με υπαίθρια κουζίνα και κανονικές σκηνές. Τίποτε από αυτά δεν υπήρχε στον χώρο, ο οποίος ήταν στην πραγματικότητα ένα πρώην σχολείο. Περίπου 2.000 άνθρωποι κοιμούνταν στο έδαφος κάτω από πρόχειρα καταφύγια ή μέσα σε απλά τσιμεντένια δωμάτια, χρησιμοποιώντας ό,τι κουβέρτες είχαν καταφέρει να φέρουν μαζί τους από όποιο μέρος κάποτε αποκαλούσαν σπίτι.

Μια νεαρή γυναίκα με μαύρο μαντίλι στο κεφάλι μού είπε ότι μόλις είχε δώσει τις πανεπιστημιακές της εξετάσεις όταν ξεκίνησε ο εμφύλιος πόλεμος, αλλά είχε ήδη «ξεχάσει την εκπαίδευση». Μια μεγαλύτερη γυναίκα με ένα μωρό μου είπε ότι ο σύζυγός της είχε εξαφανιστεί τρεις ή τέσσερις μήνες νωρίτερα, αλλά δεν ήξερε πού ή γιατί. Καμία διεθνής φιλανθρωπική οργάνωση ή υπηρεσία δεν φαινόταν πουθενά. Μόνο λίγοι τοπικοί εθελοντές από τα Emergency Response Rooms, το σουδανικό κίνημα αλληλοβοήθειας, βρίσκονταν εκεί για να οργανώσουν ένα ημερήσιο γεύμα για ανθρώπους που έμοιαζαν να είχαν ξεβραστεί τυχαία και να διαπίστωσαν ότι δεν μπορούσαν να φύγουν.

Καθώς μιλούσαμε με τους εθελοντές, αρκετά αγόρια που κουβαλούσαν επιδεικτικά τουφέκια φύλαγαν σκοπιά σε μικρή απόσταση. Ένα μικρότερο αγόρι, με μπλουζάκι παραλλαγής και σανδάλια — μου είπε ότι ήταν 14, αλλά φαινόταν πιο κοντά στα 10 — τριγυρνούσε παρατηρώντας τα μεγαλύτερα αγόρια. Όταν ένα από αυτά του έδωσε ένα τουφέκι να κρατήσει, έστω και για λίγα λεπτά, στάθηκε πιο ίσια και πόζαρε σοβαρά για μια φωτογραφία. Σίγουρα είχε δει ανθρώπους με όπλα, είχε καταλάβει ότι αυτοί οι άνθρωποι έχουν εξουσία και ήθελε να γίνει ένας από αυτούς.

Ποια ήταν η εναλλακτική; Δεν υπήρχε σχολείο στον καταυλισμό, ούτε δουλειά. Δεν υπήρχε τίποτα να κάνει κανείς κάτω από τη ζέστη των 40 βαθμών Κελσίου, παρά μόνο να περιμένει. Το πυροβολικό, ο καμένος τηλεοπτικός σταθμός, το λιωμένο διυλιστήριο, οι βιασμοί και οι δολοφονίες, τα παιδιά στο νοσοκομείο — όλα αυτά δεν είχαν οδηγήσει πουθενά, δεν είχαν χτίσει τίποτα, μόνο αυτό το κενό. Καμία διεθνής νομοθεσία, καμία διεθνής οργάνωση, κανένας διπλωμάτης, και σίγουρα κανένας Αμερικανός δεν έρχεται να το καλύψει.

Το τέλος της φιλελεύθερης παγκόσμιας τάξης είναι μια φράση που χρησιμοποιείται συχνά σε αίθουσες συνεδρίων και πανεπιστημιακές διαλέξεις σε μέρη όπως η Ουάσιγκτον και οι Βρυξέλλες. Αλλά στην αλ-Αχάμντα, αυτή η θεωρητική ιδέα έχει γίνει πραγματικότητα. Η φιλελεύθερη παγκόσμια τάξη έχει ήδη τελειώσει στο Σουδάν — και δεν υπάρχει τίποτα να την αντικαταστήσει.

Για να κατανοήσει κανείς το Σουδάν, όπως είχε γράψει κάποτε ο Βρετανοσουδανός συγγραφέας Τζαμάλ Μάχτζουμπ, χρειάζεται ένα είδος άτλαντα, με διαφανείς χάρτες από σελοφάν που μπορούν να τοποθετηθούν ο ένας πάνω στον άλλο — όπως τα διαγράμματα που χρησιμοποιούνταν παλιά στις εγκυκλοπαίδειες για να δείχνουν τα συστήματα του ανθρώπινου σώματος. Μία στρώση μπορεί να δείχνει τις γλώσσες· η επόμενη, τις εθνοτικές ομάδες· η τρίτη, τα αρχαία βασίλεια και πόλεις: Κους, Ναπάτα, Μερόη, Φουντζ. Όταν οι χάρτες προβάλλονται ταυτόχρονα, «γίνεται φανερό», εξηγούσε ο Μάχτζουμπ, ότι «η χώρα δεν είναι στην πραγματικότητα μια χώρα, αλλά πολλές».

Η Ντέμπορα Σκρόγκινς, ανταποκρίτρια εξωτερικού που κάποτε κάλυπτε την Αφρική για την εφημερίδα The Atlanta Journal-Constitution — ένα επάγγελμα που τώρα δύσκολα φαντάζεται κανείς ότι υπήρξε — έγραψε το 2002 ότι μια εκδοχή του άτλαντα σελοφάν του Μάχτζουμπ θα μπορούσε επίσης να εξηγήσει πώς οι πόλεμοι και οι εξεγέρσεις στο Σουδάν προκαλούνται όχι μόνο από εθνοτικές και φυλετικές διαιρέσεις, αλλά και από οικονομικές, αποικιοκρατικές και φυλετικές εντάσεις, η καθεμία στρωμένη πάνω στην άλλη, δημιουργώντας ένα «οικοσύστημα βίας ικανό να παράγει ατέρμονες νέες αιτίες σύγκρουσης χωρίς ποτέ να αποτινάσσει τις παλιές».

Πάνω από αυτούς τους παλιούς χάρτες, πρέπει τώρα να τοποθετηθούν καινούργιοι. Ένας θα μπορούσε να δείχνει τις διαιρέσεις που δημιουργήθηκαν από έναν πιο πρόσφατο πόλεμο ιδεών. Στη μία πλευρά αυτής της μάχης βρίσκονται οι Σουδανοί επαγγελματίες, δικηγόροι, φοιτητές και ακτιβιστές βάσης, που τον Δεκέμβριο του 2018 ξεκίνησαν ένα ευρύ, λαϊκό κίνημα διαμαρτυρίας, το οποίο απαιτούσε κράτος δικαίου, βασικά δικαιώματα, οικονομική μεταρρύθμιση και δημοκρατικούς θεσμούς. Το σύνθημά τους, που ακουγόταν στους δρόμους και ζωγραφιζόταν στους τοίχους, ήταν: «Ελευθερία, ειρήνη και δικαιοσύνη».

Τον Απρίλιο του 2019, μετά από χρόνια οργάνωσης, αρκετούς μήνες διαδηλώσεων και βίαιες συγκρούσεις μεταξύ ακτιβιστών και στρατού και αστυνομίας, ο στρατός απομάκρυνε τον επί δεκαετίες δικτάτορα του Σουδάν, Όμαρ αλ-Μπασίρ, μαζί με το καταπιεστικό ισλαμιστικό καθεστώς του, σε μια προσπάθεια να κατευνάσει αυτό το μαζικό κίνημα πολιτών. Μια πολιτική κυβέρνηση κυβέρνησε τότε τη χώρα για σύντομο χρονικό διάστημα, με τη στήριξη του στρατού. Ο πρωθυπουργός αυτής της μεταβατικής κυβέρνησης, Αμπντάλλα Χάμντοκ, που πλέον ζει στο Αμπού Ντάμπι, μου είπε ότι οι «ελπίδες και οι φιλοδοξίες του λαού εκείνη την εποχή ξεπερνούσαν κάθε φαντασία».

Αλλά ακόμη κι όταν οι πολίτες ανέλαβαν την εξουσία, ο στρατός του Σουδάν δεν εγκατέλειψε ένα παλαιότερο σύνολο ιδεών: ότι οι αξιωματικοί πρέπει να ελέγχουν την κυβέρνηση, να περιορίζουν τον δημόσιο διάλογο, να κυριαρχούν στους πόρους. Το 2021, δρώντας με βάση αυτές τις πεποιθήσεις, ο στρατηγός Αμπντέλ Φατάχ αλ-Μπουρχάν, μαζί με τον αναπληρωτή του, τον υποστράτηγο Μοχάμεντ Χαμντάν Νταγκάλο — γνωστό ως Χεμέντι — πραγματοποίησαν πραξικόπημα και απομάκρυναν τον πρωθυπουργό Χάμντοκ.

Ο Μπουρχάν ηγείται των Σουδανικών Ενόπλων Δυνάμεων, ευρύτερα γνωστών ως SAF, το σώμα που κυβερνά το Σουδάν — υπό διαφορετικούς ηγέτες — εδώ και πολλές δεκαετίες. Ο Χεμέντι διοικεί τη RSF, μια πολιτοφυλακή κυρίως από το Νταρφούρ, που δημιουργήθηκε από τον Μπασίρ για να ελέγχει τις εθνοτικές μειονότητες και να καταστέλλει αντάρτικες ομάδες. Η RSF, τα πρώτα μέλη της οποίας ήταν νομάδες αραβόφωνοι, ήταν αρχικά γνωστή ως Janjaweed — μια αραβική λέξη που σημαίνει «διάβολοι πάνω σε άλογα».

Όπως πολλοί είχαν προβλέψει, ο Μπουρχάν και ο Χεμέντι ήρθαν σε ρήξη. Αν και παραμένει ασαφές ποιος πυροβόλησε πρώτος, στις 15 Απριλίου 2023, η RSF επιτέθηκε στα κεντρικά της SAF, στο αεροδρόμιο του Χαρτούμ και στο προεδρικό μέγαρο. Ο Μπουρχάν, πραγματικά αιφνιδιασμένος τουλάχιστον από τη χρονική στιγμή της επίθεσης, παρέμεινε παγιδευμένος για πολλές εβδομάδες. Σύμφωνα με μία εκδοχή των γεγονότων, απελευθερώθηκε με τη βοήθεια Ουκρανών κομάντο· σύμφωνα με άλλη, κατάφερε να διαφύγει ανοίγοντας ο ίδιος πυρ. Από εκείνο το σημείο και μετά, το Σουδάν κατακερματίστηκε σε μια πολύπλοκη σύρραξη που περιλαμβάνει όχι μόνο τη RSF και τη SAF, αλλά και μια αποπροσανατολιστική πληθώρα μικρότερων στρατών και πολιτοφυλακών που μάχονται πότε στο πλευρό τους και πότε εναντίον τους.

Το κίνημα για τη δημοκρατία επίσης διασπάστηκε· κάποια πρώην μέλη της πολιτικής κυβέρνησης βρέθηκαν να υποστηρίζουν τη RSF, ενώ άλλα συντάχθηκαν με τη SAF.

Η χαοτική αυτή κατάσταση επέτρεψε την εξάπλωση αυτού που μπορεί να περιγραφεί ως μια τρίτη κυρίαρχη ιδεολογία — ούτε δημοκρατική, ούτε κρατιστική, αλλά μάλλον αναρχική, μηδενιστική, συναλλακτική. Αυτή η ιδεολογία, αν μπορεί κανείς να τη χαρακτηρίσει έτσι, απελευθερώθηκε στο Χαρτούμ την άνοιξη του 2023, κατά τη διάρκεια μιας εκκένωσης τόσο βίαιης και χαοτικής ώστε άνθρωποι με τους οποίους μίλησα έκλαιγαν ακόμα μιλώντας για εκείνα τα γεγονότα, δύο χρόνια αργότερα.

Πρεσβείες, διεθνείς οργανισμοί και αποθήκες τροφίμων του ΟΗΕ λεηλατήθηκαν. Ιδιωτικά διαμερίσματα κατακλέφτηκαν, απογυμνώθηκαν από έπιπλα και υπάρχοντα. Τρεις εργαζόμενοι του Παγκόσμιου Επισιτιστικού Προγράμματος σκοτώθηκαν μέσα στο χάος. Ο στρατός του Σουδάν διέφυγε στο Πορτ Σουδάν, μια μικρή παραλιακή πόλη στην Ερυθρά Θάλασσα που δεν διέθετε ούτε τις υποδομές ούτε τη νοοτροπία για να λειτουργήσει ως πρωτεύουσα μιας μεγάλης χώρας.

Καθώς η βία συνεχιζόταν, οι άμαχοι δεν ήταν πλέον απλώς παράπλευρες απώλειες της σύγκρουσης, αλλά ο ίδιος ο στόχος της. Ο συνασπισμός της RSF περιλαμβάνει μια ευρεία συλλογή μαχητών από όλο το Σουδάν, που δεν μπορεί πάντα να ελέγξει, καθώς και μισθοφόρους από την κεντρική και ανατολική Αφρική. Σε μια φυλακή της SAF στη βάση του στρατού στην Ομντουρμάν, μου σύστησαν έναν από τους μισθοφόρους: έναν 17χρονο Τσαντιανό που είπε ότι είχε παρασυρθεί να ενταχθεί στη RSF από έναν στρατολόγο που είχε πάει στο ποδοσφαιρικό του κλαμπ και προσέφερε στον καθένα το αντίτιμο των 2.000 δολαρίων απλώς για να υπογράψουν. Έφυγε αμέσως, χωρίς να πει τίποτα στους γονείς του· έλαβε εκπαίδευση μιας εβδομάδας· πολέμησε για λίγες μέρες· και στη συνέχεια συνελήφθη, τον Φεβρουάριο του 2024. Δεν είδε ποτέ τα χρήματα — μια ιστορία που επαναλαμβάνεται συχνά. Πολλοί μαχητές της RSF δεν πληρώνονται, κάτι που τους ωθεί να ληστεύουν αμάχους, να λεηλατούν περιουσίες και να υπακούουν σε διοικητές που τους υπόσχονται ανταμοιβή αν εκτοπίσουν χωριά ή διώξουν ανθρώπους από γη που επιθυμούν άλλοι.

Η SAF, που είναι η μόνη ομάδα με πολεμική αεροπορία, έχει πραγματοποιήσει εκτεταμένες εκστρατείες βομβαρδισμών σε κατοικημένες περιοχές, έχει εκδικηθεί άναρχα κατά φερόμενων συνεργατών στις περιοχές που ανακατέλαβε, και έχει κατηγορηθεί για χρήση χημικών όπλων — κατηγορία την οποία αρνείται. Τanto η RSF όσο και η SAF έχουν χρησιμοποιήσει την τροφή ως όπλο, στερώντας από τους αντιπάλους τους την πρόσβαση σε εξωτερική βοήθεια και δημιουργώντας εμπόδια για τις ανθρωπιστικές οργανώσεις που επιχειρούν εντός της χώρας.

Η σφοδρότητα αυτής της βίας εξηγείται εν μέρει από τον χρυσό, ο οποίος εξορύσσεται στο Σουδάν από την αρχαιότητα. Κάθε άτλαντας του Σουδάν θα έπρεπε να περιλαμβάνει μία στρώση από σελοφάν που να δείχνει την τοποθεσία των χρυσωρυχείων, καθώς και των πολλών ανθρώπων εντός και εκτός χώρας που επιθυμούν πρόσβαση σε αυτά. Μικροσκοπικά χειροποίητα ορυχεία χρυσού — ένας παραπλανητικά γοητευτικός όρος — βρίσκονται διάσπαρτα σε ολόκληρη τη χώρα. Σταματήσαμε σε ένα τέτοιο ορυχείο στον δρόμο από το Χαρτούμ προς το Πορτ Σουδάν: δεν ήταν παρά μια βαθιά τρύπα στο έδαφος και μια καλύβα από πλαστικά φύλλα, ξύλα και άχυρο, που φιλοξενούσε έναν μοναδικό μεταλλωρύχο. Αλλά υπάρχουν και πολύ μεγαλύτερα ορυχεία, κάποια συνδεδεμένα με τη μεγάλη ζώνη κοιτασμάτων χρυσού κάτω από τη Σαχάρα, η οποία ανακαλύφθηκε το 2012 και έχει προκαλέσει βία στο Μάλι, τη Μπουρκίνα Φάσο και τον Νίγηρα, καθώς και στο Τσαντ και το Σουδάν.

Αυτά τα μεγαλύτερα ορυχεία επηρεάζουν την πολιτική του Σουδάν τόσο με ανοιχτούς όσο και με συγκαλυμμένους τρόπους. Ο έλεγχος του Χεμέντι επί ενός μεγάλου κοιτάσματος χρυσού στο Τζεμπέλ Αμίρ, στο Βόρειο Νταρφούρ, συνέβαλε στην εδραίωση της διοίκησής του επί της RSF. Ο Μπουρχάν και ο Χεμέντι εξαπέλυσαν το πραξικόπημά τους το 2021 εν μέρει επειδή φοβήθηκαν ότι ο πολιτικός έλεγχος επί του στρατού θα περιόριζε την πρόσβασή τους στον χρυσό και σε άλλους πόρους. Τanto η SAF όσο και η RSF χρηματοδοτούν τους στρατιώτες τους μέσω εξαγωγών χρυσού — κυρίως παράνομα, για να παρακάμψουν τις κυρώσεις, και συχνά μέσω των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων. Πέρυσι, οι New York Times δημοσίευσαν περιγραφή αεροσκάφους στο αεροδρόμιο της Τζούμπα, στο Νότιο Σουδάν, το οποίο φορτωνόταν με χρυσό αξίας 25 εκατομμυρίων δολαρίων από το Νταρφούρ, με προορισμό τα ΗΑΕ. Η ρωσική ομάδα Βάγκνερ, που πλέον έχει αναδιοργανωθεί και μετονομαστεί σε Africa Corps — ένα όνομα που θυμίζει, ηθελημένα ή όχι, το Afrika Korps, το εκστρατευτικό σώμα των Ναζί — έχει επίσης συμφέροντα στον χρυσό, όπως και η Αίγυπτος, η Σαουδική Αραβία και το Κατάρ.

Πράγματι, για να εξηγήσουμε πλήρως όχι μόνο τον ρόλο του χρυσού στη σύρραξη, αλλά και τον ρόλο όλων αυτών των εξωτερικών δυνάμεων, χρειαζόμαστε μια τελική στρώση σελοφάν: έναν χάρτη εξωτερικής επιρροής, που να δείχνει τη θέση του Σουδάν σε έναν αναρχικό, μετα-αμερικανικό κόσμο — μια εποχή που ακόμα δεν έχει όνομα. Η αποικιοκρατία έχει παρέλθει προ πολλού, ο Ψυχρός Πόλεμος έχει τελειώσει, και τώρα η εξαφάνιση οποιασδήποτε μορφής διεθνούς τάξης έχει αφήσει το Σουδάν στο επίκεντρο ενός έντονου ανταγωνισμού μεταξύ χωρών που δεν είναι υπερδυνάμεις, αλλά μάλλον μεσαίες δυνάμεις. Οι μεσαίες δυνάμεις στέλνουν χρήματα και όπλα στο Σουδάν, ελπίζοντας να διαμορφώσουν την έκβαση της σύγκρουσης. Κάποιες συμμετέχουν στον πόλεμο των ιδεών. Κάποιες θέλουν χρυσό. Κάποιες βρίσκονται εκεί επειδή βρίσκονται εκεί και οι αντίπαλοί τους — και το Σουδάν είναι ένα καλό πεδίο μάχης.

Οι μεσαίες δυνάμεις περιλαμβάνουν την Τουρκία, η οποία διατηρεί ιστορικούς δεσμούς με το Σουδάν, καθώς και ένα συμφέρον — όπως μου είπε ένας Τούρκος διπλωμάτης — να διασφαλίσει ότι το Σουδάν θα κυβερνάται από κάποιον. Τanto οι Σαουδάραβες, που βρίσκονται ακριβώς απέναντι στην Ερυθρά Θάλασσα — η Τζέντα απέχει μόλις μία ώρα πτήσης από το Πορτ Σουδάν — όσο και οι Αιγύπτιοι, μοιράζονται αυτή τη συμπάθεια για την ιεραρχία και τον έλεγχο. Η Αίγυπτος έχει δεσμούς με τον στρατό του Σουδάν που χρονολογούνται από τον 19ο αιώνα, και οι Σαουδάραβες έχουν πραγματοποιήσει σημαντικές επενδύσεις σε σουδανική γη και γεωργία. Και οι τρεις χώρες είτε πωλούν όπλα στη SAF είτε χρηματοδοτούν την αγορά τους.

Στην αντίπερα όχθη της σύγκρουσης, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα όχι μόνο στηρίζουν τη RSF — το κάνουν με τόσα χρήματα και τόση επιμονή που έχουν γεννήσει θεωρίες συνωμοσίας. Μετά από ένα γεύμα ιφτάρ στο Πορτ Σουδάν, ένας Σουδανός αξιωματικός του στρατού άνοιξε έναν χάρτη, πέρασε το χέρι του πάνω από τη ζώνη του Σαχέλ και το Κέρας της Αφρικής, και μου είπε ότι τα Εμιράτα μεταμορφώνουν αραβόφωνους νομάδες σε μια δύναμη σχεδιασμένη να κυριαρχήσει σε όλη την περιοχή, να δημιουργήσει μια νέα αυτοκρατορία. Άκουσα και πιο περίπλοκες θεωρίες για υποτιθέμενα ισραηλινά συμφέροντα ή ακόμα και αμερικανικά συμφέροντα που κρύβονται πίσω από τη στήριξη των Εμιράτων προς τη RSF — για τις οποίες, ωστόσο, δεν υπάρχουν αποδείξεις.

Άφθονες αποδείξεις όμως συνδέουν τα ΗΑΕ με τις επιχειρήσεις εμπορίου χρυσού της RSF, καθώς και με τα συμφέροντα του σουδανικού στρατού στον χρυσό. Το Αμπού Ντάμπι διατηρεί και άλλες επιχειρηματικές και πολιτικές σχέσεις με τη RSF. Στο παρελθόν, η ηγεσία των Εμιράτων έχει προσλάβει τη RSF για να πολεμήσει εκ μέρους της στη Λιβύη και την Υεμένη (οι Σαουδάραβες επίσης έχουν προσλάβει τη RSF για να πολεμήσει στην Υεμένη). Έχουν δωρίσει δισεκατομμύρια δολάρια σε βοήθεια προς το Σουδάν και στους Σουδανούς πρόσφυγες, χρησιμοποιώντας μέρος αυτής της βοήθειας για την κατασκευή νοσοκομείων στο Τσαντ και το Νότιο Σουδάν — τα οποία είναι γνωστό ή θεωρείται ότι περιθάλπουν μαχητές της RSF. Πάνω απ’ όλα, τα Εμιράτα κατηγορούνται επανειλημμένως — από τον σουδανικό στρατό, τις Ηνωμένες Πολιτείες και τον ΟΗΕ — ότι προμηθεύουν τη RSF με χρήματα και όπλα για να συνεχίσει τον πόλεμο, χρησιμοποιώντας τη «ανθρωπιστική βοήθεια» ως κάλυψη — κατηγορία που αρνούνται σταθερά. Όταν ρωτώνται, οι Εμιρατινοί δηλώνουν ότι το βασικό τους ενδιαφέρον στο Σουδάν είναι να βοηθήσουν στην επανίδρυση μιας ανεξάρτητης πολιτικής κυβέρνησης και να αποτρέψουν την επιστροφή ενός ισλαμικού καθεστώτος που απειλεί τη θαλάσσια εμπορική διακίνηση και την περιφερειακή ασφάλεια. «Δεν θα θέλαμε να δούμε το Σουδάν να μετατρέπεται ξανά σε παγκόσμιο κόμβο της τρομοκρατίας» — έτσι μου το έθεσε η Λάνα Νουσεϊμπέχ, ανώτατη διπλωμάτης των ΗΑΕ που έχει εμπλακεί στις διαπραγματεύσεις για το Σουδάν.

Οι Ιρανοί, αντίθετα, ίσως να επιθυμούν την επιστροφή ενός ισλαμικού καθεστώτος — ή τουλάχιστον μιας κυβέρνησης με ορισμένες ισλαμικές παρατάξεις. Οι Ιρανοί διατηρούσαν στενή σχέση με τον Μπασίρ στο παρελθόν· η SAF αποκατέστησε άμεσες σχέσεις με το Ιράν το 2023, και ισλαμιστικές πολιτοφυλακές μάχονται αυτή τη στιγμή στο πλευρό της SAF. Έξω από το Χαρτούμ, είδαμε μία από αυτές να κουνά σημαίες και τουφέκια από ένα στρατιωτικό φορτηγό καθ’ οδόν προς την πρώτη γραμμή. Αλλά το Ιράν βλέπει ξεκάθαρα το Σουδάν και ως αγορά όπλων: ιρανικά στρατιωτικά μεταγωγικά αεροσκάφη έχουν εντοπιστεί στο Πορτ Σουδάν, και ιρανικά drones έχουν παρατηρηθεί στο πεδίο της μάχης. Τα κίνητρά του μπορεί να μην είναι μόνο ιδεολογικά ή οικονομικά. Ίσως απλώς έλκεται από το κενό εξουσίας: αν βρίσκονται εκεί η Τουρκία, η Σαουδική Αραβία και τα Εμιράτα, τότε ίσως οι Ιρανοί απλώς αισθάνονται ότι πρέπει να είναι κι αυτοί εκεί.

Το ίδιο αυτό κενό έχει προσελκύσει και τους Ρώσους — όχι στη μία πλευρά, αλλά και στις δύο. Η στάση της Ρωσίας απέναντι στο Σουδάν είναι πλήρως ανήθικη και απολύτως συναλλακτική. Αγοράζουν χρυσό και από τις δύο πλευρές, και πωλούν όπλα και στις δύο. Οι μισθοφόροι τους έχουν συνεργαστεί στο παρελθόν με τη RSF· επίσης επιθυμούν εδώ και χρόνια να χτίσουν ναυτική βάση στις ακτές της Ερυθράς Θάλασσας, και έτσι συνεργάζονται πλέον και με τη SAF. Επειδή βρίσκονται εκεί οι Ρώσοι, βρίσκονται και οι Ουκρανοί. Όταν είπα σε έναν Ουκρανό γνωστό μου ότι θα ταξιδέψω στο Σουδάν, χλώμιασε και μου είπε να μείνω μακριά από Ρώσους μισθοφόρους, γιατί ενδέχεται να αποτελούν στόχους για τους Ουκρανούς. Ο αριθμός τους είναι μικρός και τα συμφέροντά τους περιορισμένα, αλλά η παρουσία τους αποκαλύπτει πολλά για τον πόλεμο. Οι Ουκρανοί που κυνηγούν Ρώσους στο Σουδάν δεν έλκονται από κάποιο ενδιαφέρον για τη σύρραξη — αλλά από την ίδια την αναρχία.

Τα τουρκικά, αιγυπτιακά, σαουδαραβικά, εμιρατινά, καταρινά, ρωσικά, ιρανικά και ουκρανικά συμφέροντα διασταυρώνονται και αλληλοεπικαλύπτονται σε αυτή την τελική στρώση σελοφάν, συμβάλλοντας στο να μετατραπεί το Σουδάν — όπως η Υεμένη και η Λιβύη — σε έναν τόπο όπου αντίπαλοι από όλο τον πλανήτη χρηματοδοτούν βίαιους πολέμους δι’ αντιπροσώπων, εις βάρος των ανθρώπων που ζουν εκεί. Οι γείτονες του Σουδάν, περιλαμβανομένων της Ερυθραίας, της Αιθιοπίας, της Κένυας, του Νοτίου Σουδάν, του Τσαντ, της Λιβύης και της Κεντροαφρικανικής Δημοκρατίας, επίσης παρασύρονται στη σύρραξη — είτε μέσω των μεσαίων δυνάμεων είτε μέσω των δικών τους δεσμών.

Οι Κινέζοι παραμένουν στο παρασκήνιο, αναζητώντας επιχειρηματικές συμφωνίες. Η στρατηγική θέση του Σουδάν στην Ερυθρά Θάλασσα, μία από τις σημαντικότερες θαλάσσιες αρτηρίες στον κόσμο, προσελκύει κι αυτή το παγκόσμιο ενδιαφέρον. Εν τω μεταξύ, οι χώρες που κάποτε ίσως είχαν συνασπιστεί για να σταματήσουν τη βία έχουν χάσει το ενδιαφέρον ή τη δυνατότητα. Οι θεσμοί που ενδεχομένως θα μπορούσαν παλαιότερα να μεσολαβήσουν για μια εκεχειρία είναι πολύ αδύναμοι και είτε δεν μπορούν είτε δεν θέλουν να βοηθήσουν.

«Ζούμε σε μια πολύ ενδιαφέρουσα — πολλοί τη λένε — νέα παγκόσμια τάξη πραγμάτων», μου είπε ο Χάμντοκ, πρώην πρωθυπουργός του Σουδάν. «Ο κόσμος που γνωρίσαμε — η συναίνεση, η Pax Americana, η μεταπολεμική τάξη μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο — απλώς δεν υπάρχει πια».

Έκανα δύο ταξίδια στο Σουδάν φέτος, και στις δύο πλευρές της πρώτης γραμμής. Και τις δύο φορές συνοδευόμουν από ανθρώπους που ήθελαν να παρουσιάσουν τη δική τους εκδοχή του πολέμου, να εξηγήσουν γιατί ξεκίνησε και να μου δείξουν τις θηριωδίες που διέπραξε η άλλη πλευρά. Στο Χαρτούμ και το Πορτ Σουδάν ταξίδεψα με έναν αξιωματικό πληροφόρησης της SAF, καθώς και δύο άλλες Αμερικανίδες. Επειδή δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου ξένοι στο Σουδάν αυτή τη στιγμή — πόσο μάλλον Αμερικανίδες — τραβήξαμε την προσοχή, δημιουργήσαμε ελπίδες και προκαλέσαμε και κάποια ενόχληση.

Αρκετοί άνθρωποι μας σταμάτησαν στον δρόμο για να μας πουν με περηφάνια ότι στο παρελθόν εργάζονταν για τον ΟΗΕ, τις ΗΠΑ ή κάποια ξένη πρεσβεία, προτού εξαφανιστούν όλοι. Μια γυναίκα μας πλησίασε, είπε ότι ήταν Χριστιανή, και μετά απομακρύνθηκε απογοητευμένη όταν έμαθε ότι δεν ήμασταν Χριστιανοί ανθρωπιστικοί εργαζόμενοι. «Έχω ένα μήνυμα για την Ουάσιγκτον», δήλωσε ένας άνδρας στην αυλή του νοσοκομείου αλ-Ναού. Άνοιξα το καταγραφικό μου και μίλησε σ’ αυτό: «Σώστε το Σουδάν· χρειαζόμαστε φάρμακα».

Άλλοι γνώριζαν ήδη ότι τα φάρμακα, όπως και άλλες μορφές βοήθειας, ίσως να μην έρχονται πια. Σε μια κοινοτική κουζίνα σε προάστιο του Χαρτούμ, ένας ντόπιος εθελοντής μάς είπε ότι η ομάδα του σέρβιρε ένα πολύ απλό στιφάδο φασολιών πέντε ημέρες την εβδομάδα. Εξαιτίας περικοπών στη χρηματοδότηση από τις ΗΠΑ — πιθανότατα περικοπών μερικών σεντς, ευτελών ποσών που κάποτε έφταναν σιγά σιγά ως αυτόν τον μισοερειπωμένο δρόμο — είχαν μειώσει τη διανομή σε τρεις ημέρες την εβδομάδα. Είπε ότι θα απευθυνθούν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να συγκεντρώσουν περισσότερα χρήματα, και ήλπιζε να βρουν αρκετά για δύο ακόμη γεύματα την εβδομάδα. Δεν ήταν μόνος του: Την άνοιξη αυτή, περισσότερες από 1.700 κοινοτικές κουζίνες που λειτουργούσαν από εθελοντές στο Σουδάν έκλεισαν εντελώς, επηρεάζοντας σχεδόν 3 εκατομμύρια ανθρώπους — είτε άμεσα λόγω περικοπών της USAID είτε εξαιτίας του χάους που προκάλεσαν οι μαζικές απολύσεις στην αμερικανική κυβέρνηση και τα ακυρωμένα συμβόλαια.

Άλλοι, πάλι, ήθελαν να εκφράσουν την ευγνωμοσύνη τους για τις ελάχιστες βοήθειες που είχαν λάβει — σε τέτοιο βαθμό, ώστε ένιωσα ντροπή. Σε άλλη ιατρική μονάδα του Ομντουρμάν, στο παιδιατρικό νοσοκομείο Αλ-Μπουλούκ, ένας νεαρός γιατρός, ο Άχμεντ Χοτζάλι, μου είπε ότι είχε ακόμη μερικές συσκευασίες Plumpy’Nut, ενός ειδικού διατροφικού συμπληρώματος. Η αμερικανική κυβέρνηση, θεωρητικά, συνεχίζει να στέλνει Plumpy’Nut σε παιδιά με σοβαρό υποσιτισμό σε όλο τον κόσμο, αλλά η διανομή έχει διακοπεί. Ο Χοτζάλι μας οδήγησε στη μονάδα υποσιτισμένων παιδιών του νοσοκομείου. Περίπου δύο δωδεκάδες νέοι ασθενείς κατέφθαναν κάθε εβδομάδα αυτή την άνοιξη· είδαμε έναν θάλαμο γεμάτο από σκελετωμένα παιδιά με ανέκφραστα πρόσωπα, ξαπλωμένα δίπλα στις εξαντλημένες μητέρες τους, οι περισσότερες από τις οποίες δεν ήθελαν να μιλήσουν ούτε να φωτογραφηθούν. Όταν φτάνουν τα παιδιά, το Plumpy’Nut είναι από τα λίγα πράγματα που μπορούν να καταναλώσουν. Ο Χοτζάλι γνώριζε ότι κάποιοι Αμερικανοί επιθυμούν να περικοπεί η βοήθεια επειδή θεωρείται σπατάλη. «Δεν τη σπαταλήσαμε· απλώς τη χρησιμοποιούμε», είπε ο γιατρός.

Όμως, δεν αφορούσαν όλα τα σχόλια την αμερικανική βοήθεια. Στο Χαρτούμ, στο Νταρφούρ και όπου αλλού συγκεντρώνονται εξόριστοι Σουδανοί — στο Άμπου Ντάμπι, στο Λονδίνο, στο Ν’Τζαμένα, στην Ουάσιγκτον — μίλησα με πρεσβευτές, ειδικούς, διπλωμάτες και πολιτικούς, που επανειλημμένα με ρωτούσαν όχι μόνο για τους Αμερικανούς ανθρωπιστές, αλλά και για τους Αμερικανούς που θα έρχονταν από τον Λευκό Οίκο για να διαπραγματευτούν, να «χτυπήσουν κεφάλια» και να βρουν έναν τρόπο να τελειώσει ο πόλεμος. Ήθελαν Αμερικανούς που θα παρακινούσαν την υπόλοιπη διεθνή κοινότητα, θα κινητοποιούσαν τον ΟΗΕ, θα έφερναν κυανόκρανους, θα έκαναν κάτι: το μοντέλο της διπλωματίας αμερικανικής ηγεσίας υψηλού επιπέδου, τύπου Τζίμι Κάρτερ στο Καμπ Ντέιβιντ ή Ρίτσαρντ Χόλμπρουκ στο Ντέιτον, το οποίο είχε διαδραματίσει ρόλο και στο Σουδάν, επί Δημοκρατικών και Ρεπουμπλικανών κυβερνήσεων.

Όταν σταμάτησε να λειτουργεί η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, πολλοί συνέχισαν να υπακούν στον μακρινό αυτοκράτορα, σαν να είχε ακόμη σημασία· στο Σουδάν, βρήκα μια παρόμοια νοσταλγία για το ενδιαφέρον και τη δέσμευση που κάποτε έρχονταν από την Ουάσιγκτον. Όταν συνάντησα για πρώτη φορά τον συνταγματάρχη Χασάν Ιμπραήμ, υπεύθυνο Τύπου του στρατού του Σουδάν στο Χαρτούμ, συστήθηκε με έναν ειλικρινή λόγο, περιέγραψε τη σύγκρουση της χώρας του ως «ξεχασμένο πόλεμο» και πέρασε αρκετές ημέρες βοηθώντας μας να παρακάμψουμε τους αυστηρούς κανόνες του στρατού ώστε οι Αμερικανοί να μάθουν την αλήθεια για το Σουδάν — και ώστε η αλήθεια να εμπνεύσει δράση από πλευράς ΗΠΑ. Ο Φόλκερ Πέρθες, πρώην αξιωματούχος του ΟΗΕ, με διαβεβαίωσε ότι οι Αμερικανοί «έχουν ισχύ, αν θελήσουν να τη χρησιμοποιήσουν». Ένας πρεσβευτής από τη Μέση Ανατολή στο Πορτ Σουδάν νόμιζε ότι αστειευόμουν όταν υπέθεσα πως οι ΗΠΑ μπορεί πλέον να μην ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για την Αφρική. Αυτό ξεπερνούσε τη φαντασία του — και τη φαντασία πολλών άλλων ανθρώπων που ακόμη πιστεύουν ότι, κάποια στιγμή, με κάποιον τρόπο, οι Αμερικανοί διπλωμάτες θα επιστρέψουν και θα κάνουν τη διαφορά.

Αναμφίβολα, η ταχύτητα της μεταβολής είναι αποπροσανατολιστική. Όχι και τόσο παλιά, το Σουδάν πράγματι ενέπνεε τη συμπόνια των Αμερικανών. Από τη δεκαετία του 1980, η σύγκρουση μεταξύ του κυρίως μουσουλμανικού βόρειου Σουδάν και του κυρίως χριστιανικού νότου είχε προσελκύσει το ενδιαφέρον και τη δέσμευση των Αμερικανών ευαγγελικών. Η φιλανθρωπική οργάνωση του Φράνκλιν Γκρέιαμ, Samaritan’s Purse, μαζί με τη World Vision και άλλες χριστιανικές ΜΚΟ, είχαν ισχυρούς δεσμούς με σουδανικές εκκλησίες και, σε διαφορετικές χρονικές περιόδους, με τους αντάρτες του νότου. Τους διατηρούν ακόμη: η Samaritan’s Purse διαθέτει το δικό της αεροσκάφος και δικό της δίκτυο διανομής βοήθειας στο Σουδάν.

Τη δεκαετία του 2000, αμερικανικές εκκλησίες, συναγωγές και κοσμικές ομάδες εξοργίστηκαν και κινητοποιήθηκαν επίσης από τη χρήση της πολιτοφυλακής Τζαντζαουίντ από το καθεστώς Μπασίρ — πρόδρομος της RSF — για τον εθνοκαθαρισμό του Νταρφούρ από μη αραβικές φυλές. Το Μουσείο Ολοκαυτώματος των ΗΠΑ, στην Ουάσιγκτον, πρόβαλε το 2006 δραματικές φωτογραφίες από το Νταρφούρ στους εξωτερικούς του τοίχους. Μια φωτογραφική έκθεση ταξίδεψε επίσης σε πολλά πανεπιστήμια. Κατά καιρούς, οι Τζορτζ Κλούνεϊ, Αντζελίνα Τζολί, Μία Φάροου, Ντον Τσιντλ και Κίρα Νάιτλι επισκέφθηκαν το Σουδάν, ευαισθητοποιώντας το κοινό και συγκεντρώνοντας χρήματα.

Αυτές οι εκστρατείες είχαν αντίκτυπο. Ο Τζορτζ Μπους ο νεότερος είχε στενούς δεσμούς με τις φιλανθρωπικές οργανώσεις που δρούσαν στο Σουδάν και ανέλαβε το αξίωμα αποφασισμένος να βοηθήσει. Η κυβέρνηση Ομπάμα πίστευε στην «ευθύνη προστασίας» των ΗΠΑ — να προστατεύουν ευάλωτες ομάδες από σφαγές και γενοκτονίες. Και οι δύο επένδυσαν ουσιαστική διπλωματική και πολιτική προσπάθεια στο Σουδάν, κυρίως επειδή οι Αμερικανοί το απαιτούσαν.

Η Μελίσα Ζέλικοφ, μέλος του Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας του Τζο Μπάιντεν, μου είπε ότι όταν άρχισε να εργάζεται για το Σουδάν στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ, στις αρχές της δεκαετίας του 2010, «είχαμε ένα γραφείο ειδικού απεσταλμένου με 25 άτομα. Είχαμε ομάδες για κάθε περιοχή, για κάθε ζήτημα, που ανέλυαν διαπραγματευτικές τακτικές και προσεγγίσεις». Ο Αλεξάντερ Λασκάρις, πρώην διπλωμάτης του Στέιτ Ντιπάρτμεντ που εργάστηκε για δεκαετίες στην Αφρική και πιο πρόσφατα υπηρέτησε ως πρεσβευτής στο Τσαντ, χαρακτήρισε αυτή την προσπάθεια «μια αξιοσημείωτη έκφραση της συμπόνιας του αμερικανικού λαού που ενεργεί μέσω των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών του προς την κυβέρνησή του». Τον ρώτησα τι απέδωσε αυτή η προσπάθεια, δεδομένου ότι η βία συνεχίζεται. «Σώσαμε πολλές ζωές», μου είπε ο Λασκάρις. «Πολλές ζωές».

Οι Αμερικανοί συνέβαλαν επίσης στον τερματισμό του εμφυλίου πολέμου μεταξύ Βορρά και Νότου, ενός από τους μακροβιότερους στην Αφρική. Το 2011, περισσότερο από το 99 τοις εκατό των Νοτιοσουδανών ψήφισε υπέρ της ανεξαρτησίας σε δημοψήφισμα που είχε διεθνή υποστήριξη. Ακολούθησε ένα κύμα αμερικανικής στήριξης προς το Νότιο Σουδάν — διπλωματικής, πολιτικής, ανθρωπιστικής. Σήμερα, μόλις 14 χρόνια αργότερα, η έκταση και η φιλοδοξία αυτής της βοήθειας μοιάζουν σχεδόν αδιανόητες. Η Κέιτ Άλμκουιστ Κνοπφ, πρώην Αμερικανίδα αξιωματούχος που εργάστηκε για σχεδόν δύο δεκαετίες ως ειδική για την Αφρική στην USAID και έπειτα στο Υπουργείο Άμυνας, ακουγόταν σχεδόν νοσταλγική όταν μου είπε ότι το Νότιο Σουδάν, το οποίο βιώνει ξανά πολιτική βία, «σπατάλησε μια στιγμή που δεν θα έρθει ποτέ ξανά». Ανεξαρτήτως του ποιος είναι πρόεδρος, είπε, «κανένα από τα δύο κόμματα δεν είναι πιθανό να θελήσει ποτέ ξανά να κάνει κάτι τέτοιο για μια χώρα στην Αφρική».

Η προσοχή μειώθηκε από την κορύφωσή της το 2011, αργά στην αρχή και έπειτα πολύ γρήγορα. Το ανεξάρτητο Νότιο Σουδάν κατέρρευσε σε εσωτερική εθνοτική σύγκρουση και απέτυχε να ευημερήσει. Οι υποστηρικτές απογοητεύτηκαν. Ελάχιστες εφημερίδες μπορούσαν να χρηματοδοτήσουν τη συνεχή κάλυψη — πράγμα που σήμαινε ότι ελάχιστοι ρεπόρτερ από μέρη όπως η Atlanta Journal-Constitution μπορούσαν να συνεχίσουν την αποστολή — και η ιστορία εξαφανίστηκε από τα πρωτοσέλιδα. Ίσως οι φωτογραφίες από ξένους πολέμους έγιναν υπερβολικά οικείες. Ίσως οι Αμερικανοί αδιαφόρησαν. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έφεραν έναν καταιγισμό παραπληροφόρησης, για το Σουδάν και για κάθε άλλο μέρος, δημιουργώντας μια κουλτούρα κυνισμού και ειρωνείας. Η συμπόνια έγινε ντεμοντέ.

Η αμερικανική πολιτική άλλαξε επίσης. Η πρώτη κυβέρνηση Τραμπ εγκατέλειψε αμέσως την ιδέα της «ευθύνης προστασίας» — και όταν το έκανε, το ίδιο έκαναν και όλοι οι υπόλοιποι. Εξάλλου, το Στέιτ Ντιπάρτμεντ του Ντόναλντ Τραμπ δεν έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη δημοκρατική επανάσταση του Σουδάν το 2019. Αντί να προωθήσει μια κυβέρνηση που προσέφερε την πρώτη πραγματική δυνατότητα για ειρήνη και συμφιλίωση εδώ και δεκαετίες, η ομάδα του Τραμπ ενδιαφερόταν κυρίως να πείσει το Σουδάν να υπογράψει τις Συμφωνίες του Αβραάμ και να αναγνωρίσει το Ισραήλ, πράγμα που η πολιτική κυβέρνηση συμφώνησε να κάνει, τον Ιανουάριο του 2021, με αντάλλαγμα την απομάκρυνση του Σουδάν από τη λίστα των χωρών που προωθούν την τρομοκρατία. Στο πλαίσιο αυτής της συμφωνίας, η κυβέρνηση διέθεσε καθυστερημένα κονδύλια για τη στήριξη της μεταβατικής κυβέρνησης, αλλά τα χρήματα ανεστάλησαν ξανά δέκα μήνες αργότερα, μετά το πραξικόπημα, παραμένοντας κατά το πλείστον αχρησιμοποίητα.

Ακόμα και μετά την ανάληψη της εξουσίας από τον Μπάιντεν, η λαϊκή και πολιτική προσοχή των Αμερικανών στράφηκε αρχικά στο Αφγανιστάν και έπειτα στην Ουκρανία και τη Γάζα· δεν επέστρεψε ποτέ στο Σουδάν. Μετά το πραξικόπημα του 2021, Αμερικανοί διπλωμάτες — συνεργαζόμενοι με τους Βρετανούς, τους Σαουδάραβες, τους Εμιρατινούς και τα Ηνωμένα Έθνη — προσπάθησαν να επαναφέρουν τη συμφωνία κατανομής εξουσίας του 2019, μια διαπραγμάτευση που σίγουρα δεν έλαβε ποτέ υψηλού επιπέδου προσοχή τύπου Καμπ Ντέιβιντ και στην οποία οι πολίτες που είχαν ηγηθεί της εξέγερσης κατά του Μπασίρ ήταν σε μεγάλο βαθμό αποκλεισμένοι. Η ομάδα άφησε τις συζητήσεις για τη μεταρρύθμιση του τομέα ασφαλείας για το τέλος και αγνόησε αναφορές για στρατιωτικές κινήσεις γύρω από το Χαρτούμ. «Δεν υπάρχει λόγος πανικού», είπε ένας υψηλόβαθμος Αμερικανός αξιωματούχος σε συναδέλφους του, λίγες μόλις ώρες πριν ξεσπάσει ο ευρέως αναμενόμενος πόλεμος.

Κανένας Αμερικανός διπλωμάτης δεν έχει επιστρέψει έκτοτε, με μία εξαίρεση. Τον Φεβρουάριο του 2024, η κυβέρνηση Μπάιντεν διόρισε επιτέλους έναν ειδικό απεσταλμένο για το Σουδάν, τον πρώην βουλευτή Τομ Περιέλο, ο οποίος, χωρίς ιδιαίτερη εσωτερική υποστήριξη ή προεδρική προσοχή, πέρασε μία ημέρα στο Πορτ Σουδάν (το μέγιστο που επέτρεπαν οι κανονισμοί ασφαλείας μετά τη Βεγγάζη) και ξεκίνησε μια νέα μορφή εβδομαδιαίων διαπραγματεύσεων. Οκτώ μήνες μετά την επανεκλογή του Τραμπ, η κυβέρνηση Τραμπ δεν είχε διορίσει αντικαταστάτη απεσταλμένο, ούτε καν κάποιον ανώτερο αξιωματούχο με ουσιαστική εμπειρία στην Αφρική.

Μέχρι φέτος, οι Ηνωμένες Πολιτείες παρέμεναν παρ’ όλα αυτά ο μεγαλύτερος δωρητής στο Σουδάν, προσφέροντας όχι μόνο εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια σε βοήθεια, αλλά και υποστηρίζοντας τη λογιστική υποδομή των επιχειρήσεων του ΟΗΕ και άλλων ανθρωπιστικών αποστολών εντός και εκτός της χώρας, καθώς και για τους Σουδανούς πρόσφυγες σε όλο τον κόσμο. Στο Σουδάν, οι ΗΠΑ εξακολουθούσαν να έχουν το κύρος να επιμείνουν ώστε να φτάσει κάποια βοήθεια και στις δύο πλευρές της σύγκρουσης, ακόμη κι αν αυτό σήμαινε συνεργασία με τις Δυνάμεις Ταχείας Υποστήριξης (RSF) παρά τις αντιρρήσεις των Ενόπλων Δυνάμεων του Σουδάν (SAF). «Το μόνο που είχε απομείνει από την ήπια ισχύ των ΗΠΑ ήταν η USAID», μου είπε ο Περιέλο. «Πιστεύω πραγματικά ότι μετριάζαμε τον χειρότερο λιμό στον πλανήτη.»

Αλλά αυτό το επίπεδο στήριξης κατέστη δυνατό χάρη στην αφοσίωση μιας προηγούμενης γενιάς, ιδιαίτερα παλαιότερων μελών του Κογκρέσου και συνεργατών τους, που εξακολουθούσαν να θυμούνται τον παλαιότερο ρόλο των ΗΠΑ στο Σουδάν, ακόμη κι αν σπάνια μιλούσαν γι’ αυτό στους ψηφοφόρους τους. Σήμερα, την Ουάσινγκτον διοικούν άνθρωποι που είναι αδιάφοροι, αν όχι εχθρικοί, προς πολιτικές βοήθειας που μέχρι πριν λίγα χρόνια τύγχαναν διακομματικής αποδοχής. Τον Φεβρουάριο του τρέχοντος έτους, μίλησα με μια αξιωματούχο της USAID που ήταν άμεσα υπεύθυνη για την ανθρωπιστική βοήθεια προς Σουδανούς πρόσφυγες εκτός Σουδάν. Μου είπε πως, παρότι γνώριζε ότι η κυβέρνηση Τραμπ θα επέβαλε περικοπές, δεν είχε προβλέψει τον καταστροφικό αντίκτυπο της επίθεσης του Έλον Μασκ κατά της USAID και άλλων προγραμμάτων βοήθειας, ούτε την απόλυτη αδιαφορία της νέας κυβέρνησης για το πώς αυτές οι απρογραμμάτιστες περικοπές θα αντηχούσαν σε όλη την Αφρική. Την ώρα που μιλούσαμε, είχε αποκλειστεί από το ηλεκτρονικό της ταχυδρομείο και από τα συστήματα που χρειαζόταν για την επεξεργασία πληρωμών, χωρίς τη δυνατότητα επικοινωνίας με τους ανθρώπους επί τόπου. Θεωρητικά, οι επείγουσες προμήθειες τροφίμων που διαχειριζόταν υποτίθεται πως διατηρούνταν, αλλά όλη η υποστήριξη γύρω από τη διανομή τροφίμων και χρημάτων — τα συμβόλαια με εταιρείες μεταφορών και ασφάλειας· τα ιδρύματα που συλλέγουν στατιστικά υγείας, προβλέπουν λιμούς, βοηθούν αγρότες — είχαν κοπεί, μαζί με το προσωπικό τους. Αυτό επηρέασε τους πάντες: τα Ηνωμένα Έθνη, άλλες φιλανθρωπικές οργανώσεις, ακόμη και τοπικές ομάδες βάσης όπως οι Σουδανικές Ομάδες Έκτακτης Ανταπόκρισης.

Τη ρώτησα πόσο σημαντική ήταν η αμερικανική συνεισφορά. Ξεκίνησε να απαντά, και μετά άρχισε να κλαίει. «Κάνουμε τόσα πολλά, και όλα μας τα παίρνουν πίσω, χωρίς καμία προειδοποίηση», είπε αφού συνήλθε. «Δεν υπάρχει καμία πρόβλεψη μετάβασης. Καμία διαδικασία παράδοσης αυτής της βοήθειας. Οι ΗΠΑ ήταν ο μεγαλύτερος δωρητής στο Σουδάν ανέκαθεν, και για τους Σουδανούς πρόσφυγες για τόσο καιρό. Και τώρα είναι απλώς μια καταστροφή.»

Την τελευταία δεκαετία, οι πρόσφυγες έχουν σταδιακά εξαφανιστεί από τη δημόσια συζήτηση στις Ηνωμένες Πολιτείες, εκτός αν παρουσιάζονται ως ανεπιθύμητοι μετανάστες ή ως υλικό για memes της άκρας δεξιάς. Αλλά δεν έχουν εξαφανιστεί από τον κόσμο. Αντιθέτως, ο αριθμός τους αυξάνεται. Οι πόλεμοι της δεκαετίας του 1990 δημιούργησαν έναν σταθερό πληθυσμό περίπου 40 εκατομμυρίων προσφύγων και εκτοπισμένων. Όμως το 2011, οι αριθμοί άρχισαν να αυξάνονται. Το 2024, το Γραφείο του Ύπατου Αρμοστή των Ηνωμένων Εθνών για τους Πρόσφυγες κατέγραψε 123 εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο που ήταν πρόσφυγες, εκτοπισμένοι ή αιτούντες άσυλο.

Οι μεγαλύτεροι αριθμοί αντανακλούν ένα βαθύτερο πρόβλημα. Αν υπάρχουν περισσότεροι πρόσφυγες επειδή υπάρχουν περισσότερες συγκρούσεις, ισχύει επίσης ότι υπάρχουν περισσότερες συγκρούσεις επειδή έχει εξασθενήσει η διεθνής συναίνεση. Στη δεκαετία του 1990 και στις αρχές του 2000, μια εποχή πολλαπλών ειρηνευτικών αποστολών, οι Κινέζοι είχαν τάση προς την ουδετερότητα και οι Ρώσοι έδειχναν ενδιαφέρον για συνεργασία. Οι Αμερικανοί, μαζί με τους Ευρωπαίους συμμάχους τους, απολάμβαναν έναν βαθμό ισχύος και επιρροής στις διεθνείς σχέσεις που τότε απέτυχαν εντελώς να εκτιμήσουν.

Εκείνη η εποχή έχει πλέον τελειώσει. Οι Ηνωμένες Πολιτείες χρησιμοποίησαν ψηφίσματα του ΟΗΕ για να δικαιολογήσουν την εισβολή στο Ιράκ, γεγονός που συνέβαλε στην απονομιμοποίηση του ΟΗΕ και των διαδικασιών του στα μάτια του υπόλοιπου κόσμου. Η Ρωσία και η Κίνα πλούτισαν και έγιναν πιο διεκδικητικές. Σήμερα, και οι δύο αυτές χώρες και το δίκτυο των συμμάχων τους — από την Κούβα έως το Αζερμπαϊτζάν και τη Ζιμπάμπουε — χλευάζουν ή υπονομεύουν πλήρως τη γλώσσα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Το ίδιο κάνει και η πτέρυγα MAGA του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος των ΗΠΑ. Εν τω μεταξύ, οι ανθρωπιστικοί οργανισμοί του ΟΗΕ, που ποτέ δεν υπήρξαν πρότυπα αποτελεσματικότητας, έγιναν τόσο «γραφειοκρατικοί», σύμφωνα με τα λόγια του Άλεξ Ρόντος, πρώην ειδικού αντιπροσώπου της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το Κέρας της Αφρικής, ώστε οι αξιωματούχοι τους «αρνούνταν να πάρουν ρίσκα, ακόμη και για να αποτρέψουν θανάτους».

Το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ έγινε πεδίο διαμάχης και στη συνέχεια δυσλειτουργικό. Οι ανεξάρτητοι διαπραγματευτές του ΟΗΕ έχασαν την υποστήριξή τους και την επιρροή τους. Τέλος, η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία έφερε για πρώτη φορά από τον Ψυχρό Πόλεμο σε άμεση αντιπαράθεση ένα μόνιμο μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας με τρία άλλα, τερματίζοντας ίσως για πάντα τον ρόλο του Συμβουλίου ως σοβαρού χώρου συζήτησης για θέματα πολέμου και ειρήνης.

Χάρη σε αυτή τη μεταστροφή, ο ΟΗΕ δεν έχει ξεκινήσει καμία νέα ειρηνευτική αποστολή από το 2014 — και ακόμα κι εκείνη, στην Κεντροαφρικανική Δημοκρατία, έγινε δυνατή, όπως μου είπε ο Τζέρεμι Κόνινταϊκ από τη Refugees International, μόνο επειδή αφορούσε μια χώρα για την οποία «καμία μεγάλη δύναμη δεν ενδιαφερόταν ιδιαίτερα, στρατηγικά». Οι διεθνείς διαμεσολαβητές και απεσταλμένοι του ΟΗΕ που θα μπορούσαν κάποτε να πείσουν όλα τα εμπλεκόμενα μέρη να επιδιώξουν την ειρήνη στο Σουδάν έχουν αποσυρθεί στο παρασκήνιο. Ο ΟΗΕ αντέδρασε αργά στην επανάσταση των πολιτών το 2019. Μόνο μετά από αδικαιολόγητα μεγάλο διάστημα, τον Ιανουάριο του 2021, ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, διόρισε έναν διπλωμάτη, τον Φόλκερ Πέρτες, επικεφαλής της πομπωδώς ονομαζόμενης Ολοκληρωμένης Αποστολής Μετάβασης του ΟΗΕ στο Σουδάν. Όμως, μετά το στρατιωτικό πραξικόπημα που ανέτρεψε εκείνη την κυβέρνηση, ο Πέρτες μου είπε, «δεν είχαμε καμία μετάβαση να υποστηρίξουμε». Παρέμεινε ενεργός και προσπάθησε να διαπραγματευτεί την επιστροφή του πρωθυπουργού και να μεσολαβήσει ανάμεσα στους δύο στρατούς. Όμως ο σουδανικός στρατός τον κατηγόρησε για μεροληψία επειδή επέμενε να συνομιλεί και με τις δύο πλευρές, και τελικά τον κήρυξε ανεπιθύμητο πρόσωπο.

Η σχέση του ΟΗΕ με το Σουδάν δεν ανέκαμψε ποτέ. Ο Γκουτέρες εκδίδει κατά καιρούς δηλώσεις («Πρέπει να κάνουμε περισσότερα — και να το κάνουμε τώρα — για να βοηθήσουμε τον λαό του Σουδάν να βγει από αυτόν τον εφιάλτη»), αλλά δεν έχει επισκεφθεί ποτέ ο ίδιος το Σουδάν. Ο απεσταλμένος του στο Σουδάν, πρώην υπουργός Εξωτερικών της Αλγερίας, επικρίνεται ευρέως για υποτιθέμενη μεροληψία, καθώς ο ΟΗΕ, στην πράξη, αντιμετωπίζει τις SAF ως τη νόμιμη κυβέρνηση. Το προσωπικό του ΟΗΕ στο Σουδάν επισημαίνει επανειλημμένα τα γραφειοκρατικά εμπόδια που δημιουργούν όλα τα εμπόλεμα μέρη για να παρεμποδίσουν τη διανομή βοήθειας. Σε ενημέρωση προς το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, ο Κρίστοφερ Λόκγιαρ, επικεφαλής των Γιατρών Χωρίς Σύνορα, δήλωσε ότι η «παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας στο Σουδάν παραμένει εξαιρετικά και, σε ορισμένες περιπτώσεις, σκόπιμα περίπλοκη». Προειδοποίησε επίσης ότι και οι δύο πλευρές χρησιμοποιούσαν τη βοήθεια και τους οργανισμούς βοήθειας ως πηγή νομιμοποίησης. Ένας πρώην διπλωμάτης του ΟΗΕ μου είπε πιο ωμά ότι ο σουδανικός στρατός «χρησιμοποιεί την πείνα ως όπλο πολέμου».

Αυτού του είδους η κριτική πηγάζει από πραγματική απογοήτευση. Αλλά δεν γεννά θερμά αισθήματα. Ο υπουργός Οικονομικών του στρατού του Σουδάν, Τζιμπρίλ Ιμπραχίμ, μου είπε ότι η «διεθνής κοινότητα» είναι σε μεγάλο βαθμό άνευ σημασίας, και ότι «κυρίως οι χώρες του Κόλπου» προσφέρουν βοήθεια στα θύματα της σύγκρουσης. Αν και αυτό δεν ήταν αληθές — μέχρι πέρυσι, εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια από τις ΗΠΑ εξακολουθούσαν να ρέουν προς το Σουδάν — το σχόλιο ήταν αποκαλυπτικό. Στην πράξη, οι ηγέτες του Σουδάν, από όλες τις πλευρές της σύγκρουσης, έχουν ήδη αποστραφεί τις ΗΠΑ, τον ΟΗΕ, τη διεθνή βοήθεια και το διεθνές δίκαιο, επειδή στον δικό τους κόσμο αυτά τα πράγματα δεν σημαίνουν τίποτα.

Περάσαμε τα σύνορα προς το Σουδάν κοντά στην τσαντική πόλη Αντρέ, μια τοποθεσία κυριολεκτικά χτισμένη πάνω σε κινούμενη άμμο. Χωρίς δέντρα, γρασίδι ή νερό, η Αντρέ φιλοξενεί πλέον περισσότερους από 200.000 Σουδανούς πρόσφυγες. Επισκέφθηκα τον κύριο καταυλισμό της — έναν πραγματικό καταυλισμό, όχι ένα σχολείο που μετατράπηκε — ο οποίος από έξω μοιάζει με οχυρωμένη φυλακή. Τα ίδια τα σύνορα είναι πλέον μια θορυβώδης νεκρή ζώνη, γεμάτη με φορτηγά μεταφορών, μικρά κάρα, αυτοκίνητα, αγροτικά, καμήλες και γαϊδούρια. Αν χρυσός ή όπλα ήταν τυλιγμένα σε κάποια κουβέρτα ή κρυμμένα κάτω από τα καθίσματα ενός βαν, κανείς δεν θα το ήξερε. Δεν συνάντησα τελωνειακούς υπαλλήλους ούτε επίσημα φυλάκια καθώς πέρασα από το Τσαντ στο Σουδάν, επειδή δεν υπάρχει κανονική κυβέρνηση στην πλευρά του Σουδάν.

Οι RSF διατηρούν την τάξη στο Δυτικό Νταρφούρ (ή το κάνουν προς το παρόν). Άνδρες με πολυβόλα περιπολούν στις αγορές. Αγροτικά φορτηγά γεμάτα στρατιώτες σταθμεύουν μπροστά από τα ερειπωμένα κτίρια της τοπικής διοίκησης. Αλλά οι άνδρες που ελέγχουν την πόλη δεν μπορούν να προσφέρουν και πολλά άλλα. Κάποιος θα μπορούσε να αποκαλέσει το Δυτικό Νταρφούρ έναν ελευθεριακό παράδεισο: Δεν υπάρχει φόρος εισοδήματος, δεν υπάρχει κυβέρνηση, δεν υπάρχουν κανονισμοί — αλλά επίσης δεν υπάρχουν και πολλοί δρόμοι, νοσοκομεία ή σχολεία.

Ταξίδεψα από την Αντρέ προς την Ελ Τζενέινα, μια πόλη στο Δυτικό Νταρφούρ, με συνοδό που μας είχε ανατεθεί από τις RSF. Σπούδαζε στο Ντουμπάι και φορούσε αθλητικά παπούτσια και καθαρό παντελόνι χακί αντί για τζελαμπίγια και τουρμπάνι. Όμως μας πέρασε από κάθε ένα από τα δεκάδες σημεία ελέγχου που συναντήσαμε, φωνάζοντας χαιρετισμούς στους άνδρες με τα όπλα, προσφέροντας μια αγκαλιά, και μερικές φορές σταματώντας για κουβέντα, ίσως για συγγενείς ή κοινούς φίλους. Την τελευταία μέρα του ταξιδιού μας, μου είπε πως ελπίζει κάποια μέρα να πάει στην Καλιφόρνια, να μάθει για την Καλιφόρνια, και μετά να επιστρέψει στην πατρίδα του και να κάνει το Νταρφούρ πιο πολύ σαν την Καλιφόρνια.

Άλλοι μας είπαν επίσης ότι επιθυμούν όσα πρέσβευε παλαιότερα ο φιλελεύθερος κόσμος. Ανάμεσά τους ήταν και ο Αλ Τιγκάνι Καρσούμ, ο σημερινός κυβερνήτης του Δυτικού Νταρφούρ, που είχε προηγουμένως υπηρετήσει ως αναπληρωτής του πρώην κυβερνήτη Χαμής Αμπακάρ. Οι δύο άνδρες διορίστηκαν στα χρόνια που ακολούθησαν μια κυβερνητική συμφωνία για διαμεσολάβηση ειρήνης και κατανομή εξουσίας. Ο Αμπακάρ ήταν μέλος της φυλής των Μασαλίτ, που πριν από τον πόλεμο ήταν η μεγαλύτερη εθνοτική ομάδα στην Ελ Τζενέινα. Οι διασυνδέσεις του Καρσούμ ήταν με τους Άραβες αντιπάλους των Μασαλίτ, τις φυλές που απάρτιζαν το μεγαλύτερο μέρος των Τζαντζαουίντ και πλέον των RSF.

Ο ανταγωνισμός ανάμεσα στους Μασαλίτ και τους Άραβες είναι παλιός, αν και δεν ήταν πάντα φονικός. Οι Μασαλίτ, όπως και άλλες φυλές, ήταν γεωργοί· οι Άραβες ήταν νομάδες, εκτροφείς καμήλων. Αν και θεωρούσαν τους εαυτούς τους εθνοτικά διαφορετικούς, συνυπήρχαν και ακόμη και παντρεύονταν μεταξύ τους στο Νταρφούρ για δεκαετίες, μέχρι που η κλιματική αλλαγή ξέρανε τη γη και έκανε τις καλλιεργήσιμες περιοχές σπάνιες. Ύστερα από μεγάλη ξηρασία και λιμό το 1984–85, όλοι άρχισαν να αγοράζουν όπλα. «Ένα κοπάδι με χίλιες καμήλες αντιπροσωπεύει πάνω από ένα εκατομμύριο δολάρια επί ποδός», έγραψε ο ιστορικός Άλεξ ντε Βάαλ το 2004. «Μόνο ο πιο αφελής ιδιοκτήτης κοπαδιού δεν θα αγόραζε αυτόματα όπλα.» Αυτή η σύγκρουση επιταχύνθηκε από την κυβέρνηση του Μπασίρ στο Χαρτούμ, η οποία έδωσε στους νομάδες περισσότερα όπλα και τους ενίσχυσε, ως Τζαντζαουίντ, για να καταστείλουν τους γείτονές τους.

Ο τρέχων εμφύλιος πόλεμος έχει αναζωπυρώσει και εντείνει αυτή την παλιά αντιπαλότητα, μαζί με πολλές άλλες σουδανικές αντιπαλότητες, καθώς επέτρεψε και στις δύο πλευρές να αποκτήσουν προηγμένα όπλα από όλο τον κόσμο. Ο κυβερνήτης Αμπακάρ και οι Μασαλίτ τάχθηκαν με τις Ένοπλες Δυνάμεις του Σουδάν, που διέθεταν τανκς και αεροπλάνα. Οι RSF και οι νομαδικοί Άραβες εισήγαγαν drones, οβιδοβόλα, εκτοξευτές πολλαπλών ρουκετών και άλλα όπλα από το εξωτερικό. Χρησιμοποίησαν το οπλοστάσιό τους για να εξαπολύσουν ένα κύμα βίας στις γειτονιές των Μασαλίτ στην Ελ Τζενέινα, σύμφωνα με έκθεση του ΟΗΕ, σκοτώνοντας 10.000 έως 15.000 ανθρώπους. Ο ίδιος ο Αμπακάρ απήχθη και στη συνέχεια δολοφονήθηκε.

Κάτω από μια σκηνή έξω από τον απέραντο προσφυγικό καταυλισμό στην Αντρέ, η Νταρασαλάμ, δασκάλα και διευθύντρια σχολείου, μου είπε ότι Άραβες στρατιώτες είχαν έρθει στη γειτονιά της στην Ελ Τζενέινα και της διέταξαν να πάει στο Τσαντ. Της είπαν ότι ήθελαν να «καθαρίσουν την πόλη από μαύρα δέρματα». Οι RSF, που τους αποκάλεσε Τζαντζαουίντ, σκότωναν ανθρώπους μπροστά της. «Είδα βιασμένες γυναίκες και άνδρες μπροστά μου, ανθρώπους ξυλοκοπημένους μπροστά μου.» Το 2023, άλλοι εξόριστοι Μασαλίτ είπαν στο Reuters ότι είχαν δει τον ίδιο τον Καρσούμ να κυκλοφορεί με αγροτικά, δίνοντας εντολές για λεηλασίες σπιτιών. Ως αποτέλεσμα αυτών και άλλων μαρτυριών, τις οποίες ο ίδιος αρνείται, ο Καρσούμ τελεί υπό κυρώσεις της ΕΕ.

Ο Καρσούμ μου είπε μια διαφορετική ιστορία. Ισχυρίστηκε, όπως και αρκετοί άλλοι, ότι οι Μασαλίτ και οι SAF ξεκίνησαν τη σύγκρουση. Εξέφρασε θλίψη για όσα συνέβησαν στην Ελ Τζενέινα. Μετά τη δολοφονία του Αμπακάρ, ήταν τόσο συντετριμμένος που δεν μπορούσε να συνεχίσει τα καθήκοντά του, μου είπε. Ο Αμπακάρ, είπε, ήταν «φίλος μου». Ένα συμβούλιο πρεσβυτέρων, που περιλάμβανε αρκετές δεκάδες φυλετικούς και θρησκευτικούς ηγέτες, πήγε στο σπίτι του και τον παρακάλεσε να παραμείνει. Στην αρχή, μου είπε, αρνήθηκε. Τελικά συμφώνησε.

Δεν ξέρω αν όσα μου είπε ο Καρσούμ ήταν αλήθεια. Αλλά ήθελε να καταλάβω ότι είχε πραγματική στήριξη από την κοινωνία των πολιτών, ότι ο ίδιος ήταν πολίτης, και ότι ήθελε να οικοδομήσει μια πολιτική κυβέρνηση, που να εκπροσωπεί όλες τις εθνοτικές ομάδες της περιοχής. Μου είπε ότι θα έπρεπε να υπάρξει ανεξάρτητη έρευνα για τα γεγονότα που εκτυλίχθηκαν την άνοιξη του 2023 (αν και ο ΟΗΕ έχει ήδη πραγματοποιήσει μία). Με διαβεβαίωσε ότι οι Μασαλίτ επέστρεφαν στο Σουδάν, και με ενθάρρυνε να πάω να παρακολουθήσω μια τοπική συνάντηση των Μασαλίτ και άλλων φυλών, που θα γινόταν σε άλλη πόλη λίγες ώρες μακριά.

Η εκδήλωση δεν πραγματοποιήθηκε, ή ίσως δεν με ήθελαν· ο λόγος για την ακύρωση της πρόσκλησης δεν διευκρινίστηκε ποτέ. Ωστόσο, συνάντησα την επιτροπή συμφιλίωσης που στήριζε τον Καρσούμ. Περίπου δώδεκα μέλη της επιτροπής συγκεντρώθηκαν σε ένα λιτό δωμάτιο και συστήθηκαν, ο καθένας αναφέροντας τη φυλή ή τη γενιά του, συμπεριλαμβανομένου ενός άνδρα που συστήθηκε ως Μασαλίτ. Συναντήσαμε επίσης τον Αμπντουλμπάκι Άλι Χουσεΐν Άχμεντ, δικηγόρο και πρόεδρο της τοπικής συντακτικής συνέλευσης. Με σοβαρότητα, μου έδειξε την παλιά αίθουσα του συμβουλίου, με τα φθαρμένα πλακάκια, τους τοίχους με νερά και τα κλειστά παντζούρια, και υποσχέθηκε ότι κάποια μέρα θα χρησιμοποιηθεί ξανά, από όλες τις εθνοτικές ομάδες της περιοχής.

Εκτός Σουδάν, οι RSF θέλουν επίσης να παρουσιάζονται ως δύναμη για τη δημοκρατία, όχι ως αρπακτική παραστρατιωτική ομάδα που διαπράττει εθνοκαθαρτήριο. Την άνοιξη που πέρασε, μαζί με συμμαχικές πολιτοφυλακές, μια ομάδα ηγετών των RSF ανακοίνωσε σχέδια για τη δημιουργία μιας Κυβέρνησης Ειρήνης και Ενότητας και για την έκδοση διαβατηρίων και νομίσματος. Όλες αυτές οι προσπάθειες αντιμετωπίζονται με μεγάλη χλεύη. Στην Αντρέ, ο Άσααντ Μπαχρ Αλ-Ντιν, αδελφός του σουλτάνου των Μασαλίτ, μας είπε ότι παρότι κάποιοι Μασαλίτ μπορεί να επιστρέψουν στην Ελ Τζενέινα για να εμπορευτούν ή να πάρουν τα υπάρχοντά τους, λίγοι επιστρέφουν για να μείνουν μόνιμα. «Υπάρχει διάκριση», μας είπε. «Καμία ελευθερία.» Όσοι θεωρούνται εχθροί των RSF εξακολουθούν να εκφοβίζονται, μερικές φορές να ξυλοκοπούνται, ακόμη και μόνο επειδή δεν έδειχναν αρκετά λυπημένοι στο άκουσμα μιας ήττας των RSF στο πεδίο της μάχης. Στο Πορτ Σουδάν, ρώτησα τον υπουργό Οικονομικών, ο οποίος είναι και ο ίδιος από το Νταρφούρ, τι πίστευε για την Κυβέρνηση Ειρήνης και Ενότητας των RSF, και την απέρριψε αμέσως. «Δεν ξέρουν τίποτα για τη δημοκρατία. Στην πραγματικότητα, τους χρησιμοποιούν άλλοι για να μιλούν για τη δημοκρατία.»

Άκουσα τη χρήση της λέξης «δημοκρατία» διαφορετικά. Σκεφτείτε ξανά τις δεκαετίες που ακολούθησαν την άλωση της Ρώμης. Πολύ καιρό μετά την εξασθένηση της αυτοκρατορίας, τα λατινικά παρέμειναν η γλώσσα της γνώσης, της Εκκλησίας, της καθολικής επικοινωνίας. Σε μεγάλο μέρος του κόσμου, οι όροι «δημοκρατία» και «κοινωνία των πολιτών» λειτουργούν πλέον με παρόμοιο τρόπο: δηλώνουν ότι ο ομιλητής φιλοδοξεί σε κάτι καλύτερο — σε νομιμοποίηση, σε κρατικότητα. Οι πολέμαρχοι μπορούν να κυβερνούν με ωμή βία για κάποιο διάστημα, αλλά τελικά θέλουν αναγνώριση, αποδοχή, ίσως κρατική υπόσταση και ένταξη στον ΟΗΕ.

Ο δρόμος προς όλα αυτά τα πράγματα εξακολουθεί να περνά μέσα από το διεθνές δίκαιο, ακόμη και σε έναν κόσμο όπου το διεθνές δίκαιο περιφρονείται, απορρίπτεται και αγνοείται από τις ίδιες τις χώρες που το επινόησαν.

Μια μέρα προς το τέλος της διαμονής μας στην Ελ Τζενέινα, σχεδιάζαμε να φύγουμε νωρίς για να ταξιδέψουμε στη Ζαλίνγκεϊ, μια άλλη πόλη περίπου 100 μίλια ανατολικά, και να επιστρέψουμε την ίδια μέρα. Ο ερημικός δρόμος ανάμεσα στις δύο πόλεις είναι από τους καλύτερους στο Νταρφούρ, που απλώς σημαίνει ότι το μεγαλύτερο μέρος του είναι ασφαλτοστρωμένο. Παρ’ όλα αυτά, η διαδρομή απαιτεί παράκαμψη πάνω από μια ξεραμένη κοίτη ποταμού για να παρακαμφθεί μια γέφυρα που έχει βομβαρδιστεί, περνάει από περισσότερα από δώδεκα σημεία ελέγχου των RSF, και διασχίζει μια περιοχή χωρίς σύνδεση κινητής τηλεφωνίας και με μόνο χαλαρό έλεγχο από τις RSF. Ένα ταξίδι την ημέρα λεγόταν πως είναι ασφαλές, αλλά όλοι μάς συμβούλεψαν να είμαστε πίσω πριν σκοτεινιάσει: Στο Νταρφούρ δεν υπάρχουν μόνο φόροι και κρατικοί κανονισμοί, αλλά επίσης δεν υπάρχουν τροχαία αστυνομία, δεν υπάρχουν υπηρεσίες διάσωσης. Κανείς δεν θα έρθει να σε βοηθήσει αν κάτι πάει στραβά.

Η ημέρα πήγε άσχημα. Χάσαμε χρόνο το πρωί, περιμένοντας άδεια από τις RSF για να φύγουμε από την πόλη με αυτοκίνητο. Φτάσαμε πολύ αργά σε ένα ραντεβού σε νοσοκομείο, και οι γιατροί που είχαμε προγραμματίσει να συναντήσουμε είχαν φύγει για μεσημεριανό. Καθυστερήσαμε ακόμη περισσότερο για την επόμενη συνάντηση, και στριμώξαμε την επόμενη μέσα σε λίγα μόλις λεπτά. Έπειτα, αμέσως αφότου επιτέλους επιβιβαστήκαμε ξανά στο αυτοκίνητο και ετοιμαστήκαμε να φύγουμε από την πόλη, ο οδηγός μας, που είχε έρθει μαζί μας από το Τσαντ και δεν ήταν ιδιαίτερα ομιλητικός, ανακοίνωσε απότομα ότι είχε μείνει από βενζίνη. Δεν υπάρχουν πρατήρια καυσίμων στη Ζαλίνγκεϊ, οπότε πήγαμε σε μια υπαίθρια αγορά και γεμίσαμε το ρεζερβουάρ από μεγάλα πλαστικά δοχεία. Μέχρι να ολοκληρωθεί αυτή η κουραστική διαδικασία, είχε πια αργήσει πολύ το απόγευμα.

Ξεκινήσαμε να φύγουμε από την πόλη. Τότε, ακριβώς την ώρα που έδυε ο ήλιος, η ημέρα μετατράπηκε σε σκηνή από κακή ταινία. Το αυτοκίνητο άρχισε να τρέμει και μετά να επιβραδύνει. Είχαμε πάθει λάστιχο. Κατεβήκαμε από το αυτοκίνητο για να το αλλάξουμε. Η ρεζέρβα ήταν χαλασμένη. Ο συνοδός μας, που μέχρι τότε ήταν ήρεμος και ομιλητικός σε όλες τις προηγούμενες δυσκολίες, ξαφνικά άλλαξε τόνο. Φώναξε εντολές στον οδηγό, λέγοντάς του να συνεχίσει να οδηγεί, παρά το λάστιχο: Έπρεπε να φτάσουμε σε ένα σημείο ελέγχου. Δεν ήταν ασφαλές να μείνουμε κολλημένοι στη μέση της ερήμου μέσα στο σκοτάδι.

Εκείνη τη στιγμή, είδαμε ένα αυτοκίνητο να πλησιάζει από μακριά — ασυνήθιστο για αυτήν την ώρα της ημέρας. Ο οδηγός μας, ο μεταφραστής μας και ο συνοδός μας έμειναν σιωπηλοί και τεντωμένοι, περιμένοντας να δουν ποιος θα ήταν. Το αυτοκίνητο ήταν ένα αγροτικό· οι επιβάτες ήταν άνδρες με ρόμπες και τουρμπάνια, οπλισμένοι με Καλάσνικοφ, μερικοί στην καμπίνα, άλλοι όρθιοι στην καρότσα.

Το αγροτικό επιβράδυνε. Ο συνοδός μας χαμογέλασε πλατιά και άνοιξε τα χέρια του. Φώναξε ένα όνομα. Ένας από τους επιβάτες, που φορούσε τζελαμπίγια στο χρώμα του αυγουλίτη και τουρμπάνι παραλλαγής, πήδηξε από το φορτηγάκι και έτρεξε να τον αγκαλιάσει. Ήταν ο γαμπρός του.

Σωθήκαμε. Ο γαμπρός και οι σύντροφοί του είχαν ένα πιάτο Starlink προσαρτημένο στο καπό του αγροτικού τους, οπότε είχαμε Wi-Fi. Μας έδωσαν τη δική τους λειτουργική ρεζέρβα και μας συνόδευσαν πίσω στην Ελ Τζενέινα μέσα στο σκοτάδι. Σε έναν κόσμο χωρίς νόμους — σε έναν τόπο που κυβερνούν πολιτοφυλακές, φατρίες και οικογένειες — είσαι απολύτως ασφαλής όσο οι συγγενείς σου είναι αυτοί που έχουν τον έλεγχο.

Λίγες μέρες αφότου φύγαμε από το Χαρτούμ, ο στρατός του Σουδάν ανακατέλαβε το προεδρικό μέγαρο, το συμβολικό κέντρο εξουσίας στην πρωτεύουσα. Στρατιώτες βιντεοσκοπούσαν τους εαυτούς τους να φωνάζουν θριαμβευτικά συνθήματα και να ανεμίζουν τουφέκια μπροστά από σπασμένα παράθυρα. Στρατιωτικοί αξιωματούχοι του Σουδάν ανάρτησαν πληθώρα επαίνων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Στο Πορτ Σουδάν, αρκετοί άνθρωποι προέβλεψαν με βεβαιότητα ότι ο πόλεμος θα τελείωνε σύντομα, ίσως ακόμη και τον Απρίλιο, επειδή ο στρατός του Σουδάν θα ανακαταλάμβανε γρήγορα την υπόλοιπη χώρα.

Την ίδια μέρα, ο συνταγματάρχης Ιμπραήμ, ο έντιμος σύνδεσμος με τον στρατό που μας είχε βοηθήσει επειδή δεν ήθελε το Σουδάν να γίνει «ξεχασμένος πόλεμος», σκοτώθηκε σε επίθεση με drone, μαζί με μια ομάδα δημοσιογράφων της σουδανικής τηλεόρασης. Οι RSF πρέπει να τους στοχοποίησαν, για να χαλάσουν τα πλάνα και τις φωτογραφίες που θα γίνονταν είδηση. Εκείνο το βράδυ, πίνοντας τσάι στον κήπο του ξενοδοχείου μας στο Πορτ Σουδάν, ένας ανώτερος αξιωματικός του σουδανικού στρατού, από οικογένεια με μακρά παράδοση στην κυβέρνηση και τον στρατό, μας είπε εμπιστευτικά ότι διαφωνούσε με την επίσημη αισιοδοξία. Ο πόλεμος δεν θα τελείωνε σύντομα. Η δική του οικογένεια, της οποίας τα μέλη βρίσκονταν σε αντίπαλες πλευρές της σύγκρουσης, πικρά διχασμένοι, εξακολουθούσαν να «ψηφίζουν με τα πόδια», εγκαταλείποντας τη χώρα, ταξιδεύοντας στην Αίγυπτο, στο Άμπου Ντάμπι ή και παραπέρα.

Λίγες εβδομάδες αργότερα, οι RSF άρχισαν να χρησιμοποιούν drones για να πλήξουν το Πορτ Σουδάν, συμπεριλαμβανομένου του ξενοδοχείου με τον κήπο όπου είχαμε πιει τσάι. Οι ηγέτες του σουδανικού στρατού κατηγόρησαν τους Εμιρατιανούς ότι συντόνισαν την επίθεση, και τελικά διέκοψαν κάθε δεσμό με το Άμπου Ντάμπι. Ο ΟΗΕ ανέστειλε τις πτήσεις προς το Πορτ Σουδάν. Κάποιοι από τους διπλωμάτες που είχαν απομείνει στο Πορτ Σουδάν άρχισαν, όπως μου είπαν, να σκέφτονται την αποχώρηση.

Αλλά δεν θα φύγουν όλοι. Ούτε θα υποκύψουν όλοι στον μηδενισμό και την απληστία που κινούν τον πόλεμο, ή στην απελπισία που ακολούθησε τόσο μεγάλη καταστροφή.

Σε μία από τις επισκέψεις μου στο νοσοκομείο Αλ-Νάου, στο Ομντουρμάν, συνάντησα τον Μόμεν γουεντ Ζαϊνέμπ. Είχαμε κανονίσει να συναντηθούμε στην αυλή του νοσοκομείου, αλλά η συζήτηση αποδείχθηκε σχεδόν αδύνατη. Ο γουεντ Ζαϊνέμπ ήταν περικυκλωμένος από πλήθος ηλικιωμένων κυρίως ανθρώπων, όλοι με μικρά χαρτάκια στο χέρι. Ήταν συνταγές για φάρμακα που δεν υπάρχουν στο Αλ-Νάου, το οποίο διαθέτει αφοσιωμένο προσωπικό επειγόντων γιατρών και ένα δωρεάν φαρμακείο, αλλά περιορισμένες προμήθειες, ιδιαίτερα για φάρμακα χρόνιων παθήσεων. Ο γουεντ Ζαϊνέμπ συγκεντρώνει χρήματα μέσω Facebook για να πληρώνει τα φάρμακα, ζητώντας περιοδικά από τους 125.000 ακολούθους του να κάνουν δωρεές. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν επίσης βοηθήσει να γίνει το μακρύ, σγουρό μαύρο μαλλί του και τα μεταλλικά γυαλιά του κάτι σαν σήμα κατατεθέν. Όταν βρίσκεται στο νοσοκομείο, κατακλύζεται από ανθρώπους που τον αναγνωρίζουν, ανθρώπους που θέλουν να θεραπευτούν.

Η τοπική του φήμη έχει επίσης βαθύτερες ρίζες, στο επαναστατικό κίνημα που οδήγησε στην πτώση του καθεστώτος Μπασίρ και στην κοινότητα των Σουδανών που χρησιμοποιούν τη γλώσσα της διαφάνειας, της δημοκρατίας και της κατανομής εξουσίας όχι για να απευθυνθούν σε κάποιο ξένο ιδανικό ή να κερδίσουν εξωτερική αναγνώριση, αλλά επειδή πιστεύουν ότι αυτός είναι ο μόνος τρόπος για να επιτευχθεί ειρήνη στο Σουδάν. «Έχουμε άφθονους πόρους», μου είπε. «Αλλά υποφέρουμε από μαζική κακοδιαχείριση και ακόμη μεγαλύτερη διαφθορά· γι’ αυτό ο λαός μας ζει σε αυτές τις τραγικές συνθήκες. Η χώρα μας είναι ένας παράδεισος, αλλά υπάρχουν κάποιοι που θέλουν να ζουν μόνοι τους σε αυτόν τον παράδεισο, να τον κυβερνούν και να κατέχουν όλο τον πλούτο του.»

Ως αποτέλεσμα αυτών των πεποιθήσεων, ο γουεντ Ζαϊνέμπ έχει περάσει μεγάλο μέρος της ζωής του στην παρανομία. Κρυβόταν πρώτα από το καθεστώς Μπασίρ. Μετά το πραξικόπημα, κρυβόταν από τη στρατιωτική δικτατορία. Την πρώτη μέρα του πολέμου, πήγε αμέσως στο Αλ-Νάου, που τότε βρισκόταν στο κέντρο της εμπόλεμης ζώνης, για να δει τι μπορούσε να κάνει για να βοηθήσει τραυματισμένους πολίτες. Μαζί με δεκάδες και τελικά εκατοντάδες άλλους ακτιβιστές σε όλη τη χώρα, και από τις δύο πλευρές της σύγκρουσης, ο γουεντ Ζαϊνέμπ βοήθησε στη δημιουργία των Ομάδων Έκτακτης Ανταπόκρισης, συγκεντρώνοντας αρχικά χρήματα από τη διασπορά των Σουδανών, για να προσφέρουν στους ανθρώπους τις κοινοτικές κουζίνες που είδα σε όλη τη χώρα, μαζί με ιατρική περίθαλψη και άλλες μορφές βοήθειας. Οι Ομάδες Έκτακτης Ανταπόκρισης, γνωστές ως το κίνημα ERR — αργά ή γρήγορα, κάθε σουδανική ομάδα αποκτά ένα ακρωνύμιο — δημιούργησαν τελικά κοινές πλατφόρμες χρηματοδότησης, ικανές να συγκεντρώνουν χρήματα παγκοσμίως και να διανέμουν βοήθεια σε όλη τη χώρα. «Όλα αυτά τα κάναμε μόνοι μας», μου είπε ο γουεντ Ζαϊνέμπ, «ως επαναστάτες, χωρίς καμία στήριξη από την κυβέρνηση.» Αυτό το είδος ανεξαρτησίας προκαλεί εχθρότητα και από τις RSF και από τον σουδανικό στρατό, που έχουν καταστείλει εθελοντές του ERR. Ο Αλσανόσι Άνταμ, μέλος της ομάδας επικοινωνίας του ERR, με έδρα την Κένυα, με συμβούλεψε να είμαι προσεκτική όταν συναντώ εθελοντές στο πεδίο, επειδή η επαφή μπορεί να τραβήξει ανεπιθύμητη προσοχή από τις αρχές.

Αλλά ο γουεντ Ζαϊνέμπ ήθελε να συναντηθούμε, και τελικά κανονίσαμε να το κάνουμε ξανά, αυτή τη φορά πίσω από μια δεξαμενή νερού, ώστε να μην τον βρίσκουν αμέσως οι αιτούντες. Τον ρώτησα να μου εξηγήσει τη σύνδεση ανάμεσα σε αυτό το εθελοντικό έργο και τον πολιτικό του ακτιβισμό, και μου είπε ότι είναι το ίδιο πράγμα. Ο πόλεμος, είπε, καθοδηγείται από ανθρώπους που θέλουν να καταστρέψουν, οπότε αυτός προσπαθεί να κάνει το αντίθετο: να χτίσει. Έδειξε το πλήθος των ανθρώπων που ήδη μαζεύονταν λίγα μέτρα μακριά, περιμένοντάς τον. «Αυτός είναι σαν πατέρας μου. Αυτή σαν μητέρα μου. Όλοι αυτοί οι άνθρωποι χρειάζονται βοήθεια, οπότε ήρθα να βοηθήσω. Μένω εδώ μερικές φορές δέκα ώρες τη μέρα.» Δεν υπάρχουν αρκετά ασθενοφόρα, οπότε αυτός και το δίκτυο εθελοντών του βοηθούν και ανθρώπους να φτάσουν στο νοσοκομείο μετά από βομβαρδισμό, να συνδράμουν τις οικογένειες των τραυματιών, ακόμη και να θάψουν τους νεκρούς. Οι αρχές του νοσοκομείου αντιμετωπίζουν τον γουεντ Ζαϊνέμπ με επιφυλακτικότητα — δεν είναι γιατρός· τα φάρμακα μπορεί να αλληλεπιδράσουν αρνητικά. Οι γιατροί και οι νοσηλευτές τους κάνουν επίσης ηρωική δουλειά, παρέχοντας επείγουσα βοήθεια σε θύματα του πολέμου. Ίσως και η πολιτική του να τους ανησυχεί. Ωστόσο, τον ανέχονται να στέκεται στην αυλή. Χωρίς αυτόν, το μικρό πλήθος των ασθενών δεν θα είχε πρόσβαση σε καμία φαρμακευτική αγωγή.

Πολλοί άλλοι συμμερίζονται τις απόψεις του. Κατά τη διάρκεια εκείνης της βεβιασμένης, κομμένης στα δύο ημέρας στη Ζαλίνγκεϊ, είχαμε μία αξιομνημόνευτη συνάντηση με μια ομάδα φοιτητών και επαγγελματιών — ανάμεσά τους ένας γιατρός, ένας δάσκαλος και ένας περιβαλλοντικός μηχανικός — οι οποίοι, κατά τα δύο χρόνια του πολέμου, είχαν από κοινού δημιουργήσει 45 Ομάδες Έκτακτης Ανταπόκρισης στο Κεντρικό Νταρφούρ, επανδρωμένες με περισσότερους από 800 εθελοντές. Πολλοί είχαν χάσει τη δουλειά τους όταν πανεπιστήμια, νοσοκομεία και κρατικά γραφεία βομβαρδίστηκαν ή έκλεισαν, αλλά εξακολουθούσαν να θεωρούν σημαντικό να «δώσουμε κάτι στην κοινότητα», όπως μου είπε ένας από αυτούς. Όπως και ο γουεντ Ζαϊνέμπ, ήθελαν να χτίσουν, μου είπαν, όχι να καταστρέψουν.

Όταν ρωτήθηκαν για τα κίνητρά τους, ένας χρησιμοποίησε τον όρο ναφίρ, που σημαίνει «συλλογική εργασία» ή «κοινοτική προσφορά». Ένας άλλος ανέφερε την τακίγια, όταν «οι άνθρωποι συγκεντρώνουν το φαγητό τους και τρώνε μαζί, το μοιράζονται, αν κάποιος δεν έχει φαγητό για δείπνο ή βραδινό». Κατά τη διάρκεια των ταξιδιών μου στο Σουδάν κατά τη διάρκεια του Ραμαζανιού, είδα πολλές σκηνές ανδρών μακριά από το σπίτι — οδηγών, εργατών ή και των μεταφραστών μας — να συμμετέχουν στις κοινές προσευχές και τα γεύματα που σερβίρονταν στον δρόμο μόλις έδυε ο ήλιος και έσπαζε η νηστεία.

Είναι εύκολο, από μακριά, να είναι κανείς κυνικός ή απαξιωτικός για τις προοπτικές καλής διακυβέρνησης στο Σουδάν, αλλά αυτοί είναι οι ίδιοι τύποι παραδόσεων που έχουν αποτελέσει τη βάση για πιο δημοκρατικά, λιγότερο βίαια πολιτικά συστήματα αλλού. Το ναφίρ μου θύμισε την τολόκα, μια παλιά σλαβική λέξη που άκουσα να χρησιμοποιείται για να εξηγήσει τις ρίζες του εθελοντικού κινήματος στην Ουκρανία. Η τακίγια μοιάζει με τις κοινοτικές ανεγέρσεις αχυρώνων στην αγροτική Αμερική του 19ου αιώνα. Οι ακτιβιστές της κοινότητας που αντλούν από αυτές τις παλιές ιδέες δεν το κάνουν λόγω κάποιας ξένης εκστρατείας επιρροής, ούτε επειδή έχουν διαβάσει τον Τζον Λοκ ή τον Τζέιμς Μάντισον, ούτε επειδή, όπως οι κάτοικοι της μεσαιωνικής Ευρώπης, θέλουν να γυρίσουν τον χρόνο πίσω σε μια άλλη εποχή. Το κάνουν επειδή η εμπειρία τους με την απολυταρχία, τη βία και τον μηδενισμό τούς ωθεί να θέλουν δημοκρατία, πολιτική διακυβέρνηση και ένα σύστημα κατανομής εξουσίας που να περιλαμβάνει όλους τους ανθρώπους και όλες τις φυλές του Σουδάν.

Στα δύο μου ταξίδια στο Σουδάν, αναχώρησα μέσω Ντουμπάι, και κάθε φορά ένιωθα σαν να ήμουν ήρωας παιδικού βιβλίου, που περνά μέσα από έναν καθρέφτη ή μια ντουλάπα και εμφανίζεται σε ένα τελείως διαφορετικό σύμπαν. Στο Σουδάν, κάποιοι άνθρωποι δεν έχουν τίποτα άλλο εκτός από ένα μπολ φασολάδα την ημέρα. Στο αεροδρόμιο του Ντουμπάι, το κατάστημα Chanel είναι ανοιχτό όλη τη νύχτα, μπορείς να αγοράσεις AirPods για την πτήση της επιστροφής και πολλοί πάγκοι χυμών σερβίρουν πολτοποιημένα τροπικά φρούτα.

Αλλά παρά την ψευδαίσθηση διαχωρισμού, αυτά τα σύμπαντα είναι συνδεδεμένα, και οι ίδιες δυνάμεις που κατέστρεψαν το Σουδάν πλησιάζουν και άλλες χώρες. Η βία που εμπνεύστηκε και τροφοδοτήθηκε από πολλούς εξωτερικούς παράγοντες έχει ήδη καταστρέψει τη Συρία, τη Λιβύη και την Υεμένη, και εξαπλώνεται στο Τσαντ, την Αιθιοπία, τη Σλαβομακεδονία και πέρα. Η απληστία, ο μηδενισμός και ο συναλλακτισμός αναδιαμορφώνουν επίσης την πολιτική του πλούσιου κόσμου. Καθώς οι παλιοί κανόνες και οι παλιές νόρμες καταρρέουν, δεν αντικαθίστανται από μια νέα δομή. Αντικαθίστανται από το τίποτα.

Το παρόν άρθρο δημοσιεύεται στην έντυπη έκδοση του Σεπτεμβρίου 2025 με τον τίτλο: «Έτσι μοιάζει το τέλος της φιλελεύθερης παγκόσμιας τάξης».

Anne Applebaum 

Η Anne Applebaum είναι αρθρογράφος στο The Atlantic.

Πηγή: The Atlantic