Η Ευρώπη επιβάλλει κυρώσεις στη Μόσχα μέσα σε λίγες ώρες, αλλά αποφεύγει να αποκαλέσει την Άγκυρα αυτό που πραγματικά είναι — ένα κράτος που κατέχει έδαφος της ΕΕ. Αν η Ευρώπη δεν μπορεί να προστατεύσει τους δικούς της, τότε η κυριαρχία της είναι μια ψευδαίσθηση.
Από την Αθήνα έως τη Λευκωσία, από τις Βρυξέλλες έως τα γραφεία του ΝΑΤΟ, η Ευρώπη είναι καθηλωμένη στη Μόσχα: τανκς στο Ντονμπάς, φυσικό αέριο στο Βερολίνο, κυβερνοεπιθέσεις στο Τάλιν. Όμως η βαθύτερη πρόκληση βρίσκεται εντός: ένας σύμμαχος του ΝΑΤΟ και υποψήφιο μέλος της ΕΕ, του οποίου ο έλεγχος στη μετανάστευση, την ενέργεια και την άμυνα ξεπερνά πλέον εκείνον του Κρεμλίνου. Η πραγματική γραμμή του μετώπου είναι ελληνική και κυπριακή.
Η διαφορά πολιτικής είναι κραυγαλέα. Η ΕΕ έχει υιοθετήσει δεκαεννέα πακέτα κυρώσεων κατά της Ρωσίας, το πιο πρόσφατο (23 Οκτωβρίου 2025) απαγορεύει το ρωσικό LNG και αυστηροποιεί τους περιορισμούς στο «στόλο-σκιών». Αντίθετα, η αντίδραση απέναντι στην Τουρκία είναι κυρίως συμβολική. Το 2022, η Αθήνα κατέγραψε 11.258 παραβιάσεις εναέριου χώρου, περιλαμβανομένων 234 υπερπτήσεων κατοικημένων νησιών, και 1.581 παραβιάσεις χωρικών υδάτων — περίπου τριάντα την ημέρα. Ακόμη και μετά τη μείωση σε 1.172 το 2023, η Ελλάδα αντιμετώπιζε τρεις παραβιάσεις την ημέρα. Αντιθέτως, το ΝΑΤΟ κατέγραψε περίπου 300 ρωσικές αναχαιτίσεις το 2023, κυρίως σε διεθνή εναέριο χώρο· παραβιάσεις συνόρων όπως ένα MiG-31 που μπήκε στην Εσθονία τον Σεπτέμβριο παραμένουν σπάνιες.
Η Ρωσία απομονώνεται για τους πολέμους της· η Τουρκία επιβραβεύεται για τη γεωπολιτική της ισχύ.
Η επιρροή της Τουρκίας βασίζεται σε έξι μοχλούς που η Ρωσία δεν διαθέτει: ένα βέτο στο ΝΑΤΟ που μπορεί να μπλοκάρει τον σχεδιασμό για τη Βαλτική και τη Σκανδιναβία· έλεγχο της μετανάστευσης μέσω της συμφωνίας ΕΕ–Τουρκίας του 2016· έλεγχο του TurkStream, του τελευταίου ενεργού αγωγού ρωσικού αερίου προς την ΕΕ· εξαγωγές αμυντικού εξοπλισμού που δεσμεύουν τους Ευρωπαίους αγοραστές στην εφοδιαστική αλυσίδα της Άγκυρας· κρατικά υποστηριζόμενα δίκτυα DİTİB που διαμορφώνουν μουσουλμανικές κοινότητες σε κρίσιμα κράτη μέλη· και ανεκτικά κέντρα που χρησιμοποιούνται από κυρώσιμους δρώντες, από το Ιράν έως τους Χούθι. Η Μόσχα εξαναγκάζει απ’ έξω· η Άγκυρα χειραγωγεί από μέσα. Αν η Ρωσία χρησιμοποιεί πυραύλους, η Τουρκία χρησιμοποιεί αγορές, λιμάνια και ψήφους.
Την ίδια ώρα, η Κύπρος παραμένει κατεχόμενη κατά 37%, με 40.000 Τούρκους στρατιώτες και UAVs από το αεροδρόμιο του Λευκονοίκου (Geçitkale) να επεκτείνονται στον εναέριο χώρο της ΕΕ, ενώ οι παράνομες γεωτρήσεις συνεχίζονται παρά το πλαίσιο κυρώσεων της ΕΕ του 2019· τα Bayraktar TB2 που πετούν εκεί είναι το ίδιο μοντέλο που πλέον διαθέτουν κράτη μέλη της ΕΕ όπως η Πολωνία και, πιο πρόσφατα, η Κροατία — μια παράλογη αλυσίδα εφοδιασμού που δένει την Ευρώπη σε συστήματα που επιτηρούν το ίδιο της το έδαφος.
Στη θάλασσα, τα υποβρύχια τύπου Type-214 γερμανικού σχεδιασμού εντάχθηκαν στο τουρκικό ναυτικό το 2024, προσφέροντας στην Άγκυρα πλεονέκτημα απόκρυψης στο Αιγαίο, την ώρα που το Βερολίνο κηρύττει αυτοσυγκράτηση. Η Ευρώπη τιμωρεί τη Ρωσία για την πυρηνική της επιθετικότητα, και όμως το Άκουγιου —που κατασκευάζεται από τη Rosatom στις μεσογειακές ακτές της Τουρκίας— προχωρά, αφού οι δυτικοί προμηθευτές αρνήθηκαν την παροχή βασικών εξαρτημάτων, αναγκάζοντας Τουρκία και Ρωσία να αναζητήσουν εναλλακτικές στην Κίνα· η πρώτη παροχή ηλεκτρικής ενέργειας αναβάλλεται πέραν του 2025. Η Τουρκία αγόρασε τους S-400, αποκλείστηκε από το πρόγραμμα F-35, και παρ’ όλα αυτά εξασφάλισε τον εκσυγχρονισμό των F-16. Από πλευράς κλίμακας και συχνότητας, η πίεση της Τουρκίας επί εδάφους της ΕΕ υπερβαίνει πλέον εκείνη της Ρωσίας στο βαλτικό μέτωπο — μια ευρωπαϊκή ανατροπή αποτυπωμένη σε μία μόνο φράση.
Στα είκοσι τρία κράτη-μέλη της ΕΕ που είναι και μέλη του ΝΑΤΟ, η αντίληψη της απειλής είναι κατακερματισμένη. Η Ανατολή —Πολωνία, οι τρεις βαλτικές χώρες, Φινλανδία, Σουηδία— αντιμετωπίζει τη Ρωσία ως υπαρξιακή απειλή, δαπανά έως και 4,5% του ΑΕΠ για την άμυνα και αγοράζει τουρκικά drones με πρακτικά κριτήρια. Το κέντρο και η Δύση —Γερμανία, Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία, Ολλανδία, Βέλγιο, Λουξεμβούργο— υψώνει τη φωνή απέναντι στη Μόσχα αλλά βαδίζει με προσοχή απέναντι στην Άγκυρα. Το Βερολίνο συμπαράγει υποβρύχια· το Παρίσι αναβιώνει το SAMP/T· η Μαδρίτη διατηρεί συστοιχία Patriot στην Τουρκία από το 2015 και, μέσω της συμμετοχής της Navantia στο TCG Anadolu και της συμφωνίας για το HÜRJET του 2025, έχει ενσωματωθεί στην τουρκική ναυπηγική και αεροδιαστημική εφοδιαστική αλυσίδα. Η Ουγγαρία και η Σλοβακία διατηρούν ρωσικό αέριο και φλερτάρουν με την Άγκυρα. Η πρόσφατη σύνοδος του Οργανισμού Τουρκικών Κρατών υπογράμμισε την απόκλιση: ο Βίκτορ Όρμπαν συμμετείχε ως παρατηρητής, επαινώντας τον «γεφυρωτικό ρόλο» της Τουρκίας, ενώ ο Ερσίν Τατάρ —ηγέτης της κατεχόμενης βόρειας Κύπρου— παρουσιάστηκε ως αρχηγός κράτους, μια σχεδόν ντε φάκτο αναγνώριση μιας οντότητας την οποία η ΕΕ θεωρεί παράνομη.
Το πρόγραμμα SAFE συνοψίζει το δίλημμα.
Ξεκινώντας τον Μάιο του 2025, το SAFE είναι ένα δανειακό σχέδιο ύψους €150 δισ. για κοινές αμυντικές προμήθειες (με 65% περιεχόμενο από την ΕΕ και χωρίς έλεγχο από τρίτες χώρες). Δεκαεννέα κράτη έχουν ζητήσει €127 δισ., με τις εθνικές προτάσεις να πρέπει να υποβληθούν έως τις 30 Νοεμβρίου.
Η Επιτροπή επιβεβαίωσε το ενδιαφέρον της Τουρκίας, αλλά σε αντίθεση με το Ηνωμένο Βασίλειο και τον Καναδά —για τους οποίους το Συμβούλιο ενέκρινε διαπραγματεύσεις— δεν υπάρχει καμία εντολή για την Άγκυρα. Η Ελλάδα και η Κύπρος έθεσαν σαφή όριο: ένα κράτος κατοχής δεν μπορεί να αντλεί κονδύλια άμυνας από την ΕΕ. Ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης χαρακτήρισε τη στάση αυτή «επισήμως υιοθετημένη»· ο Πρωθυπουργός Μητσοτάκης προειδοποίησε πως όσο η Άγκυρα διατηρεί το casus belli στο Αιγαίο, «η συμμετοχή στο SAFE είναι εκτός συζήτησης».
Ωστόσο, ο επικεφαλής του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε κάλεσε τις Βρυξέλλες να μην δημιουργούν «βιομηχανικά εμπόδια» κατά συμμάχων εκτός ΕΕ — την ίδια στιγμή που επέμενε πως «η Ρωσία παραμένει η μακροπρόθεσμη απειλή του ΝΑΤΟ». Ένας ηγέτης στρατιωτικής συμμαχίας που πιέζει μια πολιτική ένωση να επιβραβεύσει ένα κράτος που κατέχει έδαφος της ΕΕ: λίγες εικόνες αποτυπώνουν πιο καθαρά την ευρωπαϊκή αναστροφή.
Έως και 35% κάθε έργου SAFE μπορεί ακόμη να περιλαμβάνει προμηθευτές εκτός ΕΕ με διμερείς εγκρίσεις. Η Άγκυρα ασκεί πιέσεις για «ευνοϊκούς όρους»· το Βερολίνο στηρίζει δημόσια την ένταξή της. Όμως το Άρθρο 16 δίνει στην Επιτροπή την εξουσία να αποκλείει οποιοδήποτε κράτος απειλεί κράτος-μέλος. Το SAFE δημιουργήθηκε για να τερματίσει την εξάρτηση από τη Μόσχα, το Πεκίνο και την Ουάσινγκτον — όχι για να την αναπαράγει μέσω της Άγκυρας.
Όταν η Ρωσία χρησιμοποιεί την ενέργεια ως όπλο, η Ευρώπη την καταδικάζει· όταν το πράττει η Τουρκία μέσω του TurkStream ή του μοχλού της μετανάστευσης, αυτό βαφτίζεται «εταιρική σχέση». Το ρωσικό RT έχει απαγορευθεί σε όλη την ΕΕ, αλλά τα τουρκικά κρατικά μέσα και τα δίκτυα επιρροής λειτουργούν ανεμπόδιστα. Η Ευρώπη τιμωρεί τον ορατό εισβολέα και επιβραβεύει τον οικείο γείτονα — μέχρις ότου η εσωτερική απειλή ξεπεράσει την εξωτερική.
Το πρόβλημα της Ευρώπης δεν είναι η νομοθεσία, αλλά η βούληση.
Το Άρθρο 42(7) — το αντίστοιχο του Άρθρου 5 του ΝΑΤΟ, δεσμευτικό και όχι προαιρετικό — γράφτηκε για στιγμές σαν κι αυτή. Ωστόσο η Ένωση το επαναλαμβάνει ως τελετουργία και συμπεριφέρεται σαν να μην υπάρχει.
Οι Βρυξέλλες επιβάλλουν κυρώσεις στη Μόσχα μέσα σε ώρες, αλλά αποφεύγουν να αποκαλέσουν την Άγκυρα αυτό που είναι — ένα κράτος κατοχής σε έδαφος της ΕΕ. Αν η Ευρώπη δεν μπορεί να προστατεύσει τα δικά της, η κυριαρχία της είναι μια ψευδαίσθηση. Το πραγματικό τεστ δεν βρίσκεται στο Καλίνινγκραντ, αλλά στις πρωτεύουσες της ίδιας της Ευρώπης.
Ο Shay Gal είναι ειδικός στη διεθνή πολιτική, τη διαχείριση κρίσεων και τη στρατηγική επικοινωνία. Συμβουλεύει κυβερνήσεις και θεσμούς σε όλο τον κόσμο για τις σχέσεις ισχύος, τη γεωπολιτική στρατηγική και τη δημόσια διπλωματία, με έμφαση στο πώς διαμορφώνουν την πολιτική και τη λήψη αποφάσεων.
Λ. ΖΩΧΙΟΥ: Καλή σας μέρα. Θα ξεκινήσω με τα πλέον πρόσφατα γεγονότα, τη συνάντηση του Υπουργού Εξωτερικών με την Πρέσβη των ΗΠΑ στην Ελλάδα, κα Guilfoyle, μετά την επίδοση των διαπιστευτηρίων της στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Κατά την εθιμοτυπική συνάντηση επιβεβαιώθηκε το άριστο επίπεδο των σχέσεων Ελλάδας-ΗΠΑ, οι οποίες βρίσκονται και στο καλύτερο σημείο της ιστορίας τους, τα τελευταία χρόνια, μέσω και της στρατηγικής εταιρικής σχέσης. Έχει εδραιωθεί πλέον η πεποίθηση ότι η Ελλάδα είναι ένας αξιόπιστος σύμμαχος με στρατηγικό και σταθεροποιητικό ρόλο στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου. Οι συζητήσεις εστιάστηκαν, πέρα από τα διμερή, στην προετοιμασία του 6ου Γύρου Στρατηγικού Διαλόγου Ελλάδας-ΗΠΑ, ο οποίος θα διεξαχθεί στην Αθήνα. Επιβεβαιώθηκε, επίσης, η βούληση των δύο πλευρών, ώστε να εδραιωθεί η Ελλάδα ως ενεργειακός κόμβος στην περιοχή.
Επιτρέψτε μου μια αναφορά στην γεωπολιτική διάσταση της ενέργειας, ως εργαλείου οικονομικής ευημερίας, αλλά και ως εργαλείου ειρήνευσης. Η ενέργεια και η εθνική ασφάλεια συνδέονται άρρηκτα μεταξύ τους και ως εκ τούτου, και υπό το φως των παγκόσμιων γεωπολιτικών εξελίξεων, προωθούμε τον κομβικό ρόλο της Ελλάδας, τόσο στις πολιτικές όσο και στις οικονομικές και ενεργειακές εξελίξεις στην περιοχή.
Όπως θα παρατηρήσετε, το τελευταίο διάστημα υπάρχει μια πύκνωση των επισκέψεων Αμερικανών αξιωματούχων. Θα βρίσκεται στη χώρα μας ο Αμερικανός Υπουργός Ενέργειας, ο Υπουργός Εσωτερικών και επικεφαλής του Εθνικού Συμβουλίου Ενεργειακής Πολιτικής, όπως επίσης θα βρίσκεται και ο Αναπληρωτής Υπουργός Εξωτερικών, αρμόδιος για θέματα διοίκησης και προσωπικού, Michael Rigas, ο οποίος θα έχει συνάντηση με τον Υπουργό Εξωτερικών την Παρασκευή, 7 Νοεμβρίου, εδώ στο Υπουργείο Εξωτερικών. Τον κ. Rigas είχε συναντήσει και η Yφυπουργός Εξωτερικών κατά την επίσκεψή της στην Ουάσιγκτον, τον Σεπτέμβριο. Είχαν μια πολύ εποικοδομητική συζήτηση, τόσο για διμερείς σχέσεις όσο και για περιφερειακές εξελίξεις, με έμφαση στην κατάσταση των χριστιανικών πληθυσμών στη Μέση Ανατολή, δεδομένου ότι ο κ. Rigas έχει επιφορτιστεί και με αυτή την αρμοδιότητα, των θεμάτων θρησκευτικών ελευθεριών.
Κλείνοντας το κεφάλαιο ΗΠΑ, θα σας πάω στις προηγούμενες επισκέψεις του κ. Υπουργού στο Ιράκ και το Μπαχρέιν, 30 Οκτωβρίου και 1η Νοεμβρίου. Κατά τις επαφές του Υπουργού Εξωτερικών στο Ιράκ με τον Πρόεδρο του Ιράκ και τον Πρόεδρο της Βουλής, επιβεβαιώθηκε ο αμοιβαίος σεβασμός μεταξύ των δύο χωρών που εκπροσωπούν δύο αρχαίους πολιτισμούς και η κοινή βούληση για ενίσχυση της διμερούς συνεργασίας στον τομέα της οικονομίας, των επενδύσεων και της παροχής, από πλευράς Ελλάδας, τεχνογνωσίας σε θέματα τουρισμού και πολιτισμού.
Κατά τη συνάντηση με τον Αντιπρόεδρο της Κυβέρνησης και Υπουργό Εξωτερικών του Ιράκ, ο Υπουργός Εξωτερικών ανακοίνωσε την απευθείας αεροπορική σύνδεση μεταξύ Ελλάδας και Βαγδάτης, η οποία ξεκινά τον Δεκέμβριο. Η σημασία αυτού ενισχύεται από το γεγονός ότι η αεροπορική αυτή σύνδεση είναι η πρώτη που αποκτά η Βαγδάτη με ένα κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Στο Μπαχρέιν, τις επόμενες δύο ημέρες, ο Υπουργός Εξωτερικών, πέρα από τη συμμετοχή του στο Manama Dialogue – ένα φόρουμ που αφορούσε θέματα εξωτερικής πολιτικής, άμυνας και διπλωματίας – μίλησε σε πάνελ με θέμα την ασφάλεια του Κόλπου και αναφέρθηκε στο ρόλο της Ελλάδας στη Μέση Ανατολή και την Ανατολική Μεσόγειο. Στο περιθώριο, ο Υπουργός Εξωτερικών είχε διμερείς συναντήσεις με ομολόγους του από το Μπαχρέιν, την Ιορδανία και το Ηνωμένο Βασίλειο.
Θα σταθώ στο Ηνωμένο Βασίλειο και στη διμερή συνάντηση που είχε ο Yπουργός με την Βρετανίδα ομόλογό του, Yvette Cooper. Οι συζητήσεις επικεντρώθηκαν, όπως είδατε, στις διμερείς σχέσεις και στις περιφερειακές εξελίξεις. Ετέθησαν θέματα που αφορούν στην άμυνα και στις σχέσεις Ευρωπαϊκής Ένωσης – Ηνωμένου Βασιλείου.
Ως προς την υπόθεση των Eurofighter, η Ελλάδα δεν επιβάλλει πολιτική προμηθειών σε τρίτες χώρες. Ωστόσο, διατυπώνει τις θέσεις της και τα επιχειρήματά της, τόσο στους συμμάχους τους όσο και στους εταίρους της. Ο Υπουργός Εξωτερικών εξέφρασε τον προβληματισμό της Ελλάδας για την εν λόγω απόφαση του Ηνωμένου Βασιλείου, θεωρώντας αυτονόητο ότι αναμένουμε από συμμαχικές χώρες να συμμερίζονται τις ευαισθησίες των συμμάχων τους. Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε και η Υφυπουργός Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου κατά τη συνάντησή της με τον Υφυπουργό Εξωτερικών του Ηνωμένου Βασιλείου κ. Doughty, στη συνάντηση που είχε στις 3 Νοεμβρίου εδώ στην Αθήνα, στο πλαίσιο της τρίτης ετήσιας επισκόπησης του Διμερούς Στρατηγικού Πλαισίου Ελλάδας-Ηνωμένου Βασιλείου.
Το διάστημα αυτό είχαμε σημαντικές ανακοινώσεις και από τον Πρωθυπουργό για το πολυμερές σχήμα 5×5. Στις 16 Οκτωβρίου πραγματοποιήθηκε στη Βουλή η συζήτηση με αντικείμενο την ενημέρωση του Σώματος για θέματα εξωτερικής πολιτικής. Στη διάρκεια της ομιλίας του, ο Πρωθυπουργός εξήγγειλε μεταξύ άλλων και την ελληνική πρωτοβουλία για διεξαγωγή συνάντησης παράκτιων χωρών της Ανατολικής Μεσογείου. Η πρόταση αυτή, όπως γνωρίζετε, το πολυμερές αυτό σχήμα 5x5, περιλαμβάνει πέντε χώρες και πέντε θεματικές. Όπως έχει γίνει γνωστό, οι χώρες είναι η Ελλάδα, Κυπριακή Δημοκρατία, Αίγυπτος, Τουρκία, Λιβύη. Θεματικές είναι το μεταναστευτικό, η προστασία του θαλασσίου περιβάλλοντος, η αντιμετώπιση της παράνομης αλιείας και η οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών.
Με τις τέσσερις αυτές χώρες η Ελλάδα έχει κοινά θαλάσσια σύνορα στην Ανατολική Μεσόγειο, όπως επίσης αντιμετωπίζει κοινές προκλήσεις. Οπωσδήποτε μία ευημερούσα Ανατολική Μεσόγειος είναι προς όφελος όλων. Και προφανώς η Ελλάδα ενεργεί και προσβλέπει να μετατρέψει την Ανατολική Μεσόγειο από πεδίο ανταγωνισμών και εντάσεων σε μια θάλασσα ειρηνικής συνύπαρξης, ασφάλειας και ευημερίας.
Υπάρχει μια αυτονόητη προϋπόθεση λειτουργίας αυτού του σχήματος: Ο σεβασμός στο Διεθνές Δίκαιο, περιλαμβανομένου του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας. Και το Υπουργείο Εξωτερικών, όπως γνωρίζετε, έχει αναλάβει να διερευνήσει τη δυνατότητα και τις προοπτικές ενός τέτοιου σχήματος. Όπως καταλαβαίνουμε όλοι, η πρωτοβουλία αυτή βρίσκεται σε ένα πρώιμο στάδιο προετοιμασίας. Πρόκειται για ένα σύνθετο εγχείρημα, δεδομένου ότι τα μέρη αυτού του σχήματος είναι κράτη τα οποία έχουν χρόνια προβλήματα και διαφορές, οπότε τα επόμενα βήματα απαιτούν έναν πολύ προσεκτικό σχεδιασμό και σταδιακή οικοδόμηση εμπιστοσύνης.
Ως προς το Σινά, έχουμε μέσα σε ένα πολύ σύντομο χρονικό διάστημα τη χειροτονία και την ενθρόνιση του νέου Ηγουμένου της Ιεράς Μονής της Αγίας Αικατερίνης του Όρους Σινά, κ. Συμεών. Ο Υπουργός Εξωτερικών παρέστη στη χειροτονία του νέου Ηγουμένου της Ιεράς Μονής που έγινε στα Ιεροσόλυμα στις 19 Οκτωβρίου. Λίγες μέρες μετά, στις 31 Οκτωβρίου, πραγματοποιήθηκε η τελετή ενθρόνισης στην Ιερά Μονή Αγίας Αικατερίνης, παρουσία του Πρωθυπουργού. Στην ενθρόνιση παρέστη και η Υφυπουργός Εξωτερικών κα Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου.
Θα ήθελα εδώ να υπογραμμίσω την καθοριστική συμβολή της Ελληνικής Πολιτείας στην εξομάλυνση της σοβούσας κρίσης στο εσωτερικό της Μονής και κατά δεύτερον, αναφορικά με το θέμα το οποίο έχει ανακύψει για το καθεστώς της Μονής, θα επαναλάβω ότι είναι σε εξέλιξη σχετικές διαβουλεύσεις. Έχει επιτευχθεί μια προκαταρκτική κοινή κατανόηση μεταξύ ελληνικής και αιγυπτιακής πλευράς. Βάσει αυτής της κοινής κατανόησης διασφαλίζεται εις το διηνεκές ο ελληνορθόδοξος και λατρευτικός χαρακτήρας της Μονής. Βεβαίως, το αποτέλεσμα αυτής της κοινής κατανόησης και μετά την ενθρόνιση του νέου Ηγουμένου θα τεθεί υπ’ όψιν της Ιεράς Σιναϊτικής Κοινότητας στην Αγία Αικατερίνη, η οποία θα έχει και τον τελικό λόγο.
Θα αναφερθώ, επίσης, στη συμμετοχή του Υπουργού Εξωτερικών στη Σύνοδο Κορυφής της Διαδικασίας του Βερολίνου για τα Δυτικά Βαλκάνια στο Λονδίνο, με αφορμή και τις τελευταίες εξελίξεις στο διευρυνσιακό πακέτο του 2025. Ο κ. Υπουργός επανέλαβε τη στήριξη της Ελλάδας στην ενταξιακή προοπτική των Δυτικών Βαλκανίων. Η ένταξη των Δυτικών Βαλκανίων στην ευρωπαϊκή οικογένεια πρέπει να πραγματοποιηθεί με πλήρη σεβασμό στο ευρωπαϊκό κεκτημένο, στο Διεθνές Δίκαιο, τις αρχές της δημοκρατίας και το κράτος δικαίου. Βεβαίως, για να υπάρξει μία αξιόπιστη ενταξιακή πορεία, θα πρέπει να βασίζεται στην αρχή των ιδίων επιδόσεων, στην τήρηση των σχέσεων καλής γειτονίας και περιφερειακής συνεργασίας. Ο κ. Υπουργός τόνισε ότι θα πρέπει να δοθεί ένα όραμα στους λαούς των Δυτικών Βαλκανίων, προκειμένου να επιταχυνθεί αυτή η διαδικασία που ξεκίνησε με ελληνική πρωτοβουλία, 22 χρόνια πριν, με την Ατζέντα της Θεσσαλονίκης.
Θα ολοκληρώσω με το πρόγραμμα του κ. Υπουργού και των κ.κ. Υφυπουργών.
Αύριο, ο Υπουργός Εξωτερικών θα συναντηθεί με την Ύπατη Εκπρόσωπο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για θέματα Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφάλειας, την κα Kallas. Μετά τη συνάντησή τους, θα ακολουθήσουν δηλώσεις προς τον Τύπο.
Πριν τη συνάντηση με την κα Kallas, ο κ. Υπουργός θα έχει συνάντηση με τη νέα ηγεσία της ελληνοαμερικανικής οργάνωσης AHEPA. Επίσης, την Παρασκευή 7 Νοεμβρίου θα συναντηθεί με τον Αναπληρωτή Υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ, τον κ. Michael Rigas.
Στις 12 Νοεμβρίου, ο Υπουργός Εξωτερικών θα συμμετάσχει στην 3η Διακυβερνητική Σύνοδο Ελλάδας-Κύπρου που θα πραγματοποιηθεί στην Αθήνα.
Σε ό, τι αφορά το πρόγραμμα της κας Yφυπουργού Εξωτερικών, όπως αυτό έχει διαμορφωθεί μέχρι σήμερα, θα συμμετάσχει με τον Υφυπουργό Εξωτερικών, κ. Θεοχάρη στον έβδομο γύρο Διυπουργικών Διαβουλεύσεων στο πλαίσιο του Ελληνογερμανικού Σχεδίου Δράσης στο Βερολίνο. Την επόμενη εβδομάδα, η Υφυπουργός Εξωτερικών θα συναντηθεί με τον Ειδικό Εκπρόσωπο του Γενικού γραμματέα του ΝΑΤΟ για τη Νότια Γειτονία.
Όσον αφορά τον κ. Θεοχάρη, από τις 12 έως τις 14 Νοεμβρίου ο Υφυπουργός Εξωτερικών θα βρίσκεται στην Πολωνία, όπου θα συμμετάσχει ως επικεφαλής της ελληνικής επιχειρηματικής αποστολής στην 5η Διεθνή Έκθεση και στο συνέδριο “Rebuild Ukraine”.
Ο Υφυπουργός Εξωτερικών, κ. Λοβέρδος, στις 10 Νοεμβρίου θα βρίσκεται στη Λεμεσό, όπου θα συμμετάσχει στην τριμερή συνάντηση Ελλάδας-Κύπρου-Αιγύπτου για θέματα Διασποράς. Σας ευχαριστώ.
Κ. ΦΡΥΣΣΑ: Κατερίνα Φρύσσα, από την ΕΡΤ. Ήθελα να ρωτήσω αν υπάρχει ένα πρώτο σχόλιο του ελληνικού Υπουργείου Εξωτερικών για την έκθεση της Κομισιόν για την Τουρκία.
Λ. ΖΩΧΙΟΥ: Ως προς την έκθεση, δεν έχω να πω πολλά, μελετάται. Η έκθεση αποτυπώνει ορθά την κατάσταση. Έχουν εισακουστεί πολλές από τις ελληνικές θέσεις. Η θέση μας για την ένταξη της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχει αλλάξει. Είμαστε υπέρ της ευρωπαϊκής προοπτικής της Τουρκίας, υπό την αίρεση ότι θα πληροί τις προϋποθέσεις.
Θ. ΜΠΑΛΟΔΗΜΑΣ: Θανάσης Μπαλοδήμας, από το “Ριζοσπάστη”. Από ό, τι μας είπατε για το 5x5 δεν έχει γίνει κάποια διερευνητική επαφή ή έγινε και βρήκαμε λίγο πάγο; Αν μπορείτε να μας το διευκρινίσετε λίγο, καθώς και να μας δώσετε κάποια ημερομηνία για τον 6ο γύρο του Στρατηγικού Διαλόγου. Θα γίνει τώρα, μέχρι το τέλος του έτους ή θα πάει από Γενάρη; Αληθεύει ότι αναμένεται εδώ προς τα τέλη του μήνα ο Rubio;
Λ. ΖΩΧΙΟΥ: Ως προς το 5x5. Έχουν ξεκινήσει άτυπες ενημερώσεις, δεν έχουν ολοκληρωθεί. Δεν έχουν γίνει με όλα τα μέρη, είμαστε σε προκαταρκτικό στάδιο. Θα έχετε περαιτέρω ενημέρωση στο επόμενο διάστημα. Μάλιστα, ο Υπουργός Εξωτερικών θα απαντήσει σε επίκαιρη ερώτηση στη Βουλή την ερχόμενη Δευτέρα για το συγκεκριμένο θέμα. Δεν έχω κάτι περισσότερο να προσθέσω.
Σε ό, τι αφορά τον κ. Rubio: Εάν βρεθεί στην Ελλάδα θα είναι στο πλαίσιο του 6ου γύρου του Στρατηγικού Διαλόγου, οπότε δεν έχω ημερομηνία ως προς αυτό, δεν έχει οριστικοποιηθεί. Οπωσδήποτε είναι κάτι, για το οποίο εργάζονται και οι δύο πλευρές. Είναι ένα θέμα, όπως σας ανέφερα, το οποίο συζητήθηκε και εχθές στη συνάντηση με τη νέα Αμερικανίδα πρέσβη. Και είναι ένα θέμα το οποίο θα συζητηθεί την Παρασκευή με τον κ. Rigas.
Ν. ΣΤΑΥΡΟΥΛΑΚΗΣ: Νίκος Σταυρουλάκης, από τη “Δημοκρατία”. Η Άγκυρα διαμαρτύρεται για όλη αυτή την ελληνοαμερικανική συνεργασία και τους εκπροσώπους της κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών που έρχονται στην Ελλάδα, διαμαρτύρεται για ενεργειακή περικύκλωση. Έχετε κάποιο σχόλιο επ’ αυτού;
Λ. ΖΩΧΙΟΥ: Νομίζω ήμουν σαφής στην εισαγωγή μου ως προς το ρόλο που έχει η ενέργεια και η γεωπολιτική διάσταση της ενέργειας. Θέτετε δύο θέματα. Το ένα είναι η ενέργεια αυτή καθαυτή ως ένα εργαλείο ειρήνευσης και οικονομικής ευημερίας. Ως ένα εργαλείο που ουσιαστικά, καλύπτει το τρίπτυχο: Ενεργειακή διαφοροποίηση, ενεργειακή ανθεκτικότητα, και ενεργειακή ασφάλεια. Αυτό οδηγεί σε μια κατάσταση περιφερειακής σταθερότητας και ευημερίας. Ως προς το δεύτερο σημείο, δεν σχολιάζω δηλώσεις της τουρκικής πλευράς, δεν είναι αυτός ο ρόλος μου. Το επίπεδο των σχέσεων μεταξύ Ελλάδας και ΗΠΑ, το οποίο ήδη περιέγραψα, δεν είναι κάτι που συμβαίνει το 2025, είναι κάτι το οποίο έχει καλλιεργηθεί τα τελευταία χρόνια.
Π. ΜΙΧΟΣ: Καλημέρα, Παναγιώτης Μίχος από την εφημερίδα “Το Μανιφέστο”. Έχει συναντηθεί ή μιλήσει τηλεφωνικά και πότε ο Υπουργός κ. Γεραπετρίτης με τον MassadBoulos; Η επικοινωνία έγινε πριν ή μετά την ανακοίνωση για το Forum; Γιατί μάθαμε για δύο επικοινωνίες τους.
Λ. ΖΩΧΙΟΥ: Δεν το γνωρίζω αυτό κύριε Μίχο. Θα επανέλθω.
Χ. ΜΑΚΡΗ: Χρύσα Μακρή, από τα “Παραπολιτικά”. Είπατε ότι υπήρξε μια έκφραση προβληματισμού προς το Ηνωμένο Βασίλειο σχετικά με τα Eurofighter στην Τουρκία. Με ποιον τρόπο εκφράστηκε ο προβληματισμός; Υπήρξε κάποια επαφή; Αναμένουμε κάποια αλλαγή στάσης από τους εταίρους μας στην Ευρωπαϊκή Ένωση ως προς αυτό;
Λ. ΖΩΧΙΟΥ: Έγινε διμερής συνάντηση του Υπουργού Εξωτερικών με τη Βρετανίδα ομόλογό του, στο περιθώριο του Forum “ManamaDialogue” στο Μπαχρέιν.
Χ. ΜΑΚΡΗ: Α, μάλιστα. Ναι. Ωραία. Σωστά. Και ένα δεύτερο είναι για το Σινά. Σε ποια φάση βρισκόμαστε ως προς τη διευθέτηση των υπολοίπων ζητημάτων της Μονής; Ως προς το ιδιοκτησιακό, είπατε ότι αναμένουμε την οριστική απόφαση, η οποία, όπως είπατε, θα τεθεί στη σιναϊτική κοινότητα.
Λ. ΖΩΧΙΟΥ: Σωστά. Όταν έχουμε εξέλιξη ως προς αυτό, θα ανακοινωθεί.
Χ. ΜΑΚΡΗ: Αναμένουμε κάτι, κάποια αλλαγή στάσης από τους εταίρους μας σχετικά με τα Eurofighter, αναμένει κάτι η ελληνική πλευρά;
Λ. ΖΩΧΙΟΥ: Αλλαγή στάσης ως προς τι;
Χ. ΜΑΚΡΗ: Ως προς τη στάση απέναντι στην Τουρκία και την πώληση. Ο προβληματισμός εκφράστηκε αλλά αναμένουμε κάτι;
ΖΩΧΙΟΥ: Εκφράσαμε διμερώς στον προβληματισμό μας. Αυτό μας αφορά σε διμερές επίπεδο αυτή τη στιγμή. Προφανώς όλους τους προβληματισμούς τους θέτουμε και σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Κ. ΜΕΛΙΣΣΟΠΟΥΛΟΣ: Κώστας Μελισσόπουλος, από Αθηναϊκό Πρακτορείο Ειδήσεων και «Βραδυνή». Θα ήθελα να ρωτήσω αν υπάρχει κάποιο σχόλιο που μπορείτε να κάνετε ως εκπρόσωπος του Υπουργείου Εξωτερικών για τις τελευταίες δηλώσεις του κ. Fidan, ο οποίος για πρώτη φορά, τουλάχιστον από όσο γνωρίζω, άφησε ένα παράθυρο ανοιχτό για συνομιλίες που να είναι παραγωγικές, χωρίς να θέτει αυτά τα ανελαστικά και μαξιμαλιστικά αιτήματά του. Εκτιμάτε ότι είναι μια στάση προς τους Ευρωπαίους, γιατί βρίσκεται σε θέση που να θέλει να υπερκεράσει τα εμπόδια για το SAFE; Έχει κάποια τέτοια σκοπιμότητα; Ή πιστεύετε ότι πραγματικά υπάρχει ενδεχόμενο να ανοίξει ένας δίαυλος πιο σοβαρός αυτή τη φορά, ώστε να βρεθεί μια άκρη;
Λ. ΖΩΧΙΟΥ: Αναφέρεστε στη συνέντευξη;
Κ. ΜΕΛΙΣΣΟΠΟΥΛΟΣ: Στις δηλώσεις του κ. Fidan ότι αυτοί λένε δέκα, εμείς λέμε έξι, με βάση το διεθνές δίκαιο μπορούμε να συζητήσουμε, να τα βρούμε. Είναι η πρώτη φορά που βάζει στο τραπέζι και στον προβληματισμό το διεθνές δίκαιο, γιατί ως τώρα το κάναμε μόνο εμείς.
Λ. ΖΩΧΙΟΥ: Γνωρίζετε ότι με την Τουρκία έχουμε μία μόνο διαφορά, την οριοθέτηση Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης και υφαλοκρηπίδας. Η Ελλάδα είναι κυρίαρχο κράτος και η επέκταση των χωρικών υδάτων είναι αναφαίρετο ελληνικό δικαίωμα που απορρέει από το Διεθνές Δίκαιο. Άρα, θέματα κυριαρχίας είναι εκτός συζήτησης. Αυτό έγινε σαφές και κατά τη συνάντηση του Υπουργού Εξωτερικών με τον ομόλογό του, τον κ. Fidan, στο περιθώριο του ΣΕΥ στο Λουξεμβούργο.
Σ. ΡΙΣΤΟΦΣΚΑ: Σάνια Ρίστοφσκα, Πρακτορείο ΜΙΑ. Κα Εκπρόσωπε, αναφερθήκατε και εσείς στη Σύνοδο της Διαδικασίας του Βερολίνου. Ο κ. Υπουργός μετά τη Σύνοδο μίλησε και για κάποιες πρωτοβουλίες για τα Βαλκάνια. Είναι κάτι συγκεκριμένο που μπορείτε να μας πείτε, κάποιες συγκεκριμένες πρωτοβουλίες; Και ένα δεύτερο σκέλος. Ο Υπουργός Εξωτερικών είχε συνάντηση με τον Πρωθυπουργό της Βόρειας Μακεδονίας. Μια από τις φωτογραφίες έχει ανεβάσει το Υπουργείο Εξωτερικών στο Χ. Έχετε κάποιες λεπτομέρειες για το τι συζήτησαν;
Λ. ΖΩΧΙΟΥ: Σε ό,τι αφορά αυτές τις πρωτοβουλίες για τα Δυτικά Βαλκάνια, θα μου επιτρέψετε να επανέλθω. Ως προς τη συνάντηση στο περιθώριο της Συνόδου της Διαδικασίας του Βερολίνου ήταν σε πολύ καλό κλίμα, αναφέρθηκε στην επίσκεψη του Υπουργού Εξωτερικών εδώ τον Ιούλιο του 2025 και στα θέματα της εμβάθυνσης της συνεργασίας στον τομέα του εμπορίου και των επενδύσεων. Νομίζω εκεί θα μείνω. Ήταν πολύ σύντομη η συνάντηση.
Δ. ΚΡΙΚΕΛΑΣ: Δημήτρης Κρικέλας από flash.gr και FlashTV. Θέλω λίγο να πάμε στη Γάζα. Θέλω την εκτίμηση του Υπουργείου Εξωτερικών σχετικά με την κατάσταση. Φαίνεται ότι ακόμα βρισκόμαστε στην πρώτη φάση. Αν δεν κάνω λάθος, σε δύο περιπτώσεις το Ισραήλ έχει επέμβει στρατιωτικά. Έχουν ακολουθήσει και επίσημες ανακοινώσεις και από την Άγκυρα. Θέλω λίγο την εκτίμηση του Υπουργείου Εξωτερικών, πώς βλέπει το επόμενο διάστημα να εξελίσσεται αυτή η κατάσταση, καθώς τουλάχιστον μέχρι στιγμής δεν έχουν επιστρέψει οι όμηροι, και αν είναι τελικά περισσότερο εύθραυστη από ό,τι όλοι φανταζόμαστε αυτή η εκεχειρία.
Λ. ΖΩΧΙΟΥ: Σε ό,τι αφορά τη Γάζα, η κύρια επιδίωξη είναι να διατηρηθεί η εκεχειρία. Είναι μια σημαντική επιτυχία, η οποία ουσιαστικά θα επιστεγαστεί με τη σταθεροποίηση της κατάστασης. Άρα, λοιπόν, θα πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι η πρώτη φάση θα πρέπει να ολοκληρωθεί και να τηρηθεί, προκειμένου να προχωρήσουμε στα επόμενα στάδια.
Η Ελλάδα επιδιώκει να είναι ενεργώς παρούσα στην επόμενη μέρα στη Γάζα, τόσο στον ανθρωπιστικό τομέα όσο και στον τομέα της ανασυγκρότησης και ανοικοδόμησης της Γάζας. Αυτό που επιδιώκουμε είναι να αυξήσουμε την ανθρωπιστική βοήθεια και βεβαίως να συμμετάσχουμε σε αναπτυξιακές δράσεις στη Γάζα. Αυτό ήταν και το μήνυμα που έδωσε η ελληνική παρουσία, μέσω του Πρωθυπουργού, στη Διάσκεψη στο Sharmel–Sheikh στην Αίγυπτο.
Αυτό ήταν και το μήνυμα, το οποίο εξέπεμψε και ο Υπουργός Εξωτερικών στην Παλαιστίνια ομόλογό του κατά την επίσκεψή της στην Αθήνα, όπου βεβαίως εκεί επανέλαβε την πάγια θέση της Ελλάδας ως προς την ανάγκη και τη μεγάλη σημασία της ενίσχυσης της Παλαιστινιακής Αρχής, η οποία πρέπει να έχει ισχυρό ρόλο στην επόμενη μέρα και σε όλες τις πτυχές εφαρμογής του σχεδίου.
Και αυτό ήταν το μήνυμα που εκπέμπει ο Υπουργός Εξωτερικών, τόσο στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης στους Ευρωπαίους εταίρους, όσο και στο Συμβούλιο Ασφαλείας, καθώς και κατά τις συζητήσεις με τους ομολόγους του από τον αραβικό κόσμο: Ότι η Ελλάδα, ως έντιμος συνομιλητής, θα έχει ενεργή παρουσία την επόμενη μέρα. Όπως και εσείς το βλέπετε, η κατάσταση είναι εύθραυστη και το στάδιο είναι πρώιμο. Οπότε, στο σημείο που βρισκόμαστε αυτή τη στιγμή, αδήριτη ανάγκη είναι η διατήρηση της εκεχειρίας. Και μετά, από πλευράς μας, εφόσον θα έχουμε μια πιο σαφή εικόνα, θα υπάρξουν δεσμεύσεις για τα περαιτέρω βήματά μας. Ένα σημείο το οποίο θα πρέπει εδώ να ειπωθεί, και είναι πολύ σημαντικό, είναι ότι η Ελλάδα θα είναι παρούσα και στις διεργασίες στο Συμβούλιο Ασφαλείας. Και το λέω αυτό, γιατί για τη λήψη απόφασης για τη Γάζα, ο ΟΗΕ θα πρέπει να έχει έναν ισχυρό ρόλο και να δώσει νομιμοποίηση για ό,τι θα ακολουθήσει.
Μ. ΜΟΥΡΕΛΑΤΟΥ: Μαρία Μουρελάτου, από «Τα ΝΕΑ». Ήθελα να ρωτήσω δύο πράγματα. Πρώτον αν, όσο θα βρίσκονται σε εξέλιξη οι διερευνητικές επαφές για το φόρουμ 5x5, θα εξελίσσονται ταυτόχρονα και οι διμερείς επαφές για ζητήματα οριοθετήσεων με τις χώρες αυτές που έχουμε έτσι και αλλιώς συζητήσεις σε εξέλιξη, όπως είναι η Αίγυπτος, που έχουμε μερική συμφωνία, η Λιβύη, που επιδιώκουμε, η Τουρκία, αλλά και η Κύπρος. Και το δεύτερο που θέλω να ρωτήσω είναι αν εκείνη η συνάντηση με τον Γερμανό ΥΠΕΞ που ανεβλήθη λόγω του Sharmel–Sheikh θα επαναπρογραμματιστεί και πότε.
Λ. ΖΩΧΙΟΥ: Δεν είναι διερευνητικές, ουσιαστικά δεν έχουν ξεκινήσει. Είναι ένα άλλο επίπεδο. Βρισκόμαστε στο προκαταρκτικό στάδιο των άτυπων ενημερώσεων. Το πολυμερές αυτό σχήμα δεν υποκαθιστά σε καμία περίπτωση τις τεχνικές συνομιλίες, οι οποίες έχουν εκκινήσει με τη Λιβύη και πρόκειται να συνεχιστούν. Έχουμε πει ότι ο επόμενος γύρος θα πραγματοποιηθεί στην Τρίπολη, και εκεί βρισκόμαστε. Δεν έχει οριστικοποιηθεί. Ήταν κάτι, το οποίο είχαμε πει ότι θα είναι μέσα στο φθινόπωρο. Αναμένουμε και εμείς την ημερομηνία. Ωστόσο ο στόχος είναι να γίνει κανονικά, όπως έχει προβλεφθεί, στην Τρίπολη.
Με τον Γερμανό Υπουργό Εξωτερικών δεν έχει υπάρξει κάτι νεότερο. Είναι καθαρά θέμα προγραμμάτων των δύο Υπουργών Εξωτερικών.
Π. ΜΙΧΟΣ: Στις 31 Οκτωβρίου το Μανιφέστο έγραψε για την επικείμενη επίσκεψη του Ουκρανού προέδρου VolodymyrZelenskyy στην Αθήνα στα μέσα Νοεμβρίου, σίγουρα μετά το RebuildUkraine. Πρώτον, το Υπουργείο Εξωτερικών επιβεβαιώνει το γεγονός; Και ένα ερώτημα σχετικά με το Σινά. Σύμφωνα με πολύ έγκυρες πληροφορίες, υπάρχει ένα κείμενο δέκα σημείων μεταξύ των δύο πλευρών, το οποίο δεν αναγνωρίζει κανένα δικαίωμα ιδιοκτησίας στη Μονή, παρά μόνο χρήση. Εάν αυτό το επιβεβαιώνεται ότι ισχύει, σημαίνει διαμετρικά αντίθετο αποτέλεσμα από το διακανονισμό του Φεβρουαρίου και γενικά από την καλή σχέση των δύο πλευρών. Τι ισχύει;
Ν. ΣΤΑΥΡΟΥΛΑΚΗΣ: Επ’ αυτού, μπορώ; Όλη η εμπλοκή έγινε με βάση μια δικαστική απόφαση αιγυπτιακού δικαστηρίου. Σκέφτομαι ότι η αναίρεση της μπορεί να γίνει μόνο με απόφαση αιγυπτιακού δικαστηρίου. Συνεπώς αυτό το κείμενο που κυκλοφορεί με όσα σημεία και να έχει, τί περιλαμβάνει, πώς θα εφαρμοστεί;
Λ. ΖΩΧΙΟΥ: Ως προς την επίσκεψη του Προέδρου της Ουκρανίας. Έχω εικόνα ότι θα βρίσκεται στην Ελλάδα, δεν έχω εικόνα για την ημέρα. Θα υπάρξουν προφανώς ανακοινώσεις από τον Κυβερνητικό Εκπρόσωπο για αυτό.
Σε ό,τι αφορά το κείμενο, δεν μπορώ να κάνω κανένα σχόλιο ως προς αυτό, αντιλαμβάνεστε. Όπως σας είπα και στην εισαγωγή, οι διαβουλεύσεις είναι σε εξέλιξη. Τον τελευταίο λόγο τον έχει η Σιναϊτική Κοινότητα, οπότε σε αυτό το σημείο δεν θα ήθελα να κάνω κανένα σχόλιο.
Κ. ΑΛΑΤΖΑΣ: Κώστας Αλατζάς, από «Action 24» και «Εφημερίδα των Συντακτών». Στην έκθεση για την πρόοδο της Τουρκίας, σε ό,τι αφορά την ευρωπαϊκή προοπτική της γίνεται μια αναφορά ξεκάθαρη ότι δεν έχει επιλυθεί το ζήτημα του καθορισμού των ορίων της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ. Κατά την άποψή σας, κα Εκπρόσωπε, είναι μια διαπίστωση, είναι μια προτροπή προς επίλυση από την πλευρά της Ευρωπαϊκής Ένωσης; Πώς την αντιλαμβάνεστε αυτή την αναφορά, έτσι όπως είναι διατυπωμένη στο κείμενο;
Λ. ΖΩΧΙΟΥ: Δεν είναι κάτι το οποίο είναι καινούργιο. Είναι κάτι το οποίο αποτυπώνεται στην έκθεση, αν δεν κάνω λάθος, κάθε χρόνο. Οπότε, αυτό δεν είναι κάτι νέο, είναι μια πραγματικότητα. Όπως είπα και στην τοποθέτησή μου πριν και στην απάντηση που έδωσα, όντως υπάρχει μία και μόνη διαφορά με την Τουρκία, την οριοθέτηση ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας.
Θ. ΜΠΑΛΟΔΗΜΑΣ: Και μια διευκρινιστική πάνω σε αυτό που είπατε για τις τεχνικές συνομιλίες με τη Λιβύη. Γιατί υπάρχει αυτή η καθυστέρηση;
Λ. ΖΩΧΙΟΥ: Ο χρόνος της διπλωματίας δεν έχει καμία σχέση με τον χρόνο που θα μπορούσαμε ή θα θέλαμε να δούμε να γίνεται κάτι πολύ πιο σύντομα. Υπάρχουν πολλές πτυχές, οι οποίες εξετάζονται, πολλές παράμετροι, οπότε δεν κρίνω ότι υπάρχει καθυστέρηση.
Μ. ΜΟΥΡΕΛΑΤΟΥ: Μαρία Μουρελάτου, από «Τα ΝΕΑ». Θυμάμαι στη Νέα Υόρκη υπήρξαν στο περιθώριο δύο τριμερείς. Αν δεν κάνω λάθος, η μία με τη Συρία και άλλη με την Ιορδανία, για τις οποίες είχαμε τότε ενημέρωση ότι θα γίνουν επαναληπτικές στη Λευκωσία ή όχι. Αυτό υπάρχει χρονικός ορίζοντας πότε θα γίνουν;
Λ. ΖΩΧΙΟΥ: Θα ανακοινωθούν σύντομα για Ιορδανία. Για Συρία ακόμα δεν έχω κάτι.
Εννέα χρόνια μετά τις προκριματικές εκλογές που είχαν φέρει αντιμέτωπους τον Μπέρνι Σάντερς με την Χίλαρι Κλίντον, ο Ζοχράν Μαντάνι, νέος δήμαρχος της Νέας Υόρκης, και η Αμπιγκέιλ Σπανμπέργκερ, εκλεγμένη στη θέση της κυβερνήτριας της Βιρτζίνια, ξαναζωντανεύουν τη μάχη ανάμεσα στην αριστερά και το κέντρο που διχάζει τους Δημοκρατικούς στις Ηνωμένες Πολιτείες, αναλύει ο Ζιλ Παρί, αρθρογράφος στη «Le Monde», στη στήλη του.
Αριστερά μου, ο Ζοχράν. Δεξιά μου, η Αμπιγκέιλ. Στη μέση, η μοίρα του Δημοκρατικού Κόμματος στις Ηνωμένες Πολιτείες, για το οποίο το να πει κανείς πως δεν τα πάει καλά είναι μάλλον επιεικές. Έναν χρόνο μετά την ήττα της Κάμαλα Χάρις από έναν τότε 78χρονο καταδικασμένο ποινικά, ο οποίος κατηγορείται επιπλέον ότι ενορχήστρωσε απόπειρα πραξικοπήματος στις 6 Ιανουαρίου 2021, το ηττημένο στρατόπεδο παραμένει βυθισμένο σε μια ιδιότυπη χρονιά μηδέν, σε μια βαθιά κατάθλιψη από την οποία προς το παρόν δεν διαφαίνεται έξοδος. Αδυναμία μηνύματος, αδυναμία φορέα μηνύματος, τίποτα δεν λειτουργεί. Παρά τις καθημερινές υπερβολές του Ντόναλντ Τραμπ και την κινητοποίηση των ομοσπονδιακών μηχανισμών εναντίον πολιτικών αντιπάλων που έχουν χαρακτηριστεί εχθροί εκ των έσω, το Δημοκρατικό Κόμμα συνεχίζει να απωθεί.
Οι ψηφοφόροι δεν είχαν ποτέ τόσο αρνητική εικόνα για αυτό (61%), σύμφωνα με το βαρόμετρο του έγκριτου ινστιτούτου Gallup που δημοσιεύτηκε στις 21 Οκτωβρίου, ενώ τα οικονομικά του Δημοκρατικού Εθνικού Συμβουλίου, του κεντρικού του οργάνου, προκαλούν θλίψη συγκρινόμενα με εκείνα του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος. Ένα προοδευτικό think tank, το Center for Working Class Politics, δοκίμασε για παιχνίδι σε Πολιτείες της “Ζώνης της Σκουριάς” (Ουισκόνσιν, Μίσιγκαν, Οχάιο), φανταστικούς υποψηφίους με το ίδιο πρόγραμμα, είτε ως ανεξάρτητοι είτε ως δημοκρατικοί, και οι τελευταίοι έχαναν κάθε φορά γύρω στους δέκα μονάδες.
Αυτό μας φέρνει ξανά στον Ζοχράν Μαντάνι και στην Αμπιγκέιλ Σπανμπέργκερ. To φαβορί των δημοτικών εκλογών της Νέας Υόρκης και to φαβορί της κούρσας για τη θέση της κυβερνήτριας της Βιρτζίνια εξελέγησαν στις 4 Νοεμβρίου με τα ίδια, δύσκολα να φορεθούν, χρώματα. Τα ίδια χρώματα, αλλά όχι οι ίδιες ιδέες. Ο πρώτος είναι μέλος των Δημοκρατικών Σοσιαλιστών της Αμερικής και πλέον ανήκει στην αμερικανική προοδευτική τριάδα, πλάι στον βετεράνο Μπέρνι Σάντερς και την εκπρόσωπο Αλεξάνδρια Οκάσιο-Κορτές, που συγκεντρώνει ενθουσιώδη πλήθη.
Η δεύτερη είχε δηλώσει ήδη από το 2020, το βράδυ μιας δύσκολης επανεκλογής της στη Βουλή των Αντιπροσώπων για μια έδρα στη Βιρτζίνια που είχε αποσπάσει με σκληρό αγώνα από το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα δύο χρόνια νωρίτερα, ότι «δεν πρέπει ποτέ ξανά να προφέρουμε τη λέξη “σοσιαλισμός”». Πριν θέσει υποψηφιότητα για να γίνει η πρώτη γυναίκα κυβερνήτρια της Βιρτζίνια, ανήκε στη Βουλή στους εκλεγμένους και των δύο στρατοπέδων που ενδιαφέρονταν να επιτύχουν συναινετικές λύσεις, τους λεγόμενους “Problem Solvers”.
Οι δύο Δημοκρατικοί αναβιώνουν έτσι, εννέα χρόνια μετά τις προκριματικές εκλογές που έφεραν αντιμέτωπους τον Μπέρνι Σάντερς με την Χίλαρι Κλίντον, τη μάχη ανάμεσα στην αριστερά και το κέντρο, την οποία είχε συγκαλύψει το «οτιδήποτε εκτός από τον Ντόναλντ Τραμπ» που ενσάρκωσε ο Τζο Μπάιντεν το 2020.
Όπως η διπλωματία είναι θέμα γεωγραφίας, έτσι και ο Ζοχράν Μαντάνι και η Αμπιγκέιλ Σπανμπέργκερ κάνουν πολιτική ανάλογη με τις εκλογικές τους περιφέρειες. Η βαθιά δημοκρατική Νέα Υόρκη για τον πρώτο. Μια πιο αμφίρροπη Βιρτζίνια για τη δεύτερη, που περιλαμβάνει τόσο τα εύπορα προάστια της ομοσπονδιακής πρωτεύουσας όσο και μια ύπαιθρο όπου ο Ντόναλντ Τραμπ κυριαρχεί χωρίς αντίπαλο. Δύο εντελώς διαφορετικά εκλογικά τοπία, στα οποία η αριστερή στροφή του Δημοκρατικού Κόμματος από το 2012 έως το 2024, όπως ανέδειξε η έκθεση ενός άλλου think tank, του Deciding to Win, δεν έχει το ίδιο βάρος.
Καταστροφικά αποτελέσματα
Διότι, κατά την ίδια περίοδο, η αυξανόμενη αντίληψη ότι το κόμμα έχει γίνει «υπερβολικά αριστερό» («too liberal») είχε καταστροφικά αποτελέσματα σε μια σειρά Πολιτειών όπου διατηρούσε έδρες στη Γερουσία. Το 2024, οι ήττες του Σέροντ Μπράουν στο Οχάιο, του Τζον Τέστερ στη Μοντάνα και η απώλεια της έδρας του Τζο Μάντσιν στη Δυτική Βιρτζίνια —ο οποίος είχε καταγραφεί ως ανεξάρτητος λίγους μήνες πριν αποχωρήσει— προστέθηκαν σε προηγούμενες οπισθοχωρήσεις σε Ιντιάνα, Βόρεια Ντακότα ή Αϊόβα, που δεν αντισταθμίστηκαν από τις επιτυχίες στην Αριζόνα και τη Τζόρτζια.
Το Δημοκρατικό Κόμμα ασφαλώς και δεν ανακαλύπτει τώρα ότι το εκλογικό σύστημα των Ηνωμένων Πολιτειών δίνει προβάδισμα στους Ρεπουμπλικάνους, λόγω της ισχυρής παρουσίας τους στις Πολιτείες της Μέσης Δύσης, ωστόσο καθυστερεί να εξαγάγει τα αναγκαία συμπεράσματα. Αυτό είναι ακόμη πιο επιζήμιο για τις φιλοδοξίες του, δεδομένου ότι η μεγάλης κλίμακας εκλογική αναδιάρθρωση («gerrymandering») στην οποία επιδίδεται το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα υπό την πίεση του Ντόναλντ Τραμπ, κινδυνεύει να περιορίσει στη Βουλή των Αντιπροσώπων τα φαινόμενα πολιτικής μετατόπισης στα οποία έχουν συνηθίσει οι ψηφοφόροι στις ενδιάμεσες εκλογές στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Είναι μάλλον απίθανο οι Δημοκρατικοί να καταφέρουν να συμφωνήσουν είτε σε μια γραμμή Μαντάνι είτε σε μια γραμμή Σπανμπέργκερ μέχρι το 2026, ιδίως από τη στιγμή που δεν πρόκειται για τις μόνες εκκρεμότητες. Η λύση θα ήταν πιθανώς να καταστεί εφικτή η συνύπαρξη, κάτω από την ίδια «μεγάλη σκηνή», ευαισθησιών τόσο διαφορετικών όσο αυτές που μπορούσαν να εκφραστούν στο παρελθόν για ζητήματα όπως η οπλοκατοχή, η άμβλωση ή τα ορυκτά καύσιμα. Αυτή ακριβώς η συνύπαρξη είχε καταστήσει δυνατή την ψήφιση του Obamacare στη Γερουσία, το 2010 — μία από τις μεγάλες μεταρρυθμίσεις που το κόμμα μπορεί να επικαλεστεί ως επιτυχία.
Zohran Mamdani, lors de son élection à la mairie de New York, 5 Νοεμβρίου. YUKI IWAMURA / ΑΠ
Ελλείψει άλλης επιλογής, οι Δημοκρατικοί θα μπουν πιθανότατα στον πειρασμό να στηριχθούν ξανά στον Ντόναλντ Τραμπ και στο κινητοποιητικό αποτέλεσμα που ανέκαθεν ασκούσε στο εκλογικό τους σώμα, εκμεταλλευόμενοι μια πρωτοφανή ευαλωτότητα του ενοίκου του Λευκού Οίκου: την κριτική που ασκείται στην οικονομική του πολιτική. Αυτή η τελευταία κρίνεται πλέον πιο ελπιδοφόρα από εκείνο που αποτελούσε τον πυρήνα του δημοκρατικού αφηγήματος από το 2018: την υπεράσπιση της δημοκρατίας και του δικαιώματος στην άμβλωση.
Με τον πληθωρισμό να αυξάνεται και την αγορά εργασίας να μην είναι τόσο ακμαία όσο στο παρελθόν, αυτό που αποτελούσε δύναμη κατά τη διάρκεια όλης της πρώτης θητείας του Ντόναλντ Τραμπ, μέχρι την πανδημία της Covid-19, έχει μετατραπεί σε αδυναμία. Το αίτημα για πρόσβαση σε αξιοπρεπή στέγαση και σε οικονομικά προσιτή περίθαλψη ενώνει ακόμη και τον Ζοχράν Μαντάνι με την Αμπιγκέιλ Σπανμπέργκερ, παρά τις διαφορές τους ως προς τα μέσα για την επίτευξή του. Υπάρχει ωστόσο επείγουσα ανάγκη να διορθωθεί η εικόνα ενός Δημοκρατικού Κόμματος που δείχνει απομονωμένο, κλεισμένο στις ανησυχίες μιας μειοψηφίας.
Στις 14 Σεπτεμβρίου 1963 ο Δρ Φαζίλ Κουτσιούκ, αντιπρόεδρος της νεοσύστατης Κυπριακής Δημοκρατίας, και ο Ραούφ Ντενκτάς, πρόεδρος της τότε Κοινοτικής Συνέλευσης της Κυπριακής Δημοκρατίας, υπέγραψαν ένα απόρρητο έγγραφο, στο οποίο κατέγραψαν το προμελετημένο τουρκικό εγκληματικό σχέδιό τους, εναντίον της Κυπριακής Δημοκρατίας, βασισμένο στο σχέδιο Δρoς Νιχάτ Ερίμ, Νοεμβρίου 1956, για «επανάκτηση» της Κύπρου.
Στο βιβλίο του «Τα δύσκολα χρόνια – Αναμνήσεις μιας ζωής», ο πρώην Υπουργός Άμυνας της Κυπριακής Δημοκρατίας και Επαρχιακός Διοικητής Λεμεσού, Χριστόδουλος Βενιαμίν (πέθανε 16.11.2016), δημοσίευσε στην ολότητά του το έγγραφο εκείνο, το οποίο οι Αρχές της Κυπριακής Δημοκρατίας βρήκαν στο γραφείο τού Τουρκοκύπριου Υπουργού Γεωργίας, Φαζίλ Πλουμέρ. Ο οποίος, προφανώς, στη βιασύνη του να εγκαταλείψει το γραφείο του στις 22 Δεκεμβρίου 1963, εφόσον οι σχεδιασμένες τουρκικές επιθέσεις εναντίον των Ελλήνων ξαφνικά ξεκίνησαν 3 μέρες νωρίτερα -αρχικά ήταν προγραμματισμένες για την ημέρα των Χριστουγέννων, όταν ο κόσμος θα βρισκόταν στις εκκλησίες- το εγκατέλειψε μεταξύ άλλων εγγράφων. Το αποκαλυπτικό περιεχόμενό του προηγήθηκε των 13 σημείων Αρχ. Μακαρίου. Συντομευμένο από το βιβλίο Βενιαμίν στο βιβλίο της γράφουσας «Διζωνική vs Δημοκρατία 1955-2019».
Ένα μικρό απόσπασμα:
«…Τις Συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου δεχθήκαμε ως προσωρινό μεταβατικό στάδιο… Με αυτές αναγνωρίσθηκαν σε διεθνές επίπεδο τα δικαιώματα της Τουρκίας επί της Κύπρου… Θα ωφεληθούμε από τα λάθη των Ρωμιών και αφού ετοιμασθούμε καλύτερα… θα περιμένουμε την ημέρα που θα θέλουν να χαλάσουν τις Συμφωνίες, οπότε θα επιτύχουμε την πλήρη ελευθερία μας… πρέπει να υποστηρίζεται ο αγώνας μας αυτός από πολλούς εσωτερικούς και εξωτερικούς παράγοντες, αλλά πρωτίστως από τη Μητέρα Πατρίδα… Οι Ρωμιοί θα αντιδράσουν εναντίον των Τούρκων εμπράκτως και έτσι θα αρχίσει ένας αγώνας μεταξύ των δύο κοινοτήτων και το αποτέλεσμα θα καθορίσει τον αγώνα. Όταν αρχίσει ο αγώνας, η τουρκική κοινότητα η οποία είναι διεσπαρμένη εις όλην τη νήσο να μαζευτεί εις μία ζώνη διά της βίας και να είναι υποχρεωμένη όπως κρατήσει εκείνη τη ζώνη…».
Η εφημερίδα «Φιλελεύθερος» αναφέρθηκε στο συγκεκριμένο έγγραφο στις 21 και 23 Φεβρουαρίου 1964.
H κυπριακή Κυβέρνηση καλεί τη Βρετανία να βοηθήσει!
Μετά το προμελετημένο τουρκικό πραξικόπημα τον Δεκέμβριο του 1963, η κυβέρνηση Αρχ. Μακαρίου ζήτησε από τη Βρετανία βοήθεια για ν’ αντιμετωπίσει την κατάσταση. Οι Βρετανοί ανταποκρίθηκαν με τα στρατεύματά τους στην Κύπρο, με επικεφαλής τον Βρετανό στρατηγό Peter Young, ο οποίος και επέβαλε τη δεύτερη διχοτομική γραμμή στη Λευκωσία. Την ούτω καλούμενη έκτοτε χαρακτηριστικά «Πράσινη Γραμμή» – ήταν συνέχεια της προηγούμενης διχοτομικής γραμμής στην κεντρική Λευκωσία, που επέβαλαν οι ίδιοι ως αποικιοκράτες το 1956, την Mason – Dixon…
Δεν άργησαν όμως οι Βρετανοί να δείξουν τις επιδιώξεις τους, για ν’ αρχίσουν κυπριακή Κυβέρνηση και λαός να τους επικρίνουν για τους ξεκάθαρους φιλο-τουρκισμούς τους. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Χριστόδουλου Βενιαμίν, ο Στρατηγός Young ήθελε να τραβήξει διχοτομική γραμμή και στη Λεμεσό, αλλά χάρη στην επέμβασή του (Βενιαμίν) αποτράπηκε.
Στις 31.12.1963 ο Βρετανός τότε Πρωθυπουργός SirAlecDouglas-Home (πέθανε το 1995) εξέδωσε την πιο κάτω οδηγία προς τον Υπουργό Κοινοπολιτείας που βρισκόταν στην Κύπρο. «…Δεν έχουμε πρόθεση να χρησιμοποιήσουμε τις δυνάμεις μας, έστω και αν οι Τούρκοι εισβάλουν, και δεν νομίζω ότι με το να μπλοφάρουμε θα μας βοηθήσει…». Η ίδια απόφαση πάρθηκε και τον Ιανουάριο του 1972 και εκτελέστηκε το 1974…
Ο SirAlecDouglas-Home
Στις 3 Ιανουαρίου 1964 οι Βρετανοί στο Φόρεϊν Όφις ξεκίνησαν μελέτη/σχέδιο ανασύστασης της Κυπριακής Δημοκρατίας, που οι ίδιοι ίδρυσαν, σε δύο ‘‘constituentstates’’, ένα ελληνικό και ένα τουρκικό…
Στις 16 Ιανουαρίου 1964 ο Ντενκτάς απαίτησε γεωγραφική ομοσπονδία στη συνάντηση στο Λονδίνο…
Επειδή τα μακριά εκείνα γεγονότα θα γίνουν σε λίγες εβδομάδες πιο κοντά γι’ ακόμα μια χρονιά, στο Βρετανικό Εθνικό Αρχείο υπάρχει και η πιο κάτω επιστολή του Στρατηγού Παντελίδη, διοικητή τότε του στρατού της Κύπρου, με ημερομηνία 7 Φεβρουαρίου 1964, προς τον Βρετανό Στρατηγό PeterYoung.
«Αγαπητέ Στρατηγέ,
Νιώθω υποχρεωμένος να εκφράσω την έκπληξή μου για τη συμπεριφορά των στρατιωτών σας προς το ελληνικό στοιχείο στην Κύπρο, που τελικά αποτελεί την πλήρη επιβεβαίωση ότι η βρετανική αντιμετώπιση στην Κύπρο είναι εχθρική προς τους Έλληνες σε εμφανή αντίθεση με τη συμπεριφορά της προς τους Τούρκους, η οποία είναι φιλική, ευνοϊκή και μεροληπτική.
»Επομένως και ως εκ τούτου οι Έλληνες δεν έχουν πλέον καμία εμπιστοσύνη στον βρετανικό στρατό να περιπολεί για να κρατήσει την ειρήνη.
»Τραγικό παράδειγμα είναι το ακόλουθο συμβάν:
»O 2oς Υπολοχαγός Κώστας Βύρωνος (τραγική ειρωνεία φέρει το ίδιο όνομα με τον μεγάλο Άγγλο Φιλέλληνα Λόρδο Βύρωνα),επιστρέφοντας χθες απόγευμα, 6 Φεβρουαρίου 1964, στη Λεμεσό… χάλασε το αυτοκίνητό του λίγο μετά τη Σκαρίνου (ελληνικό χωριό), όταν ο ίδιος και ο συνοδός του βοηθήθηκαν από Βρετανούς στρατιώτες να τους μεταφέρουνστον αστυνομικό σταθμό της Σκαρίνου (ελληνικός σταθμός). Αντιθέτως όμως οι Βρετανοί στρατιώτες, δίχως να σταματήσουν στον ελληνικό σταθμό της Σκαρίνου,προχώρησαν προς τον τουρκικό αστυνομικό σταθμό της Κοφίνου… Οπόταν αμφότεροι αναγκάστηκαν να πηδήξουν από το αυτοκίνητο, με αποτέλεσμα να τραυματιστούν σοβαρά και να μεταφερθούν στον νοσοκομείο Δεκέλειας.
»Σήμερα ενημερώθηκα ότι ο Κώστας Βύρωνοςείναι σε σοβαρή κατάσταση στο νοσοκομείο Δεκέλειας…
»Με διακατέχει βαθιά λύπη γι’ αυτό το συμβάν καθώς σκέφτομαι με αγανάκτηση τη συμπεριφορά των Βρετανών εναντίον των Ελλήνων, που είναι απαράδεκτη, άδικη και ακατανόητη…
»Κατά τους δύο πολέμους οι Έλληνες πολέμησαν δίπλα στους Βρετανούς και εγώ προσωπικά. Πολέμησα στο Μακεδονικό μέτωπο τον Σεπτέμβριο το 1918… και στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο εναντίον των Ιταλών και Γερμανών στη βόρεια Ήπειρο…
»Δεν νομίζω η Ιστορία να κατέγραψε συμμετοχή των Τούρκων σε αυτούς τους δύο πολέμους. Ξέρουμε όμως ότι χιλιάδες Βρετανών πολεμιστών σκοτώθηκαν από τους Τούρκους στην Καλλίπολη!
»Γι’ αυτούς τους λόγους είναι που διερωτώμαι για τα αισθήματα των Βρετανών στρατιωτών έναντι των Ελλήνων της Κύπρου και δεν βρίσκω δικαιολογία τον καιρό του αγώνος της ΕΟΚΑ, τότε ήταν φυσικό…
»Οι Έλληνες ήταν πάντα με τους Βρετανούς,επομένως γιατί η δηλητηριασμένη αλλαγή! Πιστεύω είναι ανάγκη σοβαρής προσπάθειας για αλλαγή μεθόδων.
Είναι πολύ καλό το κλίμα στις διμερείς σχέσεις, όπως επεσήμανε η εκπρόσωπος του ελληνικού υπουργείου Εξωτερικών, Λάνα Ζωχιού, απαντώντας σε ερώτηση του ανταποκριτή του MIA (Ειδησεογραφικό πρακτορείο Σκοπίων) από την Αθήνα, όσον αφορά τη συνάντηση του πρωθυπουργού Χρίστιαν Μίτσκοσκι και το υπουργού Εξωτερικών της Ελλάδας, Γιώργου Γεραπετρίτη, στη Σύνοδο Κορυφής της Διαδικασίας του Βερολίνου για τα Δυτικά Βαλκάνια πριν από δύο εβδομάδες στο Λονδίνο.
Η σύνοδος κορυφής πραγματοποιήθηκε στις 22 Οκτωβρίου, γράφει το δημοσίευμα των Σκοπίων και επισημαίνει ότι το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών στο X δημοσίευσε στη συνέχεια φωτογραφίες από τις συναντήσεις του Γεραπετρίτη, συμπεριλαμβανομένης και με τον πρωθυπουργό Μίτσοσκι, και στη σημερινή τακτική ενημέρωση των δημοσιογράφων, η Ζωχιού είπε ότι συζήτησαν τι ήταν στην ημερήσια διάταξη της συνάντησης του επικεφαλής της ελληνικής διπλωματίας με τον Τίμκο Μουτσούνσκι πριν από λίγο περισσότερο από τρεις μήνες στην Αθήνα.
«Όσον αφορά τη συνάντηση στο περιθώριο, αυτό που αναφέρθηκαν ήταν το πολύ καλό κλίμα στις διμερείς σχέσεις, το οποίο αναφέρθηκε και κατά την επίσκεψη του Υπουργού Εξωτερικών τον Ιούλιο του τρέχοντος έτους, δηλαδή τα θέματα που σχετίζονται με την εμβάθυνση της συνεργασίας στον εμπορικό και επενδυτικό τομέα», δήλωσε η εκπρόσωπος του ΥΠΕΞ όταν ρωτήθηκε από το MIA για τα θέματα που συζήτησαν οι Μίτσκοσκι και Γεραπετρίτης.
Μιλώντας για τη Σύνοδο Κορυφής του Λονδίνου για τα Δυτικά Βαλκάνια, η Ζωχιού επανέλαβε ότι ο επικεφαλής της ελληνικής διπλωματίας κατά τη συμμετοχή του «επανέλαβε την υποστήριξη της Ελλάδας στην ενταξιακή προοπτική των Δυτικών Βαλκανίων», αλλά και ότι η ολοκλήρωση θα πρέπει να πραγματοποιηθεί με πλήρη σεβασμό στην ευρωπαϊκή νομοθεσία, το διεθνές δίκαιο, τις δημοκρατικές αρχές και το κράτος δικαίου, καθώς και στις σχέσεις καλής γειτονίας και την περιφερειακή συνεργασία.
«Ο υπουργός σίγουρα τόνισε ότι πρέπει να δοθεί ένα όραμα στους λαούς των Δυτικών Βαλκανίων για την επιτάχυνση αυτής της διαδικασίας που ξεκίνησε με την ελληνική πρωτοβουλία πριν από 22 χρόνια με την Ατζέντα της Θεσσαλονίκης», επεσήμανε η Ζωχιού, σύμφωνα με τα μέσα ενημέρωσης των Σκοπίων.
Neuf ans après la primaire qui avait opposé Bernie Sanders à Hillary Clinton, Zohran Mamdani, nouveau maire de New York, et Abigail Spanberger, élue au poste de gouverneur de Virginie, rejouent la bataille entre gauche et centre qui déchire les démocrates aux Etats-Unis, analyse Gilles Paris, éditorialiste au « Monde », dans sa chronique.
A ma gauche, Zohran. A ma droite, Abigail. Au milieu, le sort du Parti démocrate aux Etats-Unis, dont dire qu’il va mal relève de l’euphémisme. Un an après la défaite de Kamala Harris face à un repris de justice d’alors 78 ans, accusé par ailleurs d’avoir orchestré une tentative de coup d’Etat le 6 janvier 2021, le camp vaincu reste englué dans une sorte d’année zéro, dans une dépression profonde dont on ne voit pas trop l’issue pour l’instant. Panne de message, panne de messager, rien ne va. En dépit des outrances quotidiennes de Donald Trump, de la mobilisation des moyens de l’Etat fédéral contre des adversaires politiques désignés comme ennemis de l’intérieur, le Parti démocrate continue d’être un repoussoir.
Les électeurs n’ont jamais été aussi nombreux à en avoir une image défavorable (61 %), selon le baromètre du vénérable institut Gallup publié le 21 octobre, et les finances du Democratic National Committee, sa poutre maîtresse, font peine à voir par rapport à celles du Grand Old Party. Un cercle de réflexion progressiste, le Center for Working Class Politics, s’est amusé à tester, dans des Etats de la Rust Belt (Wisconsin, Michigan, Ohio), des candidats fictifs avec les mêmes programmes étiquetés soit indépendants, soit démocrates, et ces derniers ont perdu à chaque fois une dizaine de points.
Ce qui nous ramène à Zohran Mamdani et à Abigail Spanberger. Le favori de l’élection municipale new-yorkaise et la favorite de la course pour le poste de gouverneur de Virginie ont été élus le 4 novembre sous les mêmes couleurs difficiles à porter. Les mêmes couleurs, mais pas les mêmes idées. Le premier est affilié aux Socialistes démocrates d’Amérique et fait désormais partie de la trinité progressiste américaine aux côtés du doyen, Bernie Sanders, et de la représentante Alexandria Ocasio-Cortez, qui draine des foules enthousiastes.
La seconde avait assuré dès 2020, au soir d’une réélection délicate à un siège de représentante de Virginie arraché de haute lutte au Parti républicain, deux ans plus tôt, qu’il ne fallait « plus jamais prononcer le mot “socialisme” ». Avant d’ambitionner de devenir la première femme gouverneure de Virginie, elle comptait à la Chambre parmi les élus des deux camps soucieux de parvenir à des solutions consensuelles, les Problems Solvers. Les deux démocrates rejouent donc, neuf ans après la primaire qui avait opposé Bernie Sanders à Hillary Clinton, la bataille entre gauche et centre que le « tout-sauf-Donald-Trump » incarné par Joe Biden avait masqué en 2020.
Comme on fait la diplomatie de sa géographie, Zohran Mamdani et Abigail Spanberger font la politique de leurs circonscriptions respectives. La très démocrate New York pour le premier. Une Virginie plus disputée, qui comprend à la fois la grande banlieue cossue de la capitale fédérale et une campagne où Donald Trump règne sans partage, pour la seconde. Deux terrains électoraux bien différents sur lesquels l’évolution vers la gauche du Parti démocrate, de 2012 à 2024, mise en évidence par le rapport d’un autre cercle de réflexion, Deciding to Win, ne pèse pas de la même manière.
Effets dévastateurs
Car, au cours de la même période, cette perception croissante d’un parti jugé « trop à gauche » (« too liberal ») a eu des effets dévastateurs dans une série d’Etats où il disposait d’un siège de sénateur. En 2024, les défaites de Sherrod Brown dans l’Ohio, de Jon Tester dans le Montana et la perte du siège occupé par Joe Manchin en Virginie-Occidentale, enregistré comme indépendant quelques mois avant de quitter ses fonctions, se sont ajoutées à des reculs précédents, dans l’Indiana, le Dakota du Nord ou l’Iowa, que les gains enregistrés dans l’Arizona et la Géorgie n’ont pas compensés.
Le Parti démocrate ne découvre certainement pas que le système électoral des Etats-Unis accorde une prime au Parti républicain du fait de sa solide implantation dans les Etats du Midwest, mais il tarde à en tirer les conséquences. C’est d’autant plus dommageable pour ses ambitions que le « charcutage électoral » à grande échelle auquel se livre le Parti républicain, sous la pression de Donald Trump, risque de limiter à la Chambre des représentants les effets de bascule auxquels les élections de mi-mandat ont habitué les électeurs aux Etats-Unis.
Il est peu probable que les démocrates parviennent à s’entendre sur une ligne Mamdani ou sur une ligne Spanberger d’ici à 2026, d’autant qu’elles ne sont pas les seules en jeu. La solution serait sans doute de permettre la cohabitation au sein de la même « grande tente », de sensibilités aussi différentes que celles qui pouvaient s’exprimer par le passé sur des questions telles que les armes à feu, l’avortement ou les énergies fossiles. Elle avait rendu possible l’adoption au Sénat de l’Obamacare, en 2010, l’une des grandes réformes dont le parti peut se prévaloir.
Zohran Mamdani, lors de son élection à la mairie de New York, le 5 novembre. YUKI IWAMURA / AP
Par défaut, les démocrates vont donc certainement être tentés de s’en remettre à Donald Trump et à l’effet mobilisateur qu’il a toujours exercé sur leurs électeurs en profitant d’une vulnérabilité inédite du locataire de la Maison Blanche : les critiques qui visent sa politique économique. Ces dernières sont jugées plus prometteuses que ce qui constituait le cœur du message démocrate depuis 2018 : la défense de la démocratie et de l’avortement.
Inflation en hausse, marché de l’emploi moins flamboyant que par le passé : ce qui avait représenté une force durant la totalité du premier mandat de Donald Trump, jusqu’à la pandémie de Covid-19, est devenu une faiblesse. La revendication d’accessibilité à des logements décents, à des soins à portée de bourse, rassemble même Zohran Mamdani et Abigail Spanberger, bien que l’un et l’autre divergent sur les moyens d’y parvenir. Il y a pourtant urgence à corriger l’image d’un Parti démocrate recroquevillé sur les préoccupations d’une minorité.
Δεν αξίζει σε καμία κυβέρνηση, όποιο κι αν είναι το πολιτικό της χρώμα, που έλαβε την ψήφο του λαού, να διασύρεται, να προκαλεί την οργή και τη χλεύη ακόμη και των πολιτών που την εμπιστεύτηκαν. Το τραγικότερο όμως είναι ότι η απαξίωση δεν περιορίζεται στην κυβερνητική εξουσία. Αγγίζει εξίσου και την αντιπολίτευση, η οποία, αν και εκτός κυβερνητικών ευθυνών, παραμένει πολιτικά ανήμπορη, κατακερματισμένη και χωρίς εναλλακτικό λόγο.
Τα αλλεπάλληλα σκάνδαλα,από τη συγκάλυψη της τραγωδίας των Τεμπών έως τον ΟΠΕΚΕΠΕ και τα ΕΛΤΑ ,αποτελούν μόνο την κορυφή ενός βαθύτερου παγόβουνου σήψης. Από τη μία, μια κυβέρνηση που ευαγγελίζεται την «Αριστεία» αλλά αναδίδει οσμή ρεμούλας και ιδιοτέλειας. Από την άλλη, μια αντιπολίτευση εγκλωβισμένη στη ρηχότητα και την αδράνεια. Το αποτέλεσμα είναι προφανές: η Ελλάδα διολισθαίνει σε συνθήκες πολιτικής ακυβερνησίας, όχι λόγω αριθμητικών συσχετισμών, αλλά λόγω απουσίας ηγεσίας, οράματος και ήθους.
Η δημοσκοπική δήλωση προτίμησης προς το «Χάος» έναντι της Κυβερνητικήςσυνέχειας,δεν είναι απλώς ψυχολογικό σύμπτωμα. Είναι κοινωνιολογικό φαινόμενο, ενδεικτικό μιας κοινωνίας που αισθάνεται προδομένη από τις ελίτ πολιτικές, οικονομικές και επικοινωνιακές. Οι πολίτες δεν απορρίπτουν την κυβέρνηση επειδή «κουράστηκαν», αλλά επειδή αισθάνονται ότι κυβερνώνται χωρίς να εκπροσωπούνται. Δεν αποστρέφονται απλώς την αντιπολίτευση, αλλά το ίδιο το μοντέλο πολιτικής διαμεσολάβησης, το οποίο έχει καταστεί πελατειακό, ανίκανο και ηθικά έκπτωτο.
Το «ΧΑΌΣ» ως πολιτική επιλογή είναικραυγή αγωνίαςτων πολιτών,που αποτελεί εν δυνάμειπολιτικό – κοινωνικό κίνημα.
Στην εγχώρια πολιτική σκηνή παίζεται καθημερινά το «θέατρο του παραλόγου». Ενα κακοσκηνοθετημένο έργο, όπου η ασυναρτησία βαφτίζεται ρεαλισμός και η παρωδία των αξιών παρουσιάζεται ως «μεταρρύθμιση». Οι ρόλοι αλλάζουν, οι θεατές κουράστηκαν, αλλά η παράσταση συνεχίζεται με απελπιστική συνέπεια έστω και χωρίς θεατές, με εξαίρεση τους αργόσχολους κομματικούς με τις παχυλές αμοιβές από τον δημόσιο κορβανά.
Μέσα σε αυτό το «χαοτικό» κενό ηγεσίας, εκκολάπτονται νέα πολιτικά σχήματα που επιχειρούν να εκφράσουν τη συσσωρευμένη απογοήτευση. Ο Αλέξης Τσίπρας αναζητά τη «δεύτερη ευκαιρία» του, επενδύοντας στο συναίσθημα και την πολιτική ανάμνηση. Ο Αντώνης Σαμαράς προβάλλει το δικό του σχέδιο «πατριωτικού ρεαλισμού», ελπίζοντας να συσπειρώσει τις συντηρητικές δυνάμεις. Και το κίνημα των Τεμπών, με τη Μαρία Καρυστιανού στην πρωτοπορία, ίσως επιχειρήσεινα μετατρέψει την οργή της τραγωδίας των Τεμπών, σε πολιτικό ρεύμα αξιοπρέπειας και δικαιοσύνης, ένα δύσκολο εγχείρημα αφού θα αντιμετωπίσει τη σκληρή και απαξιωτική κριτική του πολιτικού και μιντιακού κατεστημένου. Όμως δεν φαίνεται να αποτελούν αξιόπιστες εναλλακτικές επιλογές κυβερνησιμότητας, αφού οι κ.κ. Α. Σαμαράς και Α. Τσίπρας έχουν αποδοκιμαστεί εκλογικά ως Πρωθυπουργοί και είναι,η άλλη όψη του ιδίου νομίσματος, οργανικά και αναπόσπαστα μέρη του πολιτικού συστήματος , που έχει απαξιώσει δημοσκοπικά ο ελληνικός Λαός, επιλέγοντας το Χάος. Το χειρότερο είναι πως ο φόβος και η ανασφάλεια έχουν γίνει αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητας των «υποψιασμένων» πολιτών,εκείνων που δεν παραπλανώνται από επικοινωνιακά τεχνάσματα και αντιλαμβάνονται ότι η κρίση δεν είναι συγκυριακή, αλλά υπαρξιακή: κρίση εμπιστοσύνης, κρίση θεσμική, προσανατολισμού και ταυτότητας του ίδιου του κράτους.
Από αυτή τη σκοπιά, το αίτημα για μια Νέα Μεταπολίτευση δεν είναι συνθηματικό. Είναι ηθικό και εθνικό καθήκον. Απαιτείται ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο που θα αποκαθιστά την πίστη του πολίτη στην Πολιτεία καιπου θα επαναθεμελιώνει την οικονομία με βάση την ενδογενή παραγωγή, την κοινωνική δικαιοσύνη και την αξιοκρατία. Ένα πολιτικο-ιδεολογικό κίνημα Εθνικής αξιοπρέπειαςπου θα υπερασπίζεται την εθνική κυριαρχία όχι ως ρητορική, αλλά ως βίωμα και πράξη αυτοσεβασμού. Η σύνδεση των εθνικών ζητημάτων με την ουσιαστική μέριμνα για ταασφυκτικά προβλήματα του Λαού, αποτελεί αναγκαία συνθήκη επιβίωσης ως Έθνους. Ο σεβασμός στην αξιοπρέπεια των πολιτών είναι «εκ των ων ουκ άνευ» υποχρέωση των πολιτικών.
Κι όλα αυτά τα δυστοπικά για την εγχώρια πολιτική σκηνή , ενώ ο πλανήτης εισέρχεται σε μια νέα φάση γεωπολιτικής αβεβαιότητας. Δύο πόλεμοι , στην Ουκρανία και στη Μέση Ανατολή, με αναθεωρητικές πολιτικές εν εξελίξει (Τουρκία, Ισραήλ, Τζιχαντιστες Συρία), αναδιαμορφώνουν τα όρια ισχύος. Η Ευρωπαϊκή Ένωση αποδεικνύεται στρατηγικά άφωνη και ηγετικά ανεπαρκής, ενώ η πυρηνική ρητορική επιστρέφει στα διεθνή φόρα ως απειλητική υπόμνηση μιας εποχής που θεωρούσαμε παρελθόν. Από τη Βαλτική μέχρι την Υποσαχάρια Αφρική, ένα ενιαίο τόξο αποσταθεροποίησης εκτείνεται, και η Ελλάδα,μαζί με την Κύπρο,βρίσκεται στο γεωγραφικό επίκεντρο,δεχόμενηισχυρούς γεωπολιτικούς κραδασμούς. Όμως, αντί η Ελλάδα, να λειτουργεί ως πυλώνας σταθερότητας και γεωστρατηγικός μεσολαβητής, παραμένει καθηλωμένη στις μικροπολιτικές της παθογένειες. Σε μια εποχή που τα κράτη επαναπροσδιορίζουν τη θέση τους στον νέο παγκόσμιο χάρτη ισχύος, η Ελλάδα κινδυνεύει να μετατραπεί από γεωπολιτικό υποκείμενο σε γεωπολιτικό αντικείμενο.
Η κρίση, συνεπώς, δεν είναι απλώς πολιτική. Είναι υπαρξιακή. Και η αγωνιώδης προσπάθεια εθνικής επιβίωσης δεν μπορεί να στηριχθεί ούτε σε επικοινωνιακά τεχνάσματα ούτε σε κομματικές αυταρέσκειες. Χρειάζεται εθνική ανασύνταξηηθική, πολιτική και στρατηγική προτού η Ιστορία αποφασίσει χωρίς εμάς. Ηαπουσία εθνικής Πυξίδας και ικανής ηγεσίας, παύει να είναι αδράνεια,γίνεται επικίνδυνη αφασία.
Δωρεάν υπογλώσσια πρέπει να διανείμει άμεσα στους ζάμπλουτους του Μεγάλου Μήλου (όπως συχνά αποκαλείται η Νέα Υόρκη) ο νέος δήμαρχος της Νέας Υόρκης πριν παράσχει δωρεάν πολλές υπηρεσίες στους πολίτες όπως έχει υποσχεθεί…
Η νίκη του Μαμντάνι παρότι δεν ήταν σαρωτική όπως αναμενόταν, βάσει των δημοσκοπήσεων, αποτελεί σημείο τομής για την πολιτικές εξελίξεις στις ΗΠΑ. Ο Μαμντάνι κέρδισε το 50,4% έναντι 41,6% που κέρδισε ο (επίσης προερχόμενος από τους Δημοκρατικούς και πρώην κυβερνήτης Νέας Υόρκης, βουτηγμένος στα σκάνδαλα) Άντριου Κουόμο και μόλις 7,1% ο Ρεπουμπλικανός Κέρτις Σλίβα. Η ψήφος στον Μαμντάνι είχε πεντακάθαρο ταξικό πρόσημο που ειδικά στη Νέα Υόρκη διαθέτει χρώμα… Έτσι, στα διαμερίσματα που κατοικούν λευκοί ο Μαμντάνι κέρδισε 38% και ο Κουόμο 52% κι εκεί όπου κατοικούν μαύροι και ισπανόφωνοι ο Μαμντάνι συγκέντρωσε 61% και 57% έναντι 35% και 37%. Κι εκεί όπου κέρδισε η Καμάλα Χάρις το 2024, τώρα ο Μαμντάνι συγκέντρωσε 58% κι εκεί όπου κέρδισε ο Τραμπ, τώρα ο Μαμντανί εξασφάλισε μόλις 21% και ο Κουόμο 63%!
Η εκλογή του Ζοχράν Μαμντάνι στον δημαρχιακό θώκο της μεγαλύτερης πόλης των ΗΠΑ, εκεί που χτυπάει η καρδιά του αμερικανικού χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού, έστρεψε το πολιτικό εκκρεμές αριστερά. Προκάλεσε επίσης ένα ασυνήθιστα βαθύ ρήγμα στην πολιτική ζωή των ΗΠΑ. Ο Μαμντάνι δηλώνει δημόσια ότι είναι δημοκρατικός σοσιαλιστής κι ανήκει εδώ και πολλά χρόνια στην οργάνωση «Δημοκράτες Σοσιαλιστές για την Αμερική», μαζί με την αριστερή Δημοκρατική της Νέας Υόρκης, Αλεξάνδρια Οκάσιο Κόρτες, εκλεγμένη στη Βουλή των Αντιπροσώπων από το 2019. Σε μια πόλη όπου έχουν εκλεγεί δήμαρχοι ο Ρούντι Τζουλιάνι (1994-2001) ιεροκήρυκας της μηδενικής ανοχής και δικηγόρος του Τραμπ και ο δισεκατομμυριούχος Μάικλ Μπλούμπεργκ, η άνετη επικράτηση ενός δηλωμένου δημοκρατικού σοσιαλιστή, δεν μπορεί παρά να είναι μια ελπιδοφόρα είδηση…
Η εκλογή για πρώτη φορά στη δημαρχία ενός, πέρα από σοσιαλιστή, ινδού μουσουλμάνου, γεννημένου στην Ουγκάντα αποτέλεσε την πρώτη σοβαρή αμφισβήτηση που δέχεται η απολυταρχία Τραμπ, μετά τις μαζικές διαδηλώσεις οι οποίες ξέσπασαν στις ΗΠΑ με σύνθημα «όχι βασιλιά». Ο αμερικανός πρόεδρος απέτρεψε τους πολίτες της Νέας Υόρκης από το να ψηφίσουν τον Μαμντάνι με ένα (συνηθισμένο πια) κρεσέντο εξωθεσμικού αυταρχισμού, που συγχέει τη δική του τσέπη με το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών. «Θυμηθείτε, χρειάζεται χρήματα από μένα ως πρόεδρος για να υλοποιήσει όλες τις ψευδείς κομμουνιστικές του υποσχέσεις. Δεν θα υλοποιήσει καμία απ’ αυτές, οπότε τι νόημα έχει να τον ψηφίσετε;» έγραφε η ανάρτησή του, αποσιωπώντας ότι η Νέα Υόρκη είναι καθαρός δότης στα αμερικανικά δημόσια οικονομικά συνεισφέροντας 150 δισ. δολ. ετησίως. Οι Νεοϋορκέζοι ωστόσο τον ψήφισαν!
Φραγμός στο ανθρωποκυνηγητό του ICE
Ο Μαμντάνι πέραν των πολιτικών του διαφορών με τον Τραμπ έχει δημόσια καταδικάσει το ανθρωποκυνηγητό των παρακρατικών του ICE, που συλλαμβάνουν και απελαύνουν αδιάκριτα μετανάστες από την μια άκρη των ΗΠΑ ως την άλλη. Στον αντίποδα, ο τωρινός δήμαρχος της Νέας Υόρκης, Έρικ Άνταμς, που αποσύρθηκε από την κούρσα τον Σεπτέμβριο και δήλωσε ότι στηρίζει τον Κουόμο, συμφώνησε να βοηθήσει τον Τραμπ στο ανθρωποκυνηγητό, ως αντάλλαγμα της διαγραφής των κατηγοριών που τον βάραιναν για διαφθορά. Σε αυτό το πολιτικό περιβάλλον η ψήφος στον Μαμντάνι έχει διπλό περιεχόμενο. Δεν συμβολίζει μόνο την απόρριψη των αυταρχικών πολιτικών του Τραμπ και τη στροφή ενός σοβαρού μέρους των πολιτών στον σοσιαλισμό, όταν ο καπιταλισμός ταυτίζεται με την πλουτοκρατία και την οπισθοδρόμηση, όπως συμβαίνει επί Τραμπ. Η ψήφος στον Μαμντάνι είναι επίσης και μήνυμα καταδίκης των ρατσιστικών και απάνθρωπων διώξεων εναντίον των εγχρώμων, με τις οποίες ο Τραμπ μπουστάρει τον ανθρωποφάγο ρατσισμό εντός των ΗΠΑ στρέφοντας τον ένα φτωχό εργαζόμενο εναντίον του άλλου.
Η ψήφος υπέρ του Μαμντάνι ήταν επίσης και ψήφος εναντίον της πλουτοκρατίας που έχει μετατρέψει την Νέα Υόρκη, όπου ζουν 152 δισεκατομμυριούχοι – οι περισσότεροι από οποιαδήποτε άλλη πόλη του κόσμου, σε βάση εγκατάστασης και προκεχωρημένο φυλάκιο της. Η απογείωση του συσσωρευμένου πλούτου αυτής της ολιγάριθμης κάστας, που μετακινείται με ελικόπτερα και πάει τα παιδιά της σε ιδιωτικά σχολεία τα οποία στοιχίζουν 50.000 δολάρια το χρόνο, έχει διευρύνει όσο ποτέ άλλοτε το ταξικό και εισοδηματικό χάσμα, μέσω της απογείωσης των τιμών των ακινήτων και του κόστους ζωής. Ως αποτέλεσμα το ενοίκιο σε ένα τυπικό διαμέρισμα στο Μανχάταν στοιχίζει 4.600 δολ., ενώ η τιμή πώλησής του είναι 1,2 εκατ. δολ. Μάλιστα τα δύο τρίτα των συναλλαγών στην αγορά ακινήτων γίνονται εξ ολοκλήρου με μετρητά, όπως δήλωνε πρόσφατα στην Wall Street Journal στέλεχος της αγοράς. Μόνο τον τελευταίο χρόνο τα ενοίκια έχουν αυξηθεί κατά 7%! Πλούσιοι κληρονόμοι, διασημότητες, οργανωμένο έγκλημα και χρηματιστές έχουν μετατρέψει τη Νέα Υόρκη σε μια απέραντη βιτρίνα άσκοπου και επιδεικτικού πλουτισμού. Οι αθρόες υποσχέσεις του αντιπάλου του Μαμντάνι, Άντριου Κουόμο, για ασφάλεια και προσλήψεις επιπλέον αστυνομικών είναι εμφανές ότι στόχευαν στον εφησυχασμό αυτής ακριβώς της αργόσχολης, ζάμπλουτης και διεφθαρμένης ελίτ, που ως αιχμή του δόρατός της έχει τον Τραμπ.
Αποδέκτης των απειλών για περισσότερη ασφάλεια και αστυνομοκρατία στη Νέα Υόρκη και τις ΗΠΑ είναι οι φτωχοί, που μέρα με την ημέρα αυξάνονται. 42 εκατ. Αμερικάνοι (που αμείβονται με λιγότερα από 1.632 δολ./μήνα αν ζουν μόνοι και 2.215 δολάρια για ζευγάρια) περιμένουν να φάνε από το πρόγραμμα επισιτιστικής βοήθειας SNAP που κόπηκε λόγω του κλεισίματος της αμερικανικής κυβέρνησης! Εντελώς …τυχαία, η μέρα που ψήφιζαν οι Νεοϋορκέζοι το κλείσιμο της κυβέρνησης εισερχόταν στην 35η μέρα, αποτελώντας το μεγαλύτερο σε διάρκεια κατέβασμα ρολών που έχει ποτέ καταγραφεί, με ζημιωμένους τους πιο φτωχούς που εξαρτώνται από την κυβέρνηση για ένα μισθό ή ένα επίδομα. Οι στρατιωτικοί εξαιρούνται επειδή ζάμπλουτος Αμερικάνος προσφέρθηκε να καλύψει τους μισθούς του…
A year ago, Zohran Mamdani was polling at 1%. He took on the entire Democratic establishment and built a grassroots movement of 90,000 New Yorkers.
And, with your hard work, over the next eight days, this young man is going to make American history. pic.twitter.com/nVer0cy7BW
Στην άλλη μεριά ο Μαμντάνι υποσχέθηκε πάγωμα των ενοικίων, δωρεάν και καθολική ιατροφαρμακευτική περίθαλψη για όλα τα παιδιά και δωρεάν μετακινήσεις. Επίσης ότι θα χρηματοδοτήσει το κόστος των εξαγγελιών του με αύξηση της φορολογίας των πλουσίων. Συγκεκριμένα, υποσχέθηκε αύξηση του φόρου κατά 2% σε εισοδήματα άνω του 1 εκατ. δολ. (που θα αυξήσουν τα φορολογικά έσοδα κατά 4 δισ. δολ.) και του εταιρικού φόρου προς την Πολιτεία στο 11,5%, όπως στο γειτονικό Νιου Τζέρσεϋ, που θα αυξήσει τα φορολογικά έσοδα κατά 5 δισ. δολ. ετησίως.
Οι υποσχέσεις του λειτούργησαν σαν κόκκινο πανί για την πλουτοκρατία. 26 δισεκατομμυριούχοι αρχικά, στους οποίους προστέθηκαν στην πορεία κι άλλοι, χρηματοδότησαν αδρά τη προεκλογική εκστρατεία των αντιπάλων του Μαμντάνι, χωρίς να καταφέρουν τίποτε σημαντικό. 22 εκατ. δολάρια προσέφεραν δημόσια για να ανακόψουν την προέλαση του Μαμντάνι.
Μαζί τους βρέθηκαν 850 ραβίνοι και ψάλτες από τις ΗΠΑ που υπέγραψαν επιστολή εναντίον της υποψηφιότητας του Μαμντάνι, επειδή ο δημοκρατικός σοσιαλιστής είχε δηλώσει ότι ο Νετανιάχου πρέπει να συλληφθεί όταν πατήσει το πόδι του στη Νέα Υόρκη. Επιπλέον, είχε καλέσει για παγκόσμια ιντιφάντα και χαρακτήρισε την επίθεση στη Γάζα ως γενοκτονία. Έχει ενδιαφέρον ότι μεταξύ των δισεκατομμυριούχων που στρατεύθηκαν ενάντια στον Μαμντάνι βρίσκεται και ο εβραϊκής καταγωγής αμερικανός χρηματιστής Μπιλ Άκμαν που πρωτοστάτησε στις διώξεις και το κυνήγι μαγισσώνεναντίον καθηγητών και φοιτητών οι οποίοι εξέφραζαν την αλληλεγγύη τους στους Παλαιστίνιους το 2024 στα αμερικανικά πανεπιστήμια. Καθόλου τυχαία ο Κουόμο συγκέντρωσε μαζικά ψήφους Ρεπουμπλικανών και Εβραίων. Επομένως, η εκλογή του Μαμντάνι στη δημαρχία της Νέας Υόρκης ήταν και μια επιτυχία του κινήματος αλληλεγγύης στην Παλαιστίνη!
Η επικράτηση του 34χρονου Ζοχράν Μαμντάνι, τόσο στις προκριματικές εκλογές για το χρίσμα από το Δημοκρατικό Κόμμα όσο και στις δημαρχιακές εκλογές, είναι ένας ακόμη κρίκος, και σίγουρα ο πιο σημαντικός, σε μια μακρά αλυσίδα πρόσφατων εκλογικών αναμετρήσεων που παρέδωσαν τη σκυτάλη του Δημοκρατικού Κόμματος στη νέα γενιά. Το ηλικιακό χάσμα μεταξύ των 80άρηδων ακόμη και 90άρηδων της ηγεσίας του Δημοκρατικών και των 30άρηδων και 40ρηδων σε Νέα Υόρκη, Μισούρι, Φλόριδα, Μινεσότα, Τέξας κ.α. είναι τόσο μεγάλο που δεν περνάει απαρατήρητο ούτε μπορεί να αποδοθεί σε σύμπτωση. Υπάρχει ωστόσο κάτι που τους διαχωρίζει από την ηγεσία των Δημοκρατικών που είναι απείρως σημαντικότερο από το ηλικιακό χάσμα, είναι το κοινωνικό.
Επιστροφή στο κοινωνικό ζήτημα
Το πολιτικό πρόγραμμα του Μαμντανί εντάσσεται στη κατηγορία «ψωμί και βούτυρο», περιλαμβάνοντας υλικά αιτήματα με στόχο την άνοδο του βιοτικού επιπέδου και του άμεσου ή έμμεσου μισθού και την μείωση της εκμετάλλευσης. Καμία σχέση δηλαδή με τις ταυτοτικές πολιτικές στις οποίες επένδυσε η απελθούσα γενιά των Δημοκρατικών άλλες φορές για να αντιμετωπίσει τις ογκούμενες αντιθέσεις και διακρίσεις (βάσει φύλου, φυλής κ.α.), απαντώντας με ένα στρεβλό τρόπο σε ένα οξύ πρόβλημα, και άλλες φορές για να αποκρύψει την ανοχή της απέναντι στην ελαστικοποίηση των εργασιακών σχέσεων και την μείωση των μισθών και ημερομισθίων, δηλαδή απέναντι στο πρόβλημα των …προβλημάτων.
«Οι περισσότεροι υποψήφιοι που υποστηρίζονται από Δημοκρατικές οργανώσεις νεολαίας, παραδόξως, έχουν δείξει ελάχιστο ενδιαφέρον για ζητήματα ταυτότητας ή φύλου, τα οποία κυριάρχησαν σε μεγάλο μέρος της δημόσιας συζήτησης κατά τη διάρκεια της προεδρίας του Τζο Μπάιντεν», σχολίαζε ο ανταποκριτής της Le Mondeαπό τις ΗΠΑ. Προς επίρρωση, δήλωνε προς τον ξένο δημοσιογράφο στέλεχος της ψηφιακής καμπάνιας του Μαμντάνι: «Η αλήθεια είναι ότι οι Αμερικανοί της εργατικής και της μεσαίας τάξης αγωνίζονται και νέοι σαν εμένα δεν βλέπουν μια πορεία προς το αμερικανικό όνειρο, προς την ιδιοκτησία κατοικίας, προς την οικονομική δυνατότητα να αποκτήσουν παιδιά. Έτσι, χωρίς απάντηση σε αυτά τα πολύ υπαρξιακά προβλήματα, οι άνθρωποι δεν πρόκειται να δουν τις δυνατότητες για πραγματική ελπίδα και αλλαγή»! Δεν περνάει απαρατήρητο ότι η, επικεντρωμένη στο κοινωνικό ζήτημα, ριζοσπαστική γραμμή του Μαμντάνι κατάφερε μετά από πολλά χρόνια να επανασυνδέσει τους δεσμούς των Δημοκρατικών με τρεις ομάδες: την εργατική τάξη, τους νέους και τις εθνικές μειονότητες και να του εξασφαλίσει την εκλογική νίκη.
Ο Μαμντάνι, που δήλωσε δημόσια ότι διεξήγαγε διμέτωπο αγώνα, ενάντια στο Ρεπουμπλικανικό αλλά και στο Δημοκρατικό Κόμμα, έχει ήδη καταθέσει δείγματα καλής θέλησης απέναντι στο βαθύ αμερικανικό κράτος. Για παράδειγμα, αποδοκίμασε αναρτήσεις του τις μέρες της δολοφονίας του Τζορτζ Φλόιντ τον Ιούνιο του 2020, που κατήγγειλαν την αστυνομία. Επίσης, υποσχέθηκε να διατηρήσει στη θέση της την επικεφαλής της αστυνομίας, ενώ δεν έκρυψε τις σχέσεις του με κεντρικά πρόσωπα της αμερικανικής ολιγαρχίας όπως η οικογένεια Σόρος.
So proud to be a New Yorker! The American dream continues!
Παρόλα αυτά, η εκλογή του, ως συνέχεια μιας ριζοσπαστικής γραμμής που ανέκαθεν υπήρχε στο Δημοκρατικό Κόμμα, κι εκφραζόταν στο πρόσωπο του γερουσιαστή Μπέρνι Σάντερς τα τελευταία χρόνια, σηματοδοτεί μια ήττα του Τραμπ και των υπερπλουσίων, του σιωνισμού και της ηγεσίας του Δημοκρατικού Κόμματος. Ελπίδα όσων των ψήφισαν και όρος για την υλοποίησή του προγράμματός του είναι αυτή η ριζοσπαστική γραμμή να βαθύνει και να εγκαταλείψει το Δημοκρατικό Κόμμα…
Αναπληρωτής Ερευνητής, Κέντρο Πολιτικής Οικονομίας της Πόλης, City St George’s, Πανεπιστήμιο του Λονδίνου Δήλωση διαφάνειας
Ο Στιβ Σίφερρες δεν εργάζεται για, δεν συμβουλεύει, δεν κατέχει μετοχές σε, ούτε λαμβάνει χρηματοδότηση από οποιαδήποτε εταιρεία ή οργανισμό θα επωφελούνταν από αυτό το άρθρο, και δεν έχει αποκαλύψει σχετικές συνδέσεις πέραν της ακαδημαϊκής του θέσης.
Συνεργάτες
Το City St George’s, Πανεπιστήμιο του Λονδίνου παρέχει χρηματοδότηση ως ιδρυτικός εταίρος του The Conversation UK.
Για σχεδόν τέσσερις αιώνες, η παγκόσμια οικονομία κινείται σε μια πορεία ολοένα μεγαλύτερης ενσωμάτωσης που ούτε δύο παγκόσμιοι πόλεμοι μπόρεσαν να ανακόψουν εντελώς. Αυτή η μακρά πορεία της παγκοσμιοποίησης τροφοδοτήθηκε από ταχέως αυξανόμενα επίπεδα διεθνούς εμπορίου και επενδύσεων, σε συνδυασμό με τεράστιες μετακινήσεις ανθρώπων πέρα από τα εθνικά σύνορα και δραματικές αλλαγές στην τεχνολογία μεταφορών και επικοινωνιών.
Σύμφωνα με τον οικονομικό ιστορικό Τζ. Μπράντφορντ ΔεΛονγκ, η αξία της παγκόσμιας οικονομίας (μετρηθείσα σε σταθερές τιμές 1990) αυξήθηκε από 81,7 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ (61,5 δισεκατομμύρια λίρες) το 1650, όταν ξεκινά αυτή η ιστορία, σε 70,3 τρισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ (53 τρισεκατομμύρια λίρες) το 2020 — αύξηση 860 φορές. Η πιο εντατική περίοδος ανάπτυξης αντιστοιχούσε σε δύο περιόδους κατά τις οποίες το παγκόσμιο εμπόριο αυξανόταν ταχύτατα: πρώτον κατά τη «μακρά 19η αιώνα» μεταξύ του τέλους της Γαλλικής επανάστασης και της έναρξης του πρώτου παγκοσμίου πολέμου, και έπειτα καθώς η φιλελευθεροποίηση του εμπορίου επεκτάθηκε μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, από τη δεκαετία του 1950 έως την παγκόσμια χρηματοοικονομική κρίση του 2008.
Τώρα, ωστόσο, αυτό το μεγάλο έργο βρίσκεται σε οπισθοχώρηση. Η παγκοσμιοποίηση δεν έχει πεθάνει ακόμη, αλλά πεθαίνει.
Είναι αυτό λόγος για εορτασμό ή για ανησυχία; Και θα αλλάξει ξανά η εικόνα όταν ο Ντόναλντ Τραμπ και οι δασμοί του μαζικής διαταραχής αφήσουν τον Λευκό Οίκο; Ως μακροχρόνιος ανταποκριτής οικονομικών του BBC που είχε την έδρα του στην Ουάσιγκτον κατά τη διάρκεια της παγκόσμιας χρηματοοικονομικής κρίσης, πιστεύω ότι υπάρχουν βάσιμοι ιστορικοί λόγοι να ανησυχούμε για το αποπαγκοσμιοποιημένο μέλλον μας — ακόμα και αφού ο Τραμπ φύγει από το κτίριο.
Οι δασμοί του Τραμπ έχουν ενισχύσει τα οικονομικά προβλήματα του κόσμου, αλλά δεν είναι η ρίζα της αιτίας τους. Πράγματι, η προσέγγισή του αντανακλά μια αλήθεια που αναδύεται εδώ και πολλές δεκαετίες, αλλά την οποία οι προηγούμενες αμερικανικές διοικήσεις — και άλλες κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο — είχαν διστακτικότητα να παραδεχθούν: δηλαδή, η παρακμή των ΗΠΑ ως της αριθ 1 οικονομικής δύναμης του κόσμου και κινητήριας μοχλού της παγκόσμιας ανάπτυξης.
Σε κάθε εποχή της παγκοσμιοποίησης από τα μέσα του 17ου αιώνα, μία μεμονωμένη χώρα επιδίωκε να είναι η σαφής παγκόσμια ηγέτιδα — να διαμορφώνει τους κανόνες της παγκόσμιας οικονομίας για όλους. Σε κάθε περίπτωση, αυτή η ηγεμονική δύναμη διέθετε τη στρατιωτική, πολιτική και χρηματοοικονομική ισχύ για να επιβάλει αυτούς τους κανόνες — και να πείσει άλλες χώρες ότι δεν υπήρχε προτιμητέος δρόμος προς τον πλούτο και την ισχύ.
Αλλά τώρα, καθώς οι ΗΠΑ υπό τον Τραμπ γλιστρούν στον απομονωτισμό, δεν υπάρχει άλλη δύναμη έτοιμη να πάρει τη θέση τους και να μεταφέρει τη φλόγα για το προβλέψιμο μέλλον. Πολλοί θεωρούν την Κίνα ως υποψήφιο, αλλά αντιμετωπίζει πάρα πολλές οικονομικές προκλήσεις, συμπεριλαμβανομένης της έλλειψης μιας πραγματικά διεθνούς νομίσματος — και ως κράτος ενός κόμματος, δεν διαθέτει ούτε τη δημοκρατική εντολή που χρειάζεται για να κερδίσει αποδοχή ως η νέα κυρίαρχη δύναμη του κόσμου.
Ενώ η παγκοσμιοποίηση πάντα είχε πολλούς χαμένους όσο και νικητές — από το εμπόριο σκλάβων του 18ου αιώνα έως τους απομακρυσμένους εργάτες εργοστασίων στη μεσαία Δύση των ΗΠΑ τον 20ό αιώνα — η ιστορία δείχνει πως ένας απο-παγκοσμιοποιημένος κόσμος μπορεί να είναι ακόμη πιο επικίνδυνος και ασταθής τόπος. Το πιο πρόσφατο παράδειγμα ήταν κατά τα μεσοπολεμικά χρόνια, όταν οι ΗΠΑ αρνήθηκαν να πάρουν τη σκυτάλη που άφησε η παρακμή της Βρετανίας ως η ηγεμονική παγκόσμια δύναμη του 19ου αιώνα.
Κατά τις δύο δεκαετίες από το 1919, ο κόσμος βυθίστηκε σε οικονομικό και πολιτικό χάος. Χρηματιστηριακές καταρρεύσεις και παγκόσμιες τραπεζικές αποτυχίες οδήγησαν σε εκτεταμένη ανεργία και αυξανόμενη πολιτική αστάθεια, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για την άνοδο του φασισμού. Το παγκόσμιο εμπόριο μειώθηκε δραματικά καθώς οι χώρες υιοθέτησαν εμπορικά φράγματα και ξεκίνησαν αυτοκαταστροφικούς νομισματικούς πολέμους με την απατηλή ελπίδα να ενισχύσουν τις εξαγωγές τους. Αντιθέτως, η παγκόσμια ανάπτυξη σταμάτησε.
Έναν αιώνα μετά, ο κόσμος μας που αποπαγκοσμιοποιείται είναι και πάλι ευάλωτος. Όμως, για να χαράξουμε πορεία ως προς το αν αυτό σημαίνει ότι είμαστε καταδικασμένοι σε ένα εξίσου χαοτικό και ασταθές μέλλον, πρέπει πρώτα να εξερευνήσουμε τη γέννηση, την ανάπτυξη και τους λόγους πίσω από τον επικείμενο θάνατο αυτού του εξαιρετικού παγκόσμιου εγχειρήματος.
Γαλλικό πρότυπο: μερκαντιλισμός, χρήμα και πόλεμος
Μέχρι τα μέσα του 1600, η Γαλλία είχε αναδειχθεί ως η ισχυρότερη δύναμη στην Ευρώπη — και ήταν οι Γάλλοι που ανέπτυξαν την πρώτη συνολική θεωρία για το πώς θα μπορούσε να λειτουργήσει η παγκόσμια οικονομία προς όφελός τους. Σχεδόν τέσσερις αιώνες αργότερα, πολλές πτυχές του «μερκαντιλισμού» έχουν αναβιώσει μέσα από την τακτική των ΗΠΑ υπό τον Τραμπ, που θα μπορούσε να τιτλοφορείται «Πώς να κυριαρχήσεις στην παγκόσμια οικονομία αποδυναμώνοντας τους αντιπάλους σου».
Η γαλλική εκδοχή του μερκαντιλισμού βασιζόταν στην ιδέα ότι μια χώρα πρέπει να υψώνει εμπορικά φράγματα για να περιορίσει το πόσα μπορούν να της πουλήσουν άλλες χώρες, ενώ ταυτόχρονα ενισχύει τις δικές της βιομηχανίες ώστε περισσότερα χρήματα (υπό μορφή χρυσού) να εισέρχονται στη χώρα απ’ ό,τι εξέρχονται.
Η Αγγλία και η Ολλανδική Δημοκρατία είχαν ήδη υιοθετήσει ορισμένες από αυτές τις μερκαντιλιστικές πολιτικές, ιδρύοντας αποικίες ανά την υφήλιο που διοικούνταν από ισχυρές μονοπωλιακές εμπορικές εταιρείες με στόχο να αμφισβητήσουν και να αποδυναμώσουν την Ισπανική αυτοκρατορία, η οποία είχε ευημερήσει χάρη στον χρυσό και το ασήμι που είχε αρπάξει στην Αμερική. Σε αντίθεση με αυτές τις «θαλάσσιες αυτοκρατορίες», οι πολύ μεγαλύτερες αυτοκρατορίες στην Ανατολή, όπως η Κίνα και η Ινδία, διέθεταν εσωτερικούς πόρους για να παράγουν τα δικά τους έσοδα, γεγονός που σήμαινε ότι το διεθνές εμπόριο — αν και εκτεταμένο — δεν ήταν κρίσιμο για την ευημερία τους.
Ο Γάλλος υπουργός Οικονομικών Ζαν-Μπατίστ Κολμπέρ, αρχιτέκτονας του μερκαντιλισμού. Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης/Wikimedia
Όμως ήταν η Γαλλία που πρώτη εφάρμοσε συστηματικά τον μερκαντιλισμό σε ολόκληρη την κυβερνητική πολιτική — υπό την ηγεσία του ισχυρού υπουργού Οικονομικών Ζαν-Μπαπτίστ Κολμπέρ (1661–1683), ο οποίος είχε λάβει άνευ προηγουμένου εξουσίες από τον βασιλιά Λουδοβίκο ΙΔ΄ για να ενισχύσει τη χρηματοοικονομική ισχύ του γαλλικού κράτους. Ο Κολμπέρ πίστευε ότι το εμπόριο θα ενίσχυε τα ταμεία του κράτους και θα δυνάμωνε την οικονομία της Γαλλίας, ενώ ταυτόχρονα θα αποδυνάμωνε τους αντιπάλους της, δηλώνοντας:
Είναι απλά, και αποκλειστικά, η απουσία ή η αφθονία του χρήματος εντός ενός κράτους [που] κάνει τη διαφορά στο μεγαλείο και την ισχύ του.
Στη θεώρηση του Κολμπέρ, το εμπόριο ήταν ένα παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος. Όσο περισσότερο η Γαλλία μπορούσε να έχει πλεόνασμα στο εμπορικό της ισοζύγιο με άλλες χώρες, τόσο περισσότερο χρυσό μπορούσε να συσσωρεύσει το κράτος, και τόσο πιο αδύναμοι θα γίνονταν οι αντίπαλοί της αν στερούνταν χρυσού. Υπό τον Κολμπέρ, η Γαλλία πρωτοστάτησε στον προστατευτισμό, τριπλασιάζοντας τους δασμούς εισαγωγής ώστε να καθιστούν τα ξένα προϊόντα απαγορευτικά ακριβά.
Ταυτόχρονα, ενίσχυσε τις εγχώριες βιομηχανίες της Γαλλίας παρέχοντας επιδοτήσεις και παραχωρώντας τους μονοπώλια. Ιδρύθηκαν αποικίες και κρατικές εμπορικές εταιρείες ώστε η Γαλλία να επωφελείται από το εξαιρετικά επικερδές εμπόριο σε αγαθά όπως τα μπαχαρικά, η ζάχαρη — και οι σκλάβοι.
Ο Κολμπέρ επέβλεψε την επέκταση των γαλλικών βιομηχανιών σε τομείς όπως η δαντελοποιία και η υαλουργία, εισάγοντας ειδικευμένους τεχνίτες από την Ιταλία και παραχωρώντας σε αυτές τις νέες εταιρείες κρατικά μονοπώλια. Επένδυσε μαζικά σε υποδομές, όπως το κανάλι Canal du Midi, και αύξησε δραματικά το μέγεθος του γαλλικού πολεμικού ναυτικού και του εμπορικού στόλου ώστε να ανταγωνιστεί τους βρετανικούς και ολλανδικούς αντιπάλους.
Το παγκόσμιο εμπόριο εκείνη την εποχή ήταν βαθιά εκμεταλλευτικό, περιλαμβάνοντας τη βίαιη κατάσχεση χρυσού και άλλων πρώτων υλών από νεοανακαλυφθέντα εδάφη (όπως έκανε η Ισπανία με τις κατακτήσεις της στον Νέο Κόσμο από τα τέλη του 15ου αιώνα). Περιλάμβανε επίσης την εκμετάλλευση του εμπορίου ανθρώπων, με τεράστια κέρδη από την αιχμαλωσία και μεταφορά σκλάβων στην Καραϊβική και άλλες αποικίες για την παραγωγή ζάχαρης και άλλων καλλιεργειών.
Κατά την εποχή του μερκαντιλισμού, οι εμπορικοί πόλεμοι συχνά οδηγούσαν σε πραγματικούς πολέμους, που διεξάγονταν σε ολόκληρο τον κόσμο με σκοπό τον έλεγχο των εμπορικών δρόμων και την κατάκτηση αποικιών. Μετά τις μεταρρυθμίσεις του Κολμπέρ, η Γαλλία ξεκίνησε έναν μακρό αγώνα για να αμφισβητήσει τις υπερπόντιες αυτοκρατορίες των θαλάσσιων ανταγωνιστών της, ενώ ταυτόχρονα εμπλεκόταν σε πολέμους κατάκτησης στην ηπειρωτική Ευρώπη.
Η Γαλλία αρχικά σημείωσε επιτυχίες τον 17ο αιώνα τόσο στην ξηρά όσο και στη θάλασσα εναντίον των Ολλανδών. Όμως τελικά, η κρατικά διοικούμενη Εταιρεία των Ινδιών της Γαλλίας δεν μπορούσε να ανταγωνιστεί τις αδίστακτες, εμπορικά καθοδηγούμενες δραστηριότητες των Ολλανδικών και Βρετανικών Εταιρειών Ανατολικών Ινδιών, οι οποίες απέφεραν τεράστια κέρδη στους μετόχους τους και έσοδα στις κυβερνήσεις τους.
Πράγματι, τα τεράστια κέρδη που αποκόμιζαν οι Ολλανδοί από το εμπόριο μπαχαρικών της Άπω Ανατολής εξηγούν γιατί δεν δίστασαν να παραδώσουν τη μικρή τους αποικία στη Βόρεια Αμερική, τη Νέα Αμστερνταμ, με αντάλλαγμα την εκδίωξη των Βρετανών από ένα μικρό προγεφύρωμα σε ένα από τα νησιά μπαχαρικών τους, σε αυτό που σήμερα είναι η Ινδονησία. Το 1664, εκείνο το ολλανδικό φυλάκιο μετονομάστηκε σε Νέα Υόρκη.
Μετά από έναν αιώνα συγκρούσεων, η Βρετανία σταδιακά απέκτησε το προβάδισμα έναντι της Γαλλίας, κατακτώντας την Ινδία και αναγκάζοντας τη μεγάλη της αντίπαλο να παραχωρήσει τον Καναδά το 1763 μετά τον Επταετή Πόλεμο. Η Γαλλία δεν κατόρθωσε ποτέ να εξουδετερώσει πλήρως τη ναυτική ισχύ της Βρετανίας. Οι εκκωφαντικές ήττες από στόλους υπό την ηγεσία του Χόρασιο Νέλσον στις αρχές του 19ου αιώνα, σε συνδυασμό με την ήττα του Ναπολέοντα στο Βατερλώ από συμμαχία ευρωπαϊκών δυνάμεων, σηματοδότησαν το τέλος της εποχής της Γαλλίας ως ηγεμονικής δύναμης της Ευρώπης.
Η μάχη του Τραφάλγκαρ, στα ανοιχτά της νοτιοδυτικής Ισπανίας, τον Οκτώβριο του 1805, ήταν καθοριστική για το τέλος της εποχής κυριαρχίας της Γαλλίας. Κέντρο Βρετανικής Τέχνης Γέιλ/Wikimedia
Αν και το γαλλικό μοντέλο παγκοσμιοποίησης τελικά απέτυχε στην προσπάθειά του να κυριαρχήσει στην παγκόσμια οικονομία, αυτό δεν εμπόδισε άλλες χώρες — και πλέον τον Πρόεδρο Τραμπ — από το να ασπαστούν τις αρχές του.
Η Γαλλία διαπίστωσε ότι οι δασμοί από μόνοι τους δεν επαρκούσαν για να χρηματοδοτήσουν τους πολέμους της ούτε να ενισχύσουν τις βιομηχανίες της. Η ευρεία εκδοχή του μερκαντιλισμού που υιοθέτησε οδήγησε σε ατέρμονους πολέμους που εξαπλώθηκαν σε ολόκληρο τον κόσμο, καθώς τα κράτη αντεπιτίθεντο τόσο οικονομικά όσο και στρατιωτικά και προσπαθούσαν να κατακτήσουν εδάφη.
Περισσότερο από δύο αιώνες αργότερα, υπάρχει ένα ανησυχητικό παράλληλο με τα πιθανά αποτελέσματα των ατελείωτων εμπορικών πολέμων του Τραμπ, τόσο σε όρους συνεχιζόμενων συγκρούσεων όσο και στη διαμόρφωση ανταγωνιστικών εμπορικών συνασπισμών. Δείχνει επίσης ότι περισσότερος προστατευτισμός, όπως αυτός που προτείνει ο Τραμπ, δεν θα είναι αρκετός για να αναζωογονήσει τις εσωτερικές βιομηχανίες των ΗΠΑ.
Βρετανικό μοντέλο: ελεύθερο εμπόριο και αυτοκρατορία
Η ιδεολογία του ελεύθερου εμπορίου διατυπώθηκε αρχικά από τους Βρετανούς οικονομολόγους Άνταμ Σμιθ και Ντέιβιντ Ρικάρντο, τους θεμελιωτές της κλασικής οικονομικής σκέψης. Υποστήριζαν ότι το εμπόριο δεν είναι ένα παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος, όπως πρότεινε ο Κολμπέρ, αλλά ότι όλες οι χώρες μπορούν να ωφεληθούν αμοιβαία από αυτό. Σύμφωνα με το κλασικό έργο του Σμιθ, «Ο Πλούτος των Εθνών» (1776):
Αν μια ξένη χώρα μπορεί να μας προμηθεύσει ένα αγαθό φθηνότερα απ’ ό,τι μπορούμε να το παράγουμε εμείς οι ίδιοι, καλύτερα να το αγοράσουμε απ’ αυτήν με ένα μέρος της παραγωγής της δικής μας βιομηχανίας, απασχολούμενης με τρόπο που να μας αποφέρει πλεονεκτήματα.
Ως το πρώτο βιομηχανικό έθνος στον κόσμο, η Βρετανία είχε μέχρι τη δεκαετία του 1840 δημιουργήσει μια οικονομική υπερδύναμη βασισμένη στις νέες τεχνολογίες της ατμοκίνησης, του εργοστασιακού συστήματος και των σιδηροδρόμων.
Ο Σμιθ και ο Ρικάρντο αντιτάχθηκαν στη δημιουργία κρατικών μονοπωλίων για τον έλεγχο του εμπορίου, προτείνοντας ελάχιστη κρατική παρέμβαση στη βιομηχανία. Έκτοτε, η πίστη της Βρετανίας στα οφέλη του ελεύθερου εμπορίου αποδείχθηκε ισχυρότερη και πιο διαρκής από κάθε άλλη μεγάλη βιομηχανική δύναμη — βαθιά ριζωμένη τόσο στην πολιτική της όσο και στη λαϊκή φαντασία.
Αυτή η ατσάλινη δέσμευση γεννήθηκε από μια πικρή πολιτική σύγκρουση τη δεκαετία του 1840 μεταξύ των βιομηχάνων και των γαιοκτημόνων για τους προστατευτικούς Νόμους των Σιτηρών (Corn Laws). Οι γαιοκτήμονες, που παραδοσιακά κυριαρχούσαν στην πολιτική της Βρετανίας, υποστήριζαν υψηλούς δασμούς, οι οποίοι τους ωφελούσαν αλλά οδηγούσαν σε υψηλότερες τιμές βασικών αγαθών, όπως το ψωμί. Η κατάργηση των Νόμων των Σιτηρών το 1846 ανέτρεψε την πολιτική ισορροπία στη Βρετανία, σηματοδοτώντας τη μετατόπιση της εξουσίας προς τις βιομηχανικές τάξεις — και τελικά προς τους συμμάχους τους στην εργατική τάξη, μόλις απέκτησαν το δικαίωμα ψήφου.
Μια συνάντηση της Ένωσης κατά του Νόμου περί Σιτηρών που πραγματοποιήθηκε στο Exeter Hall του Λονδίνου το 1846. Wikimedia
Με την πάροδο του χρόνου, η υπεράσπιση του ελεύθερου εμπορίου από τη Βρετανία απελευθέρωσε τη δύναμη της βιομηχανικής της παραγωγής ώστε να κυριαρχήσει στις παγκόσμιες αγορές. Το ελεύθερο εμπόριο παρουσιάστηκε ως ο τρόπος για την άνοδο του βιοτικού επιπέδου των φτωχών (το ακριβώς αντίθετο από τον ισχυρισμό του Προέδρου Τραμπ ότι βλάπτει τους εργαζομένους) και είχε ισχυρή υποστήριξη από την εργατική τάξη. Όταν οι Συντηρητικοί εξέτασαν το ενδεχόμενο εγκατάλειψης του ελεύθερου εμπορίου στις γενικές εκλογές του 1906, υπέστησαν μια συντριπτική ήττα — τη χειρότερη του κόμματος μέχρι το 2024.
Πέρα από το εμπόριο, ένα κεντρικό στοιχείο στον ρόλο της Βρετανίας ως νέας παγκόσμιας ηγεμονικής δύναμης ήταν η άνοδος του Σίτι του Λονδίνου ως του κορυφαίου χρηματοοικονομικού κέντρου στον κόσμο. Το κλειδί ήταν η αποδοχή από τη Βρετανία του κανόνα του χρυσού, που έθεσε το νόμισμά της, τη στερλίνα, στο επίκεντρο της νέας παγκόσμιας οικονομικής τάξης, συνδέοντας την αξία της με μια σταθερή ποσότητα χρυσού, διασφαλίζοντας ότι η αξία της δεν θα κυμαινόταν. Έτσι, η στερλίνα έγινε το παγκόσμιο μέσο συναλλαγής.
Αυτό ενθάρρυνε την ανάπτυξη ενός ισχυρού τραπεζικού τομέα, στηριγμένου από την Τράπεζα της Αγγλίας ως έναν αξιόπιστο και φερέγγυο «τελευταίο καταφύγιο δανεισμού» σε περιόδους χρηματοπιστωτικής κρίσης. Το αποτέλεσμα ήταν μια τεράστια άνθηση των διεθνών επενδύσεων, που άνοιξε την πρόσβαση σε υπερπόντιες αγορές για βρετανικές εταιρείες και μεμονωμένους επενδυτές.
Στα τέλη του 19ου αιώνα, το Σίτι του Λονδίνου κυριαρχούσε στα παγκόσμια χρηματοοικονομικά, επενδύοντας σε τα πάντα — από σιδηροδρόμους στην Αργεντινή και φυτείες καουτσούκ στη Μαλαισία μέχρι χρυσωρυχεία στη Νότια Αφρική. Ο κανόνας του χρυσού έγινε το φυλαχτό της ισχύος της Βρετανίας να κυριαρχεί στην παγκόσμια οικονομία.
Οι πυλώνες της παγκόσμιας οικονομικής κυριαρχίας της Βρετανίας ήταν ένας εξαιρετικά αποδοτικός βιομηχανικός τομέας, η δέσμευση στο ελεύθερο εμπόριο ώστε η βιομηχανία της να έχει πρόσβαση στις παγκόσμιες αγορές, και ένας ιδιαίτερα ανεπτυγμένος χρηματοοικονομικός τομέας που επένδυε κεφάλαια παγκοσμίως και απολάμβανε τα οφέλη της παγκόσμιας οικονομικής ανάπτυξης. Όμως η Βρετανία επίσης δεν δίσταζε να χρησιμοποιήσει τη βία για να ανοίξει ξένες αγορές — για παράδειγμα, κατά τους Πολέμους του Οπίου τη δεκαετία του 1840, όταν η Κίνα εξαναγκάστηκε να ανοίξει τις αγορές της στο επικερδές εμπόριο οπίου από τη βρετανική Ινδία.
Μέχρι το τέλος του 19ου αιώνα, η Βρετανική Αυτοκρατορία περιλάμβανε το ένα τέταρτο του παγκόσμιου πληθυσμού, προσφέροντας μια πηγή φθηνής εργασίας και ασφαλών πρώτων υλών, καθώς και μια τεράστια αγορά για τα βρετανικά βιομηχανικά προϊόντα. Όμως αυτό δεν ήταν αρκετό για τους αχόρταγους ηγέτες της: η Βρετανία φρόντισε επίσης ώστε οι τοπικές βιομηχανίες να μην απειλούν τα συμφέροντά της — υπονομεύοντας, για παράδειγμα, τη βιομηχανία υφασμάτων της Ινδίας και χειραγωγώντας το ινδικό νόμισμα.
Στην πραγματικότητα, η παγκοσμιοποίηση αυτής της εποχής αφορούσε την κυριαρχία της παγκόσμιας οικονομίας από λίγες πλούσιες ευρωπαϊκές δυνάμεις, με αποτέλεσμα η παγκόσμια οικονομική ανάπτυξη να περιορίζεται σημαντικά για την προστασία των συμφερόντων τους. Υπό τη βρετανική κυριαρχία μεταξύ 1750 και 1900, το μερίδιο της Ινδίας στην παγκόσμια βιομηχανική παραγωγή μειώθηκε από 25% σε 2%.
Αλλά για όσους βρίσκονταν στο κέντρο της επίσημης και άτυπης παγκόσμιας αυτοκρατορίας της Βρετανίας, όπως οι μεσαίας τάξης κάτοικοι του Λονδίνου, αυτή ήταν μια ειδυλλιακή εποχή — όπως θα θυμόταν αργότερα ο οικονομολόγος Τζον Μέιναρντ Κέυνς:
Για τις μεσαίες και ανώτερες τάξεις … η ζωή προσέφερε, με χαμηλό κόστος και με την ελάχιστη ταλαιπωρία, ευκολίες, ανέσεις και πολυτέλειες πέρα από τις δυνατότητες των πλουσιότερων και ισχυρότερων μοναρχών άλλων εποχών. Ο κάτοικος του Λονδίνου μπορούσε να παραγγείλει τηλεφωνικά, πίνοντας το τσάι του στο κρεβάτι, τα προϊόντα ολόκληρης της Γης, σε όση ποσότητα έκρινε, και να αναμένει ευλόγως την έγκαιρη παράδοσή τους στην πόρτα του.
Αμερικανικό μοντέλο: από τον προστατευτισμό στον νεοφιλελευθερισμό
Ενώ η Βρετανία απολάμβανε τον αιώνα της παγκόσμιας κυριαρχίας, οι Ηνωμένες Πολιτείες υιοθέτησαν τον προστατευτισμό για περισσότερο καιρό μετά την ίδρυσή τους το 1776 απ’ ό,τι κάθε άλλη μεγάλη δυτική οικονομία.
Η επιβολή δασμών για την προστασία και επιδότηση των αναδυόμενων αμερικανικών βιομηχανιών είχε διατυπωθεί πρώτη φορά το 1791 από τον πρώτο υπουργό Οικονομικών του νεοσύστατου έθνους, Αλεξάντερ Χάμιλτον — μετανάστη από την Καραϊβική, πατέρα του αμερικανικού κράτους και μελλοντικό ήρωα ενός ρεκόρ-καταρρίπτοντος μιούζικαλ. Το κόμμα των Γουίγκ υπό τον Χένρι Κλέι και ο διάδοχός του, το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα, υπήρξαν ένθερμοι υποστηρικτές αυτής της πολιτικής για το μεγαλύτερο μέρος του 19ου αιώνα. Ακόμη και όταν η αμερικανική βιομηχανία αναπτύχθηκε ώστε να επισκιάσει όλες τις άλλες, η κυβέρνησή της διατηρούσε μερικά από τα υψηλότερα εμπορικά φράγματα στον κόσμο.
Ο ιδρυτής Αλεξάντερ Χάμιλτον στην μπροστινή όψη ενός χαρτονομίσματος των 10 δολαρίων ΗΠΑ του 1934. Wikimedia
Οι δασμοί αυξήθηκαν στο 50% τη δεκαετία του 1890 με τη στήριξη του μελλοντικού προέδρου Γουίλιαμ ΜακΚίνλεϊ, τόσο για να βοηθήσουν τους βιομήχανους όσο και για να χρηματοδοτήσουν τις γενναιόδωρες συντάξεις για δύο εκατομμύρια βετεράνους του Εμφυλίου Πολέμου και τις οικογένειές τους — ένα βασικό τμήμα του εκλογικού σώματος των Ρεπουμπλικανών. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Πρόεδρος Τραμπ έχει στολίσει τον Λευκό Οίκο με πορτρέτα των Χάμιλτον, Κλέι και ΜακΚίνλεϊ — όλων υποστηρικτών του προστατευτισμού και των υψηλών δασμών.
Εν μέρει, η διαχρονική αντίσταση των ΗΠΑ στο ελεύθερο εμπόριο οφειλόταν στο γεγονός ότι διέθεταν εσωτερική πρόσβαση σε φαινομενικά απεριόριστες πρώτες ύλες, ενώ ο ταχέως αυξανόμενος πληθυσμός τους, τροφοδοτούμενος από τη μετανάστευση, προσέφερε εσωτερικές αγορές που τροφοδοτούσαν την ανάπτυξη, αποκλείοντας παράλληλα τον ξένο ανταγωνισμό.
Μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα, οι ΗΠΑ ήταν ο μεγαλύτερος παραγωγός χάλυβα στον κόσμο, διέθεταν το μεγαλύτερο σιδηροδρομικό δίκτυο παγκοσμίως και προχωρούσαν ταχύτατα στην αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών της δεύτερης βιομηχανικής επανάστασης — βασισμένης στον ηλεκτρισμό, τους κινητήρες εσωτερικής καύσης και τα χημικά. Κι όμως, μόνο μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο οι ΗΠΑ ανέλαβαν τον ρόλο της παγκόσμιας υπερδύναμης — εν μέρει επειδή ήταν η μόνη χώρα και από τις δύο πλευρές του πολέμου που δεν είχε υποστεί σοβαρές ζημιές στην οικονομία και τις υποδομές της.
Στον απόηχο της παγκόσμιας καταστροφής στην Ευρώπη και την Ασία, η κυριαρχία των ΗΠΑ ήταν πολιτική, στρατιωτική, πολιτισμική, αλλά και χρηματοοικονομική — όμως το όραμα των ΗΠΑ για έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο είχε κάποιες σημαντικές διαφορές από εκείνο της Βρετανίας.
Οι ΗΠΑ ακολούθησαν μια πολύ πιο οικουμενική και βασισμένη σε κανόνες προσέγγιση, επικεντρωμένη στη δημιουργία παγκόσμιων οργανισμών που θα θέσπιζαν δεσμευτικούς κανονισμούς — και θα άνοιγαν τις παγκόσμιες αγορές στο ανεμπόδιστο αμερικανικό εμπόριο και επενδύσεις. Επιδίωξαν επίσης να κυριαρχήσουν στη διεθνή οικονομική τάξη αντικαθιστώντας τη στερλίνα με το αμερικανικό δολάριο ως παγκόσμιο μέσο συναλλαγής.
Μέσα σε μία εβδομάδα από την είσοδο των ΗΠΑ στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, καταρτίστηκαν σχέδια για την εγκαθίδρυση της παγκόσμιας χρηματοοικονομικής ηγεμονίας τους. Ο υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ, Χένρι Μόργκενταου, ξεκίνησε την προετοιμασία για τη δημιουργία ενός «ταμείου σταθεροποίησης των συμμάχων» — ενός σχεδίου για τις μεταπολεμικές νομισματικές ρυθμίσεις, που θα καθιέρωνε το δολάριο ΗΠΑ στο επίκεντρο.
Αυτό οδήγησε στη δημιουργία του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ) και της Παγκόσμιας Τράπεζας στη διάσκεψη του Μπρέτον Γουντς στο Νιου Χάμσαϊρ το 1944 — θεσμοί που κυριαρχούνταν από τις ΗΠΑ και ενθάρρυναν άλλες χώρες να υιοθετήσουν το ίδιο οικονομικό μοντέλο, τόσο ως προς το ελεύθερο εμπόριο όσο και ως προς την ελεύθερη επιχειρηματικότητα. Ταυτόχρονα, οι συμμαχικές χώρες που συνεδρίαζαν για την ίδρυση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών με σκοπό τη διασφάλιση της μελλοντικής παγκόσμιας ειρήνης, έχοντας βιώσει τις καταστροφικές συνέπειες της Μεγάλης Ύφεσης και του πολέμου, καλωσόρισαν τη δέσμευση των ΗΠΑ να διαμορφώσουν μια νέα, πιο σταθερή οικονομική τάξη.
Πώς η συμφωνία του Μπρέτον Γουντς του 1944 διασφάλισε ότι το δολάριο ΗΠΑ θα ήταν το κυρίαρχο νόμισμα στον κόσμο. Βίντεο: Bloomberg TV.
Ως η μεγαλύτερη και ισχυρότερη οικονομία στον κόσμο, υπήρξε (αρχικά) ελάχιστη αντίσταση στο αμερικανικό σχέδιο για μια νέα διεθνή οικονομική τάξη διαμορφωμένη κατά την εικόνα της ίδιας των ΗΠΑ. Το κίνητρο ήταν τόσο πολιτικό όσο και οικονομικό: οι ΗΠΑ ήθελαν να προσφέρουν οικονομικά οφέλη για να διασφαλίσουν την πίστη των βασικών τους συμμάχων και να αντιμετωπίσουν την αντιληπτή απειλή μιας κομμουνιστικής επέκτασης — σε πλήρη αντίθεση με την εμποροκρατική αντίληψη του Τραμπ σήμερα, σύμφωνα με την οποία όλες οι άλλες χώρες θέλουν να «εκμεταλλευτούν» τις ΗΠΑ, και η ίδια η στρατιωτική ισχύς των ΗΠΑ σημαίνει ότι δεν χρειάζονται πραγματικά συμμάχους.
Αφού ο πόλεμος έλαβε τέλος, το αμερικανικό δολάριο, πλέον συνδεδεμένο με τον χρυσό σε σταθερή ισοτιμία 35 δολαρίων ανά ουγγιά για να διασφαλίζεται η σταθερότητά του, ανέλαβε τον ρόλο του βασικού νομίσματος του ελεύθερου κόσμου. Χρησιμοποιούνταν τόσο για διεθνείς εμπορικές συναλλαγές όσο και ως αποθεματικό νόμισμα από τις κεντρικές τράπεζες ξένων χωρών — παρέχοντας στην αμερικανική οικονομία ένα «υπερβολικό προνόμιο». Η σταθερή αξία του δολαρίου έκανε επίσης πιο εύκολη την πώληση ομολόγων του αμερικανικού δημοσίου σε ξένους επενδυτές, επιτρέποντας στις ΗΠΑ να δανείζονται πιο εύκολα και να διατηρούν ελλείμματα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών με άλλες χώρες.
Οι συνθήκες είχαν διαμορφωθεί για μια εποχή αμερικανικής πολιτικής, χρηματοοικονομικής και πολιτισμικής κυριαρχίας, κατά την οποία αναδείχθηκαν παγκοσμίως θαυμαστά εμπορικά σήματα όπως τα McDonald’s και η Coca-Cola, καθώς και ένας πανίσχυρος αμερικανικός μηχανισμός προώθησης μέσω του Χόλιγουντ. Ακόμη σημαντικότερο ίσως, οι χαλαρές και καλά χρηματοδοτούμενες πανεπιστημιουπόλεις της Καλιφόρνιας αποδείχθηκαν ιδανικό «δοκιμαστικό εργαστήριο» για την ανάπτυξη νέων υπολογιστικών τεχνολογιών — αρχικά με την υποστήριξη στρατιωτικών επενδύσεων του Ψυχρού Πολέμου — που, δεκαετίες αργότερα, θα οδηγούσαν στη γέννηση των κολοσσών της τεχνολογίας που κυριαρχούν σήμερα στο ψηφιακό τοπίο.
Η αμερικανική αντίληψη της παγκοσμιοποίησης ήταν ευρύτερη και πιο παρεμβατική από το βρετανικό μοντέλο του ελεύθερου εμπορίου και της αυτοκρατορίας. Αντί να έχει μια επίσημη αυτοκρατορία, οι ΗΠΑ επιδίωξαν να ανοίξουν την πρόσβαση σε ολόκληρη την παγκόσμια οικονομία, η οποία θα αποτελούσε αγορά για τα αμερικανικά προϊόντα και υπηρεσίες.
Οι ΗΠΑ πίστευαν ότι απαιτούνται παγκόσμιοι οικονομικοί θεσμοί για την επιτήρηση αυτών των κανόνων. Αλλά όπως και στην περίπτωση της Βρετανίας, τα οφέλη της παγκοσμιοποίησης δεν μοιράστηκαν ισότιμα. Ενώ χώρες που υιοθέτησαν την ανάπτυξη μέσω εξαγωγών όπως η Ιαπωνία, η Κορέα και η Γερμανία ευημέρησαν, άλλες χώρες πλούσιες σε φυσικούς πόρους αλλά φτωχές σε κεφάλαια, όπως η Νιγηρία, απλώς έμειναν ακόμη πιο πίσω.
Από το όνειρο στην απόγνωση
Παρότι ο θρύλος του αμερικανικού ονείρου μεγάλωνε διαρκώς, τη δεκαετία του 1970 η οικονομία των ΗΠΑ δεχόταν όλο και περισσότερες πιέσεις — ιδίως από Γερμανούς και Ιάπωνες ανταγωνιστές, που πλέον είχαν ανακάμψει από τον πόλεμο και εκσυγχρονίσει τις βιομηχανίες τους.
Ανησυχώντας για αυτές τις αντιληπτές απειλές και το αυξανόμενο εμπορικό έλλειμμα, το 1971 ο Πρόεδρος Ρίτσαρντ Νίξον συγκλόνισε τον κόσμο ανακοινώνοντας ότι οι ΗΠΑ αποσύρονται από τον κανόνα του χρυσού — αναγκάζοντας άλλες χώρες να επωμιστούν το κόστος προσαρμογής της κρίσης στο αμερικανικό ισοζύγιο πληρωμών, κάνοντάς τες να ανατιμήσουν τα νομίσματά τους. Αυτό είχε βαθιά επίδραση στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα: μέσα σε μια δεκαετία, τα περισσότερα μεγάλα νομίσματα είχαν εγκαταλείψει τις σταθερές ισοτιμίες, υιοθετώντας ένα νέο σύστημα κυμαινόμενων ισοτιμιών, γεγονός που ουσιαστικά έθεσε τέλος στο σύστημα του Μπρέτον Γουντς του 1944.
Ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ρίτσαρντ Νίξον, ανακοινώνει στις 15 Αυγούστου 1971 ότι οι ΗΠΑ εγκαταλείπουν τον κανόνα του χρυσού.
Το τέλος των σταθερών ισοτιμιών άνοιξε τον δρόμο για τη «χρηματιστικοποίηση» της παγκόσμιας οικονομίας, με τεράστια διεύρυνση των διεθνών επενδύσεων και δανείων — μεγάλο μέρος των οποίων προήλθε από αμερικανικές χρηματοοικονομικές εταιρείες. Αυτό έδωσε ώθηση στο αναδυόμενο νεοφιλελεύθερο κίνημα που επεδίωκε να ξαναγράψει τους κανόνες της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής τάξης. Τη δεκαετία του 1980 και του 1990, αυτές οι πολιτικές συνταγές έγιναν γνωστές ως «συναίνεση της Ουάσιγκτον»: ένα σύνολο κανόνων — που περιλάμβαναν το άνοιγμα των αγορών στις ξένες επενδύσεις, την απορρύθμιση και τις ιδιωτικοποιήσεις — το οποίο επιβαλλόταν στις αναπτυσσόμενες οικονομίες που βρίσκονταν σε κρίση, σε αντάλλαγμα για τη στήριξή τους από οργανισμούς υπό την ηγεσία των ΗΠΑ, όπως η Παγκόσμια Τράπεζα και το ΔΝΤ.
Στις ΗΠΑ, την ίδια στιγμή, η αυξανόμενη εξάρτηση από τον χρηματοοικονομικό και τον τεχνολογικό τομέα ενίσχυσε τα επίπεδα ανισότητας και καλλιέργησε δυσαρέσκεια σε μεγάλα τμήματα της αμερικανικής κοινωνίας. Τόσο οι Ρεπουμπλικανοί όσο και οι Δημοκρατικοί αγκάλιασαν αυτή τη νέα παγκόσμια τάξη, διαμορφώνοντας την πολιτική των ΗΠΑ προς όφελος των συμμάχων τους στην τεχνολογία και τις χρηματοοικονομικές υπηρεσίες. Πράγματι, ήταν οι Δημοκρατικοί που διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στην απορρύθμιση του χρηματοπιστωτικού τομέα τη δεκαετία του 1990.
Παράλληλα, η παρακμή των αμερικανικών βιομηχανιών επιταχύνθηκε, όπως και το χάσμα μεταξύ των εισοδημάτων όσων ζούσαν στην ενδοχώρα, όπου ήταν συγκεντρωμένη η βιομηχανική παραγωγή, και των κατοίκων των μεγάλων μητροπολιτικών πόλεων.
Μέχρι το 2023, το χαμηλότερο 50% των Αμερικανών πολιτών λάμβανε μόλις το 13% του συνολικού προσωπικού εισοδήματος, ενώ το ανώτερο 10% λάμβανε σχεδόν το ήμισυ (47%). Το χάσμα στον πλούτο ήταν ακόμη μεγαλύτερο, με το κατώτερο 50% να κατέχει μόνο το 6% του συνολικού πλούτου, ενώ το ένα τρίτο (36%) βρισκόταν στα χέρια μόλις του κορυφαίου 1%. Από το 1980, τα πραγματικά εισοδήματα του κατώτερου 50% έχουν αυξηθεί ελάχιστα επί τέσσερις δεκαετίες.
Το κατώτερο μισό του αμερικανικού πληθυσμού υπέφερε από έξαρση των λεγόμενων «θανάτων από απόγνωση» — ένας όρος που καθιερώθηκε από τον νομπελίστα οικονομολόγο Άνγκους Ντίτον για να περιγράψει τα υψηλά ποσοστά θνησιμότητας από ναρκωτικά, αυτοκτονίες και δολοφονίες μεταξύ νεότερων εργατικής τάξης Αμερικανών. Η άνοδος του κόστους στέγασης, ιατρικής περίθαλψης και πανεπιστημιακής εκπαίδευσης συνέβαλε στη μαζική υπερχρέωση και στην αυξανόμενη οικονομική ανασφάλεια. Μέχρι το 2019, μια μελέτη διαπίστωσε ότι τα δύο τρίτα όσων κατέθεταν αίτηση πτώχευσης ανέφεραν προβλήματα υγείας ως βασικό λόγο.
Η παρακμή της αμερικανικής βιομηχανικής παραγωγής επιταχύνθηκε μετά την ένταξη της Κίνας στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου το 2001, επιδεινώνοντας περαιτέρω το ήδη διογκωμένο εμπορικό και δημοσιονομικό έλλειμμα των ΗΠΑ. Οι πολιτικές και επιχειρηματικές ελίτ ήλπιζαν ότι αυτή η κίνηση θα άνοιγε τη γιγαντιαία κινεζική αγορά για τα αμερικανικά προϊόντα και τις επενδύσεις, όμως ο ταχύτατος εκσυγχρονισμός της Κίνας κατέστησε τη βιομηχανία της πιο ανταγωνιστική από τους Αμερικανούς αντιπάλους της σε πολλούς τομείς.
Τελικά, αυτή η εποχή της εντατικής χρηματιστικοποίησης της παγκόσμιας οικονομίας δημιούργησε μια σειρά από περιφερειακές και κατόπιν παγκόσμιες χρηματοπιστωτικές κρίσεις, πλήττοντας τις οικονομίες πολλών χωρών της Λατινικής Αμερικής και της Ασίας. Η κορύφωση ήρθε με την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, που προκλήθηκε από παράτολo δανεισμό εκ μέρους των αμερικανικών χρηματοοικονομικών ιδρυμάτων. Η παγκόσμια οικονομία χρειάστηκε πάνω από μια δεκαετία για να ανακάμψει, καθώς τα κράτη αγωνίζονταν με χαμηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης, μειωμένη παραγωγικότητα και λιγότερο εμπόριο σε σχέση με την προ της κρίσης εποχή.
Για όσους επέλεξαν να το δουν, τα σημάδια της παρακμής της αμερικανικής παγκόσμιας κυριαρχίας είχαν εμφανιστεί εδώ και δεκαετίες. Όμως χρειάστηκε η νίκη του Τραμπ στις προεδρικές εκλογές του 2016 — ένα βαθύ σοκ για πολλούς εντός του «φιλελεύθερου κατεστημένου» των ΗΠΑ — για να καταστεί σαφές ότι η χώρα ακολουθούσε πλέον μια πολύ διαφορετική πορεία, ικανή να αναστατώσει τον κόσμο.
Επιδεινώνοντας μια ήδη επικίνδυνη κατάσταση
Κατά την άποψή μου, ο Τραμπ είναι ο πρώτος πρόεδρος των ΗΠΑ στη σύγχρονη εποχή που κατανόησε πλήρως το βαθύ αίσθημα αποξένωσης που ένιωθαν πολλοί Αμερικανοί της εργατικής τάξης, οι οποίοι πίστευαν ότι είχαν μείνει έξω από τη μεταπολεμική οικονομική άνθηση των ΗΠΑ, από την οποία επωφελήθηκε κυρίως η αστική τάξη των μεγάλων πόλεων. Οι πιο ένθερμοι υποστηρικτές του προέρχονται σταθερά από τα κατώτερα μεσοστρώματα αγροτικών περιοχών, χωρίς πανεπιστημιακή εκπαίδευση.
Και όμως, οι βασικές πολιτικές του Τραμπ τελικά δεν θα προσφέρουν πολλά σε αυτούς. Οι υψηλοί δασμοί για την προστασία των θέσεων εργασίας στις ΗΠΑ, η απέλαση εκατομμυρίων παράτυπων μεταναστών, η αποδόμηση των προστατευτικών πολιτικών για τις μειονότητες μέσω της αντίθεσης στα προγράμματα ΔΕΙ (ποικιλομορφία, ισότητα και ένταξη), και η δραστική μείωση του μεγέθους του κράτους, θα έχουν ολοένα και πιο αρνητικές οικονομικές συνέπειες στο μέλλον, και είναι εξαιρετικά απίθανο να επαναφέρουν την αμερικανική οικονομία στην προηγούμενη ηγεμονική της θέση.
Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ αποκαλύπτει τη «λίστα επιβολής δασμών» παγκοσμίως στις 3 Απριλίου 2025. BBC News.
Πολύ πριν γίνει για πρώτη φορά πρόεδρος, ο Τραμπ απεχθανόταν το εξωφρενικό εμπορικό έλλειμμα των ΗΠΑ (είναι επιχειρηματίας, άλλωστε) — και πίστευε ότι οι δασμοί θα αποτελούσαν βασικό όπλο για τη διατήρηση της αμερικανικής οικονομικής υπεροχής. Ένα ακόμη βασικό στοιχείο της ιδεολογίας του «Πρώτα η Αμερική» ήταν η απόρριψη των διεθνών συμφωνιών που βρίσκονταν στην καρδιά της μεταπολεμικής προσέγγισης των ΗΠΑ στην παγκοσμιοποίηση.
Ωστόσο, κατά την πρώτη του θητεία, ο Τραμπ (μην έχοντας αναμείνει να κερδίσει) δεν ήταν προετοιμασμένος για την εξουσία. Όμως στη δεύτερη φορά, συντηρητικά think tanks είχαν περάσει χρόνια καταρτίζοντας λεπτομερείς πολιτικές και εντοπίζοντας το κατάλληλο προσωπικό που θα μπορούσε να υλοποιήσει τη ριζική στροφή στην οικονομική πολιτική των ΗΠΑ.
Υπό τον Τραμπ 2.0, βλέπουμε μια επιστροφή στη μερκαντιλιστική οπτική, που θυμίζει τη Γαλλία του 17ου και 18ου αιώνα. Η δήλωσή του ότι οι χώρες που διατηρούν πλεόνασμα στο εμπορικό τους ισοζύγιο με τις ΗΠΑ «μας εκμεταλλεύονται» αντανακλά την μερκαντιλιστική πεποίθηση ότι το εμπόριο είναι παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος — αντί της αντίληψης του 20ού αιώνα, που προώθησαν οι ίδιες οι ΗΠΑ, ότι η παγκοσμιοποίηση αποφέρει οφέλη σε όλους, ανεξάρτητα από την ακριβή ισορροπία στο εμπόριο.
Τα φορολογικά και δασμολογικά σχέδια του Τραμπ, που επεκτείνουν τις φοροαπαλλαγές για τους πολύ πλούσιους ενώ περιορίζουν τις παροχές προς τους φτωχούς μέσω περικοπών και πληθωρισμού λόγω δασμών, θα αυξήσουν τις ανισότητες στις ΗΠΑ.
Ταυτόχρονα, η ψήφιση του «Μοναδικού Μεγάλου Όμορφου Νομοσχεδίου» αναμένεται να προσθέσει περίπου 3,5 τρισεκατομμύρια δολάρια στο χρέος της αμερικανικής κυβέρνησης — ακόμη και μετά τις περικοπές που επέβαλε το «Υπουργείο Κυβερνητικής Αποδοτικότητας» υπό τον Ίλον Μασκ σε πολλά υπουργεία της Ουάσιγκτον. Αυτό προσθέτει πίεση στην αγορά των αμερικανικών κρατικών ομολόγων, που βρίσκεται στο επίκεντρο του παγκόσμιου χρηματοοικονομικού συστήματος, αυξάνει το κόστος χρηματοδότησης του τεράστιου ελλείμματος των ΗΠΑ και αποδυναμώνει την πιστοληπτική της ικανότητα. Η συνέχιση αυτών των πολιτικών θα μπορούσε να οδηγήσει σε αθέτηση πληρωμών από τις ΗΠΑ, με καταστροφικές συνέπειες για ολόκληρο το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Παρά το ηχηρό ύφος και την επιθετική ρητορική του Τραμπ και των υποστηρικτών του, οι οικονομικές του πολιτικές αποτελούν επίδειξη αμερικανικής αδυναμίας, όχι ισχύος. Αν και θεωρώ ότι η επισήμανση κάποιων προβλημάτων της αμερικανικής οικονομίας από τον ίδιο ήταν καιρός να γίνει, ο πρόεδρος σπαταλά γρήγορα την οικονομική αξιοπιστία και την καλή θέληση που είχαν κερδίσει οι ΗΠΑ κατά τις μεταπολεμικές δεκαετίες, μαζί με την πολιτισμική και πολιτική τους ηγεμονία. Για τους ανθρώπους που ζουν στις ΗΠΑ και αλλού, επιδεινώνει μια ήδη δύσκολη κατάσταση — συμπεριλαμβανομένων πολλών από τους πιο ένθερμους υποστηρικτές του.
Με αυτά δεδομένα, ακόμη και χωρίς τις οικονομικές και κοινωνικές αναταραχές που προκαλεί ο Τραμπ, το τέλος της αμερικανικής εποχής ηγεμονικής κυριαρχίας θα ερχόταν ούτως ή άλλως. Η παγκοσμιοποίηση δεν είναι νεκρή, αλλά πεθαίνει. Το ανησυχητικό ερώτημα που καλούμαστε όλοι να αντιμετωπίσουμε πλέον είναι: τι ακολουθεί;
Αυτό είναι το πρώτο μέρος μιας αναλυτικής διμερούς παρουσίασης από την ενότητα Insights για την άνοδο και την πτώση της παγκοσμιοποίησης. Διαβάστε το δεύτερο μέρος εδώ: γιατί η επόμενη παγκόσμια χρηματοπιστωτική κατάρρευση μπορεί να είναι πολύ χειρότερη με τις ΗΠΑ στο περιθώριο.
Β’ ΜΕΡΟΣ
Golden Dayz/Shutterstock
Η άνοδος και η πτώση της παγκοσμιοποίησης: γιατί η επόμενη παγκόσμια χρηματοπιστωτική κατάρρευση θα μπορούσε να είναι πολύ χειρότερη με τις ΗΠΑ στο περιθώριο
Η παγκοσμιοποίηση είχε πάντα τους επικριτές της ‑ αλλά μέχρι πρόσφατα, προέρχονταν κυρίως εκ της αριστεράς παρά της δεξιάς.
Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς η παγκόσμια οικονομία αναπτυσσόταν ραγδαία υπό την ηγεμονία των ΗΠΑ, πολλοί στην αριστερά ισχυρίζονταν ότι τα οφέλη της παγκοσμιοποίησης διανέμονταν άνισα, εντείνοντας τις ανισότητες στις πλούσιες χώρες ενώ ανάγκαζαν τις φτωχότερες χώρες να εφαρμόσουν νεοφιλελεύθερες πολιτικές — όπως το άνοιγμα των χρηματοπιστωτικών τους αγορών, την ιδιωτικοποίηση των κρατικών βιομηχανιών και την εγκατάλειψη επεκτατικής δημοσιονομικής πολιτικής υπέρ της αποπληρωμής χρέους — όλα τα οποία κυρίως ωφέλησαν τις αμερικανικές εταιρείες και τράπεζες.
Αυτή η ανησυχία δεν ήταν καινούρια. Το 1841 ο Γερμανός οικονομολόγος Friedrich List είχε υποστηρίξει ότι το ελεύθερο εμπόριο είχε σχεδιαστεί για να διατηρεί την παγκόσμια κυριαρχία της Βρετανίας αναλλοίωτη, προτείνοντας:
«Όταν κάποιος έχει αποκτήσει την κορυφή της μεγαλοσύνης, κλωτσάει την κλίμακα με την οποία ανέβηκε, προκειμένου να στερήσει από τους άλλους τα μέσα να ανέβουν μετά απ’ αυτόν.»
Μέχρι τη δεκαετία του 1990, επικριτές του αμερικανικού οράματος για έναν παγκόσμιο κόσμο όπως ο Joseph Stiglitz — Νομπελίστας οικονομολόγος — υποστήριζαν ότι η παγκοσμιοποίηση με τη μορφή που είχε, ωφελούσε τις ΗΠΑ εις βάρος των αναπτυσσόμενων χωρών και των εργαζομένων ‑ ενώ η συγγραφέας και ακτιβίστρια Naomi Klein επικεντρωνόταν στις αρνητικές περιβαλλοντικές και πολιτισμικές επιπτώσεις της παγκόσμιας επέκτασης των πολυεθνικών εταιρειών.
Μαζικές αριστερόστροφες διαδηλώσεις ξέσπασαν, διαταράσσοντας παγκόσμιες οικονομικές συναντήσεις – πιο διάσημη η διαμαρτυρία στο Σιάτλ κατά της World Trade Organization το 1999. Εκεί βίαιες συγκρούσεις μεταξύ διαδηλωτών και αστυνομίας απέτρεψαν την έναρξη ενός νέου γύρου παγκόσμιου εμπορίου, τον οποίο υποστήριζε ο τότε πρόεδρος Bill Clinton.
Αν θέλεις, μπορώ να μεταφράσω ολόκληρο το δεύτερο μέρος του άρθρου — “why the next global financial meltdown could be much worse with the US on the sidelines” — ώστε να έχεις πλήρη εικόνα.
Ένα ντοκιμαντέρ για τη «μάχη του Σιάτλ» του 1999, σε σκηνοθεσία των Τζιλ Φρίντμπεργκ και Ρικ Ρόουλι.
Στις ΗΠΑ, μια ακόμη κριτική προς την παγκοσμιοποίηση επικεντρωνόταν στις εσωτερικές της συνέπειες για τους Αμερικανούς εργαζομένους — συγκεκριμένα, στις απώλειες θέσεων εργασίας και στη μείωση των αμοιβών — και οδήγησε σε εκκλήσεις για μεγαλύτερο προστατευτισμό. Αν και αρχικά διατυπώθηκε από τα εργατικά συνδικάτα και κάποιους Δημοκρατικούς πολιτικούς, αυτή η κριτική απέκτησε σταδιακά απήχηση και σε ριζοσπαστικούς κύκλους της δεξιάς που αντιτίθεντο σε κάθε ρόλο διεθνών οργανισμών όπως ο ΠΟΕ, με το επιχείρημα ότι θίγουν την αμερικανική κυριαρχία. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, μόνο σταματώντας τον ξένο ανταγωνισμό, του οποίου τα χαμηλά μεροκάματα υπονομεύουν τους Αμερικανούς εργαζομένους, μπορεί να αποκατασταθεί η ευημερία. Η μετανάστευση αποτέλεσε έναν ακόμη στόχο.
Υπό τη δεύτερη θητεία του Ντόναλντ Τραμπ στην προεδρία των ΗΠΑ, αυτές οι επικρίσεις μετατράπηκαν σε ριζοσπαστικές, βαθιά αποσταθεροποιητικές οικονομικές και κοινωνικές πολιτικές — με κέντρο τους τους δασμούς και τον προστατευτισμό. Κάνοντας αυτό, ο Τραμπ — παρά το θεατρικό του ύφος στη διεθνή σκηνή — επιβεβαίωσε αυτό που έχει από καιρό καταστεί σαφές σε προσεκτικούς παρατηρητές της αμερικανικής πολιτικής και επιχειρηματικότητας: ότι ο αμερικανικός αιώνας παγκόσμιας κυριαρχίας, με το δολάριο ως το αδιαμφισβήτητο νούμερο ένα νόμισμα, πλησιάζει ταχύτατα στο τέλος του.
Ακόμη και πριν ο Τραμπ αναλάβει για πρώτη φορά το αξίωμα το 2017, οι ΗΠΑ είχαν αρχίσει να αποσύρονται από τον ηγετικό τους ρόλο σε διεθνείς οικονομικούς θεσμούς όπως ο ΠΟΕ. Σήμερα, ο ισχυρότερος τομέας της οικονομίας τους, η υψηλή τεχνολογία, βρίσκεται υπό έντονη πίεση από την Κίνα, της οποίας η οικονομία είναι ήδη μεγαλύτερη από των ΗΠΑ με βάση ένα βασικό μέτρο του ΑΕΠ. Εν τω μεταξύ, η πλειοψηφία των Αμερικανών πολιτών αντιμετωπίζει στασιμότητα εισοδημάτων, υψηλότερες τιμές και περισσότερες επισφαλείς θέσεις εργασίας.
Σε προηγούμενους αιώνες, όταν πρώτα η Γαλλία και κατόπιν η Μεγάλη Βρετανία έφτασαν στο τέλος της παγκόσμιας κυριαρχίας τους, αυτές οι μεταβάσεις είχαν επώδυνες επιπτώσεις πέραν των συνόρων τους. Αυτή τη φορά, με την παγκόσμια οικονομία πιο διασυνδεδεμένη από ποτέ και χωρίς καμία κυρίαρχη δύναμη να περιμένει στα παρασκήνια για να αναλάβει, οι επιπτώσεις ενδέχεται να είναι ακόμη πιο εκτεταμένες — με εξαιρετικά βλαβερές, αν όχι καταστροφικές, συνέπειες.
Γιατί κανείς δεν είναι έτοιμος να αντικαταστήσει τις ΗΠΑ
Όταν πρόκειται για την ανάληψη του ρόλου των ΗΠΑ ως κορυφαίας ηγεμονικής δύναμης στον κόσμο, οι μόνες βιώσιμες υποψήφιες με επαρκώς μεγάλες οικονομίες είναι η Ευρωπαϊκή Ένωση και η Κίνα. Όμως υπάρχουν σοβαροί λόγοι να αμφιβάλλουμε ότι οποιαδήποτε από τις δύο μπορεί να αναλάβει αυτόν τον ρόλο — παρά το γεγονός ότι το 2022, η Εθνική Στρατηγική Ασφαλείας του τότε προέδρου των ΗΠΑ Τζο Μπάιντεν χαρακτήριζε την Κίνα: «τον μόνο ανταγωνιστή με την πρόθεση να αναδιαμορφώσει τη διεθνή τάξη και, ολοένα και περισσότερο, με την οικονομική, διπλωματική, στρατιωτική και τεχνολογική ισχύ για να το κάνει.»
Κατά καιρούς, ο διάδοχος του Μπάιντεν, ο Πρόεδρος Τραμπ, έχει ακουστεί σχεδόν ζηλόφθων ως προς τον έλεγχο που ασκούν οι Κινέζοι ηγέτες στην εθνική τους οικονομία και το γεγονός ότι δεν αντιμετωπίζουν εκλογές ούτε περιορισμούς θητείας. Όμως ένα μονοκομματικό, αυταρχικό πολιτικό σύστημα που στερείται νομικών θεσμικών αντίβαρων είναι βασικός λόγος για τον οποίο η Κίνα θα δυσκολευτεί να αποκτήσει την πολιτισμική και πολιτική αποδοχή μεταξύ των δημοκρατικών εθνών που απαιτείται για την ανάληψη της παγκόσμιας πρωτοκαθεδρίας — παρά την επιρροή που ήδη ασκεί σε μεγάλες περιοχές της Ασίας και της Αφρικής.
Η Κίνα αντιμετωπίζει επίσης σοβαρές οικονομικές προκλήσεις. Αν και είναι ήδη παγκόσμια ηγέτιδα στα βιομηχανικά προϊόντα (εισερχόμενη ταχύτατα στην υψηλή τεχνολογία) και ο μεγαλύτερος εξαγωγέας στον κόσμο, η οικονομία της παραμένει βαθιά μη ισορροπημένη — με έναν πολύ μικρότερο καταναλωτικό τομέα, μια αδύναμη αγορά ακινήτων, πολλές αναποτελεσματικές κρατικές βιομηχανίες που είναι υπερχρεωμένες, και έναν σχετικά μικρό χρηματοοικονομικό τομέα περιορισμένο από κρατική ιδιοκτησία. Ούτε διαθέτει ένα παγκόσμιο νόμισμα, παρά τις (περιορισμένες) προσπάθειες να καταστήσει το γιουάν ένα πραγματικά διεθνές νόμισμα.
Όπως διαπίστωσα σε αποστολή ρεπορτάζ στη Σαγκάη το 2007 για να διερευνήσω τις επιπτώσεις της παγκοσμιοποίησης, υπάρχουν επίσης τεράστιες διαφορές μεταξύ των ευημερούντων παράκτιων μεγαλοπόλεων της Κίνας — των οποίων οι κεντρικές λεωφόροι ανταγωνίζονται εκείνες της Νέας Υόρκης και του Παρισιού — και της σχετικής φτώχειας στο εσωτερικό της χώρας, ιδιαίτερα στις αγροτικές περιοχές. Όμως σχεδόν δύο δεκαετίες μετά από εκείνη την επίσκεψη, και ενώ ο ρυθμός ανάπτυξης της χώρας επιβραδύνεται, πολλοί νέοι με πανεπιστημιακή μόρφωση δυσκολεύονται πλέον να βρουν καλοπληρωμένες θέσεις εργασίας.
Την ίδια στιγμή, η Ευρώπη — η μόνη άλλη υποψήφια να διαδεχθεί τις ΗΠΑ ως η κορυφαία παγκόσμια δύναμη — είναι βαθιά πολιτικά διχασμένη, με μικρότερες και ασθενέστερες οικονομίες στα ανατολικά και νότια πολύ πιο επιφυλακτικές απέναντι στα οφέλη της παγκοσμιοποίησης και όλο και πιο διχασμένες σε ζητήματα όπως η μετανάστευση και ο πόλεμος στην Ουκρανία. Οι προκλήσεις για την επίτευξη ευρείας πολιτικής συμφωνίας μεταξύ όλων των κρατών-μελών, καθώς και το ζήτημα του ποιος μπορεί να μιλά εκ μέρους της Ευρώπης, καθιστούν απίθανο το ενδεχόμενο η ΕΕ, όπως είναι σήμερα, να μπορέσει να ξεκινήσει και να επιβάλει από μόνη της μια νέα παγκόσμια τάξη πραγμάτων.
Το χρηματοοικονομικό σύστημα της ΕΕ επίσης δεν διαθέτει το εκτόπισμα εκείνου των ΗΠΑ. Αν και έχει κοινό νόμισμα (το ευρώ) που διαχειρίζεται η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, το χρηματοπιστωτικό της σύστημα είναι πολύ πιο κατακερματισμένο. Οι τράπεζες ρυθμίζονται σε εθνικό επίπεδο και κάθε χώρα εκδίδει τα δικά της κρατικά ομόλογα (αν και πλέον κυκλοφορούν ορισμένα ευρωομόλογα). Αυτό καθιστά δύσκολο για το ευρώ να αντικαταστήσει το δολάριο ως μέσο αποθήκευσης αξίας και μειώνει το κίνητρο για τους ξένους να διακρατούν ευρώ ως εναλλακτικό αποθεματικό νόμισμα.
Παράλληλα, οι μελλοντικές προοπτικές για μια ανανέωση της αμερικανικής παγκόσμιας ηγεσίας δείχνουν εξίσου δυσοίωνες. Η πολιτική του Τραμπ για μείωση των φόρων ενώ αυξάνει το μέγεθος του δημόσιου χρέους των ΗΠΑ — το οποίο σήμερα ανέρχεται στα 38 τρισεκατομμύρια δολάρια ή 120% του ΑΕΠ — απειλεί τόσο τη σταθερότητα της παγκόσμιας οικονομίας όσο και την ικανότητα των ΗΠΑ να χρηματοδοτήσουν αυτό το ιλιγγιώδες έλλειμμα.
Το εθνικό χρέος των ΗΠΑ φτάνει σε ιστορικά υψηλά. Βίντεο: The Economic Times.
Ενδεικτικά, η κυβέρνηση Τραμπ δεν δείχνει κανένα ενδιαφέρον για την αναβίωση — ούτε καν για την εμπλοκή — σε πολλούς από τους διεθνείς χρηματοοικονομικούς θεσμούς στους οποίους κάποτε κυριαρχούσαν οι ΗΠΑ και που βοήθησαν να διαμορφωθεί η παγκόσμια οικονομική τάξη — όπως εξέφρασε με περιφρόνηση ο εκπρόσωπος εμπορίου των ΗΠΑ, Τζέιμισον Γκριρ, πρόσφατα στους New York Times:
«Η σημερινή, ανώνυμη παγκόσμια τάξη, η οποία κυριαρχείται από τον ΠΟΕ και υποτίθεται ότι έχει σχεδιαστεί για να προάγει την οικονομική αποδοτικότητα και να ρυθμίζει τις εμπορικές πολιτικές των 166 κρατών-μελών της, είναι μη βιώσιμη και αδιέξοδη. Οι ΗΠΑ πλήρωσαν αυτό το σύστημα με την απώλεια βιομηχανικών θέσεων εργασίας και οικονομικής ασφάλειας, και ο μεγαλύτερος κερδισμένος υπήρξε η Κίνα.»
Αν και οι ΗΠΑ δεν έχουν — προς το παρόν — αποσυρθεί από το ΔΝΤ, η κυβέρνηση Τραμπ έχει καλέσει το Ταμείο να στηλιτεύσει την Κίνα για το τεράστιο εμπορικό της πλεόνασμα, ενώ ταυτόχρονα εγκαταλείπει την ευαισθησία για την κλιματική αλλαγή. Ο Γκριρ κατέληξε λέγοντας ότι οι ΗΠΑ «υπέταξαν τις οικονομικές και εθνικές τους προτεραιότητες στον χαμηλότερο κοινό παρονομαστή της παγκόσμιας συναίνεσης».
Κόσμος χωρίς παγκόσμιο Νο. 1
Για να κατανοήσουμε τους πιθανούς κινδύνους που έχουμε μπροστά μας, πρέπει να γυρίσουμε πίσω περισσότερο από έναν αιώνα, στην τελευταία φορά που δεν υπήρχε παγκόσμιος ηγεμόνας. Όταν ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος έληξε επίσημα με την υπογραφή της Συνθήκης των Βερσαλλιών στις 28 Ιουνίου 1919, η διεθνής οικονομική τάξη είχε καταρρεύσει. Η Βρετανία, παγκόσμια ηγέτιδα τον προηγούμενο αιώνα, δεν διέθετε πλέον την οικονομική, πολιτική ή στρατιωτική ισχύ για να επιβάλει τη δική της εκδοχή της παγκοσμιοποίησης.
Η βρετανική κυβέρνηση, επιβαρυμένη από το τεράστιο χρέος που είχε αναλάβει για να χρηματοδοτήσει τον πολεμικό αγώνα, αναγκάστηκε να προβεί σε σημαντικές περικοπές των δημοσίων δαπανών. Το 1931, βρέθηκε αντιμέτωπη με μια κρίση της στερλίνας: το νόμισμα έπρεπε να υποτιμηθεί, καθώς η Βρετανία εγκατέλειψε οριστικά τον κανόνα του χρυσού, παρά το γεγονός ότι είχε υποκύψει στις απαιτήσεις των διεθνών τραπεζιτών για περικοπές των επιδομάτων ανεργίας. Αυτό ήταν το τελικό σημάδι ότι η Βρετανία είχε χάσει την κυρίαρχη θέση της στην παγκόσμια οικονομική τάξη.
Η δεκαετία του 1930 ήταν περίοδος βαθιάς πολιτικής ανησυχίας και αναταραχής στη Βρετανία και σε πολλές άλλες χώρες. Το 1936, άνεργοι εργάτες από το Τζάροου, μια πόλη στη βορειοανατολική Αγγλία με 70% ανεργία μετά το κλείσιμο των ναυπηγείων της, οργάνωσαν μια μη πολιτική «πορεία πείνας» προς το Λονδίνο, η οποία έγινε γνωστή ως η σταυροφορία του Τζάροου (Jarrow crusade). Πάνω από 200 άνδρες, ντυμένοι με τα καλά της Κυριακής, περπάτησαν ειρηνικά και με βηματισμό πάνω από 200 μίλια, αποσπώντας μεγάλη υποστήριξη καθ’ οδόν. Όμως, όταν έφτασαν στο Λονδίνο, ο πρωθυπουργός Στάνλεϊ Μπόλντουιν αγνόησε την αίτησή τους — και οι άνδρες πληροφορήθηκαν ότι τα επιδόματά τους θα μειώνονταν επειδή ήταν «μη διαθέσιμοι για εργασία» τις προηγούμενες δύο εβδομάδες.
Οι διαδηλωτές του Jarrow καθ’ οδόν προς το Λονδίνο τον Οκτώβριο του 1936. Εθνικό Μουσείο Μέσων Ενημέρωσης/Wikimedia
Η Ευρώπη αντιμετώπιζε επίσης σοβαρή οικονομική κρίση. Αφού η γερμανική κυβέρνηση αρνήθηκε να πληρώσει τις πολεμικές αποζημιώσεις που είχαν συμφωνηθεί στη Συνθήκη των Βερσαλλιών το 1919, υποστηρίζοντας ότι θα χρεοκοπούσαν την οικονομία της, ο γαλλικός στρατός κατέλαβε τη βιομηχανική καρδιά της Γερμανίας, το Ρουρ, και οι Γερμανοί εργάτες ξεκίνησαν απεργία, με την υποστήριξη της κυβέρνησής τους. Ο αγώνας που ακολούθησε τροφοδότησε τον υπερπληθωρισμό στη Γερμανία. Μέχρι τον Νοέμβριο του 1923, χρειάζονταν 200.000 εκατομμύρια μάρκα για να αγοράσει κανείς ένα καρβέλι ψωμί, ενώ οι αποταμιεύσεις και οι συντάξεις της γερμανικής μεσαίας τάξης εξανεμίστηκαν. Τον ίδιο μήνα, ο Αδόλφος Χίτλερ έκανε την πρώτη του απόπειρα να καταλάβει την εξουσία, με το αποτυχημένο «πραξικόπημα της μπυραρίας» στο Μόναχο.
Αντίθετα, πέρα από τον Ατλαντικό, οι ΗΠΑ απολάμβαναν μια περίοδο μεταπολεμικής ευημερίας, με ραγδαία άνοδο του χρηματιστηρίου και εκρηκτική ανάπτυξη νέων βιομηχανιών όπως η αυτοκινητοβιομηχανία. Παρά το γεγονός ότι είχαν αναδειχθεί στην ισχυρότερη οικονομική δύναμη παγκοσμίως, έχοντας χρηματοδοτήσει μεγάλο μέρος της πολεμικής προσπάθειας των Συμμάχων, δεν ήταν πρόθυμες να αναλάβουν τα ηνία της παγκόσμιας οικονομικής ηγεσίας.
Το Ρεπουμπλικανικό Κογκρέσο των ΗΠΑ, αφού εμπόδισε το σχέδιο του προέδρου Γούντροου Γουίλσον για τη δημιουργία της Κοινωνίας των Εθνών, αγκάλιασε τον απομονωτισμό και ένιψε τας χείρας του για τα προβλήματα της Ευρώπης. Οι ΗΠΑ αρνήθηκαν να ακυρώσουν ή ακόμη και να μειώσουν τα πολεμικά χρέη που τους όφειλαν τα συμμαχικά κράτη, τα οποία τελικά αποκήρυξαν τα χρέη τους. Σε αντίποινα, το Κογκρέσο των ΗΠΑ απαγόρευσε σε όλες τις αμερικανικές τράπεζες να δανείζουν χρήματα στους λεγόμενους συμμάχους.
Έπειτα, το 1929, η εύπορη αμερικανική «εποχή της τζαζ» έλαβε απότομο τέλος με μια χρηματιστηριακή κατάρρευση που εξαφάνισε τη μισή χρηματιστηριακή αξία. Ο μεγαλύτερος κατασκευαστής της χώρας, η Ford, έκλεισε για έναν χρόνο και απέλυσε όλους τους εργαζομένους της. Με το ένα τέταρτο του πληθυσμού να είναι άνεργο, τεράστιες ουρές για συσσίτια εμφανίζονταν σε κάθε πόλη, ενώ όσοι είχαν εκδιωχθεί από τα σπίτια τους κατασκήνωναν όπου μπορούσαν — περιλαμβανομένου και του Σέντραλ Παρκ της Νέας Υόρκης, που μετονομάστηκε σε «Χούβερβιλ» (Hooverville), προς τιμήν του αμήχανου τότε προέδρου των ΗΠΑ, Χέρμπερτ Χούβερ.
Το Χούβερβιλ στο Σέντραλ Παρκ της Νέας Υόρκης κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Ύφεσης. Hmalcolm03/Wikimedia, CC BY-NC-ND
Στις αγροτικές περιοχές, όπου η κατάρρευση των τιμών των γεωργικών προϊόντων σήμαινε ότι οι αγρότες δεν μπορούσαν πλέον να επιβιώσουν, οπλισμένοι αγρότες σταματούσαν φορτηγά μεταφοράς τροφίμων και γάλακτος και κατέστρεφαν το περιεχόμενό τους σε μια μάταιη προσπάθεια να περιορίσουν την προσφορά και να αυξήσουν τις τιμές. Μέχρι τον Μάρτιο του 1933, όταν ανέλαβε καθήκοντα ο πρόεδρος Φραγκλίνος Ρούσβελτ, ολόκληρο το τραπεζικό σύστημα των ΗΠΑ είχε παραλύσει, με κανέναν να μην μπορεί να κάνει ανάληψη από τον τραπεζικό του λογαριασμό.
Με την προσοχή της στραμμένη σε αυτή τη συντριπτική Μεγάλη Ύφεση, η Αμερική αρνήθηκε να εμπλακεί σε προσπάθειες διεθνούς οικονομικής συνεργασίας. Χωρίς καμία προειδοποίηση, ο Ρούσβελτ απέσυρε τις ΗΠΑ από το Συνέδριο του Λονδίνου το 1933, το οποίο είχε συγκληθεί για να σταθεροποιήσει τα νομίσματα του κόσμου — στέλνοντας ταυτόχρονα ένα μήνυμα καταδίκης προς τις «παλιές εμμονές των λεγόμενων διεθνών τραπεζιτών».
Καθώς οι ΗΠΑ ακολουθούσαν τη Βρετανία εκτός κανόνα χρυσού, οι επακόλουθοι νομισματικοί πόλεμοι επιδείνωσαν την κρίση και αποδυνάμωσαν περαιτέρω τις ευρωπαϊκές οικονομίες. Καθώς οι χώρες επέστρεφαν σε μερκαντιλιστικές πολιτικές προστατευτισμού και εμπορικών πολέμων, το παγκόσμιο εμπόριο συρρικνώθηκε δραματικά.
Η κατάσταση επιδεινώθηκε ακόμη περισσότερο στην Κεντρική Ευρώπη, όπου η κατάρρευση της τεράστιας αυστριακής τράπεζας Credit-Anstalt το 1931 είχε αντίκτυπο σε ολόκληρη την περιοχή. Στη Γερμανία, καθώς η μαζική ανεργία εκτοξευόταν, τα κεντρώα κόμματα πιέζονταν και ξέσπαγαν ένοπλες συγκρούσεις μεταξύ υποστηρικτών των κομμουνιστών και των φασιστών. Όταν οι Ναζί ανέλαβαν την εξουσία, εισήγαγαν μια πολιτική αυτάρκειας, κόβοντας τους οικονομικούς δεσμούς με τη Δύση για να ενισχύσουν τη στρατιωτική τους μηχανή.
Οι οικονομικοί ανταγωνισμοί και οι αντιπαλότητες που αποδυνάμωσαν τις δυτικές οικονομίες άνοιξαν τον δρόμο για την άνοδο του φασισμού στη Γερμανία. Με κάποια έννοια, ο Χίτλερ — θαυμαστής της Βρετανικής Αυτοκρατορίας — επεδίωκε να γίνει η επόμενη ηγεμονική οικονομική αλλά και στρατιωτική δύναμη, δημιουργώντας τη δική του αυτοκρατορία μέσω της κατάκτησης και της αδίστακτης εκμετάλλευσης των πόρων της υπόλοιπης Ευρώπης.
Troubled by rampant hyperinflation, Germans queue up with large bags to withdraw money from Berlin’s Reichsbank in 1923. Bundesarchiv/Wikimedia, CC BY-NC-SA
Σχεδόν ένα αιώνα μετά, υπάρχουν ανησυχητικές ομοιότητες με την περίοδο μεταξύ των δύο παγκοσμίων πολέμων. Όπως η Αμερική μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Donald Trump επιμένει ότι οι χώρες που οι ΗΠΑ υποστήριζαν στρατιωτικά τώρα τους χρωστούν για αυτή την προστασία. (Yahoo Finance) Θέλει να ενθαρρύνει νομισματικούς πολέμους με υποτίμηση του δολαρίου, και να αυξήσει προστατευτικά εμπόδια για τη βιομηχανία της χώρας. Η δεκαετία του 1920 ήταν επίσης περίοδος όπου οι ΗΠΑ περιόριζαν μαζικά τη μετανάστευση για ευγονικούς λόγους.
Κατά προφανή τρόπο, ο Τραμπ δεν θεωρεί ότι η έλλειψη διεθνούς συνεργασίας — που θα μπορούσε να ενισχύσει τις καταστροφικές οικονομικές επιπτώσεις μιας κατάρρευσης στο χρηματιστήριο ή την αγορά ομολόγων — αποτελεί πρόβλημα που πρέπει να τον απασχολεί. Και στον σημερινό ασταθή κόσμο, παρά τα παρελθόντα λάθη της Αμερικής ως παγκόσμιας ηγέτιδας, αυτό αποτελεί πολύ ανησυχητικό ενδεχόμενο.
Πώς ανταπάντησαν οι ΗΠΑ στην τελευταία οικονομική κρίση
Για μια ακόμη φορά, οι κανόνες της διεθνούς τάξης καταρρέουν. Αν και είναι πιθανό ότι η προσέγγιση του Τραμπ δεν θα υιοθετηθεί πλήρως από τον διάδοχό του στον Λευκό Οίκο, η κατεύθυνση των ΗΠΑ θα παραμείνει σχεδόν βέβαια σκεπτικιστική ως προς τα οφέλη της παγκοσμιοποίησης, με περιορισμένη υποστήριξη για παγκόσμιους οικονομικούς κανόνες ή πρωτοβουλίες.
Παρατηρούμε παρόμοιο σκεπτικισμό για τα οφέλη της παγκοσμιοποίησης να αναδύεται σε άλλες χώρες, εν μέσω της ανόδου λαϊκιστικών δεξιών κομμάτων σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης και της Νότιας Αμερικής – πολλά από αυτά υποστηριζόμενα από τον Τραμπ.
Με την παγκόσμια οικονομία και το χρηματοπιστωτικό σύστημα να είναι μεγαλύτερα από ποτέ, μια νέα κρίση θα μπορούσε να είναι ακόμη πιο σφοδρή από εκείνη του 2008, όταν η κατάρρευση του τραπεζικού συστήματος άφησε τον κόσμο να στέκεται στο χείλος της κατάρρευσης.
Κατά τη διάρκεια της κρίσης του 2008, αξιωματούχοι των ΗΠΑ και του ΗΒ έδρασαν τολμηρά και γρήγορα. Θυμάμαι ως ανταποκριτής του BBC στην Ουάσιγκτον ότι παραβρέθηκα σε ακρόαση της Επιτροπής Χρηματοοικονομικών Υπηρεσιών της Βουλής των Αντιπροσώπων τρεις ημέρες μετά την κατάρρευση της Lehman Brothers, για να μάθω τη –τότε– απάντηση της κυβέρνησης. Ο πρόεδρος της επιτροπής, Barney Frank, έμεινε έκπληκτος όταν ρώτησε τον Υπουργό Οικονομικών των ΗΠΑ, Hank Paulson, και τον πρόεδρο της Federal Reserve, Ben Bernanke, πόσα χρήματα ενδέχεται να χρειαστούν για να σταθεροποιήσουν την κατάσταση. «Ας ξεκινήσουμε με 1 τρισεκατομμύριο δολάρια», απάντησε ο Bernanke ψύχραιμα. «Αλλά έχουμε άλλα 2 τρισεκατομμύρια στο ισοζύγιό μας αν χρειαστεί».
Αυτές οι αντιδράσεις έδειξαν τη δυνατότητα συντονισμού και τεράστιας οικονομικής δύναμης που υπήρχε τότε. Σήμερα, με τις ΗΠΑ στο περιθώριο, δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι θα υπάρξει αντίστοιχη δυνατότητα ή προθυμία για ανάλογη αντίδραση.
Ντοκιμαντέρ για την κατάρρευση της τράπεζας Lehman Brothers τον Σεπτέμβριο του 2008.
Λίγο αργότερα, το Κογκρέσο των ΗΠΑ ενέκρινε πακέτο διάσωσης ύψους 700 δισεκατομμυρίων δολαρίων. (Βικιπαίδεια)
Παρά το γεγονός ότι η παγκόσμια οικονομία δεν είχε ακόμη ανακάμψει πλήρως από αυτή την κρίση, το εν λόγω πακέτο πιθανώς απέτρεψε μια κατάρρευση όσο σοβαρή όσο εκείνη της δεκαετίας του 1930.
Σε όλον τον κόσμο, κυβερνήσεις κατέθεσαν περίπου 11 τρισεκατομμύρια δολάρια ως εγγύηση για την φερεγγυότητα των τραπεζικών τους συστημάτων, με τη βρετανική κυβέρνηση να προσφέρει ποσό αντίστοιχο ολόκληρου του ετήσιου ΑΕΠ της. Στη σύνοδο των G20 στο Λονδίνο τον Απρίλιο του 2009, δημιουργήθηκε νέο ταμείο ύψους 1,1 τρισεκατομμυρίων δολαρίων από το International Monetary Fund (ΔΝΤ) για την παροχή κεφαλαίων σε χώρες που βρίσκονταν σε οικονομική δυσχέρεια.
Παράλληλα, άλλα κέντρα εξουσίας, όπως η Federal Reserve των ΗΠΑ, προχώρησαν σε «swap» νομισμάτων, μεταφέροντας δολάρια σε άλλες κεντρικές τράπεζες ύψους σχεδόν 600 δισεκατομμυρίων δολαρίων, ώστε να διασφαλιστεί ότι διέθεταν ρευστότητα για τη στήριξη του τραπεζικού τους συστήματος.
Ωστόσο, αυτά τα πακέτα διάσωσης για τις τράπεζες, αν και αναγκαία για τη σταθεροποίηση της παγκόσμιας οικονομίας, δεν επεκτάθηκαν στους πολλούς από τους «θύματα» της κρίσης — όπως οι 12 εκατομμύρια αμερικανικά νοικοκυριά των οποίων τα σπίτια είχαν πλέον μικρότερη αξία από το δάνειό τους, ή οι 40% των νοικοκυριών που αντιμετώπισαν οικονομική δυσχέρεια κατά τους 18 μήνες μετά την κατάρρευση.
Σε αναπτυσσόμενες χώρες οι συνέπειες ήταν ακόμη πιο σκληρές· για παράδειγμα, η κυβέρνηση της Ζάμπια, εξαρτώμενη από τις εξαγωγές χαλκού, αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το προγραμματισμένο της σχέδιο μείωσης της φτώχειας και είδε το νόμισμά της να καταποντίζεται, πλήττοντας ιδιαίτερα τους φτωχότερους.
Οι αλληλεπιδράσεις της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης του 2008 σύντομα έπληξαν το ορυχείο χαλκού Luanshya στη Ζάμπια. Nerin Engineering Co., CC BY-SA
Σχεδόν ένας αιώνας αργότερα, υπάρχουν κάποιες ανησυχητικές ομοιότητες με εκείνην την περίοδο μεταξύ των δύο παγκοσμίων πολέμων. Όπως η Αμερική μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Donald Trump επιμένει ότι χώρες που οι ΗΠΑ έχουν υποστηρίξει στρατιωτικά τώρα του χρωστούν για αυτή την προστασία. Επιθυμεί να ενθαρρύνει νομισματικούς πολέμους υποτιμώντας το δολάριο, και να υψώσει προστατευτικά εμπόδια για να προστατέψει τη βιομηχανία της χώρας. Η δεκαετία του 1920 ήταν επίσης περίοδος όπου οι ΗΠΑ περιόρισαν έντονα τη μετανάστευση για ευγονικούς λόγους, επιτρέποντας είσοδο μόνο από βόρειες ευρωπαϊκές χώρες που (όπως υποστήριξαν οι ευγονιστές) δεν θα «μόλυναν τη λευκή φυλή».
Κατά προφανή τρόπο, ο Τραμπ δεν θεωρεί ότι η έλλειψη διεθνούς συνεργασίας — η οποία θα μπορούσε να ενισχύσει τις καταστροφικές οικονομικές επιπτώσεις μιας κατάρρευσης στο χρηματιστήριο ή στην αγορά ομολόγων — αποτελεί πρόβλημα που πρέπει να τον απασχολεί. Και στον σημερινό ασταθή κόσμο, παρά τα παρελθόντα λάθη των ΗΠΑ ως παγκόσμιας ηγέτιδας, αυτό αποτελεί πολύ ανησυχητική προοπτική.
Τι συμβαίνει αν καταρρεύσει η αγορά ομολόγων των ΗΠΑ;
Οι οικονομικοί ιστορικοί συμφωνούν ότι οι χρηματοοικονομικές κρίσεις είναι ενδημικές στην ιστορία του παγκόσμιου καπιταλισμού, και έχουν αυξηθεί σε συχνότητα από την εποχή της «υπερ‑παγκοσμιοποίησης» της δεκαετίας του 1970. Από την κρίση χρέους της Λατινικής Αμερικής στη δεκαετία του 1980, έως την κρίση νομισμάτων της Ασίας στα τέλη της δεκαετίας του 1990 και την κατάρρευση της αγοράς μετοχών dot‑com των ΗΠΑ στις αρχές του 2000, οι κρίσεις έχουν τακτικά καταστρέψει οικονομίες και περιφέρειες σε όλο τον κόσμο.
Σήμερα, ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι η κατάρρευση της αγοράς κρατικών ομολόγων των ΗΠΑ, η οποία υποστηρίζει το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα και συμμετέχει σε περίπου 70% των παγκόσμιων χρηματοοικονομικών συναλλαγών από τράπεζες και άλλους χρηματοπιστωτικούς θεσμούς. Οι διεθνείς αυτές θεσμοί για μεγάλο διάστημα θεωρούν την αγορά αμερικανικών ομολόγων — αξίας πάνω από 30 τρισεκατομμυρίων δολαρίων — ως «ασφαλές καταφύγιο», επειδή αυτές οι «χρηματοοικονομικές απαιτήσεις» υποστηρίζονται από την Federal Reserve των ΗΠΑ.
Ο μη ρυθμιζόμενος όμιλος της «σκιάς του τραπεζικού συστήματος» — ένας τομέας που πλέον είναι μεγαλύτερος από τους ρυθμιζόμενους διεθνώς τραπεζικούς οργανισμούς — εμπλέκεται βαθιά στην αγορά ομολόγων. Μη‑τραπεζικοί χρηματοπιστωτικοί θεσμοί όπως ιδιωτικά κεφάλαια (private equity), κεφάλαια αντιστάθμισης κινδύνου (hedge funds), επιχειρηματικά κεφάλαια (venture capital) και ταμεία συντάξεων (pension funds) είναι σε μεγάλο βαθμό μη ρυθμιζόμενοι και, σε αντίθεση με τις τράπεζες, δεν απαιτείται να διατηρούν αποθέματα.
Οι ήδη ανησυχητικές ταραχές στην αγορά ομολόγων προκαλούν ανεξήγητη αναστάτωση στις παγκόσμιες χρηματοπιστωτικές αγορές, οι οποίες φοβούνται ότι η αποσύνθεσή της θα μπορούσε να προκαλέσει τραπεζική κρίση στο μέγεθος της κρίσης του 2008 — με βαθιά εκτεθειμένες τις μη‑τραπεζικές χρηματοπιστωτικές εταιρείες λόγω υψηλής μόχλευσης.
Τα αμερικανικά ομόλογα διαδραματίζουν βασικό ρόλο στη διατήρηση της σταθερότητας της παγκόσμιας οικονομίας. Βίντεο: Wall Street Journal.
Οι αγοραστές αμερικανικών ομολόγων εκφράζουν ανησυχία λόγω της πρόθεσης της κυβέρνησης των ΗΠΑ να αυξήσει ακόμη περισσότερο το έλλειμμα για τη χρηματοδότηση φοροαπαλλαγών — με το εθνικό χρέος να προβλέπεται ότι θα φθάσει στο ~134 % του ΑΕΠ έως το 2035. (Reuters)
Σε περίπτωση που αυτό οδηγήσει σε μαζική άρνηση νέων αγορών αμερικανικών ομολόγων από νευρικούς επενδυτές, η αξία τους θα κατέρρεε και τα επιτόκια — τόσο στις ΗΠΑ όσο και παγκοσμίως — θα εκτοξευόταν.
Ο διοικητής της Bank of England, Άντριου Μπέιλι, προειδοποίησε πρόσφατα ότι η κατάσταση «έχει ανησυχητικές αναδράσεις της κρίσης του 2008», ενώ η επικεφαλής του International Monetary Fund (ΔΝΤ), Κρισταλίνα Γεοργκίεβα, δήλωσε ότι οι ανησυχίες της για κατάρρευση των ιδιωτικών πιστωτικών αγορών «κάποιες φορές την κρατούν ξύπνια τη νύχτα».
Ένα ακόμη χειρότερο σενάριο θα προέκυπτε αν προβλήματα στην αγορά ομολόγων πυροδοτούσαν απότομη πτώση της αξίας του δολαρίου. Το παγκόσμιο «νόμισμα άγκυρα» δεν θα θεωρούνταν πλέον ασφαλές κατάλυμα — γεγονός που θα οδηγήσει σε μαζικές εκροές κεφαλαίων από την αγορά αμερικανικών ομολόγων, όπου πολλές ξένες κυβερνήσεις κατέχουν αποθεματικά.
Ένα πιο αδύναμο δολάριο θα έκανε — μεταξύ άλλων — ακριβότερα τα εισαγόμενα αγαθά για τους Αμερικανούς καταναλωτές, ενώ ενδεχομένως θα ενίσχυε τις εξαγωγές της χώρας. Αυτή ακριβώς είναι η πορεία που υποστηρίζει ο Stephen Miran, πρόεδρος του Συμβουλίου Οικονομικών Συμβούλων του προέδρου, και τον οποίο ο ίδιος ο πρόεδρος Donald Trump φαίνεται να θέλει ως επόμενο διοικητή της Federal Reserve.
Μία ενδεικτική σύγκριση: όταν η πρώην Βρετανίδα πρωθυπουργός Liz Truss ανακοίνωσε τεράστιες αχρηματοδότητες φοροαπαλλαγές στον προϋπολογισμό της το 2022, η αξία των βρετανικών ομολόγων (gilts) κατέρρευσε και τα επιτόκια εκτοξεύθηκαν — αναγκάζοντας την Τράπεζα της Αγγλίας να ενεργοποιήσει επείγοντα ταμείο διάσωσης ύψους £60 δισεκατομμυρίων για να αποτρέψει κατάρρευση των ασφαλιστικών ταμείων.
Στην περίπτωση μιας κατάρρευσης της αμερικανικής αγοράς ομολόγων, ωστόσο, υπάρχουν αυξανόμενοι φόβοι ότι η κυβέρνηση των ΗΠΑ θα είναι ανίκανη — και πιθανώς απρόθυμη — να παρέμβει για να μετριάσει τη ζημιά.
Μια νέα εποχή χρηματοπιστωτικού χάους
Ακόμα πιο ανησυχητικό θα ήταν μια κατάρρευση της αμερικανικής χρηματιστηριακής αγοράς — η οποία, με βάση τα ιστορικά δεδομένα, βρίσκεται σήμερα πολύ υπερτιμημένη.
Οι τεράστιες πρόσφατες αυξήσεις στην συνολική αξία της αμερικανικής χρηματιστηριακής αγοράς έχουν οδηγηθεί σχεδόν αποκλειστικά από τις «Μεγαλοεπτά» εταιρείες υψηλής τεχνολογίας, που από μόνες τους συνιστούν το ένα τρίτο της συνολικής αξίας της. Εάν το μεγάλο τους στοίχημα στην τεχνητή νοημοσύνη δεν αποδειχθεί τόσο προσοδοφόρο όσο ισχυρίζονται, ή επισκιαστεί από την επιτυχία των κινεζικών συστημάτων ΤΝ, είναι πολύ πιθανό να συμβεί μία απότομη πτώση, παρόμοια με εκείνη της κρίσης dot‑com το 2000‑02.
Ο Τζέιμι Ντάιμον, επικεφαλής της μεγαλύτερης αμερικανικής τράπεζας JPMorgan Chase, δήλωσε ότι είναι «πολύ πιο ανήσυχος από άλλους [ειδικούς]» για μια σοβαρή διόρθωση της αγοράς, προειδοποιώντας ότι αυτή θα μπορούσε να συμβεί μέσα στους επόμενους έξι μήνες έως δύο χρόνια.
Οι επικεφαλής των μεγάλων εταιρειών τεχνολογίας έχουν υπάρξει υπεραισιόδοξοι και στο παρελθόν. Κατά τη δημοσιογραφική μου αποστολή στη Σίλικον Βάλεϊ το 2001, καθώς έσκαγε η φούσκα των dotcom, με εντυπωσίασε η ακλόνητη πεποίθηση των διευθυνόντων συμβούλων νεοφυών επιχειρήσεων διαδικτύου ότι οι τιμές των μετοχών τους μπορούσαν μόνο να αυξηθούν.
Επιπλέον, οι υψηλές αποτιμήσεις των μετοχών αυτών των εταιρειών τούς επέτρεψαν να εξαγοράσουν τους ανταγωνιστές τους, περιορίζοντας έτσι τον ανταγωνισμό — όπως ακριβώς έκαναν αργότερα εταιρείες όπως η Google και η Meta (Facebook), χρησιμοποιώντας τις ιδιαίτερα αποτιμημένες μετοχές τους για να αγοράσουν βασικά περιουσιακά στοιχεία και δυνητικούς ανταγωνιστές, όπως τα YouTube, WhatsApp, Instagram και DeepMind. Η ιστορία δείχνει ότι αυτό είναι πάντα κακό για την οικονομία μακροπρόθεσμα.
Καθώς οι επιχειρηματικοί και χρηματοοικονομικοί κόσμοι είναι πλέον στενότερα συνδεδεμένοι από ποτέ, δεν έχει αυξηθεί μόνο η συχνότητα των χρηματοπιστωτικών κρίσεων τα τελευταία πενήντα χρόνια — κάθε κρίση είναι όλο και πιο διασυνδεδεμένη. Η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 έδειξε πόσο επικίνδυνο μπορεί να είναι αυτό: μια παγκόσμια τραπεζική κρίση πυροδότησε πτώσεις στα χρηματιστήρια, καταρρεύσεις της αξίας αδύναμων νομισμάτων, κρίση χρέους στις αναπτυσσόμενες χώρες — και τελικά, μια παγκόσμια ύφεση από την οποία χρειάστηκαν χρόνια για να ανακάμψει ο κόσμος.
Η τελευταία έκθεση χρηματοοικονομικής σταθερότητας του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου συνοψίζει την κατάσταση με ανησυχητικούς όρους, επισημαίνοντας τους «αυξημένους» κινδύνους σταθερότητας λόγω «τεντωμένων αποτιμήσεων περιουσιακών στοιχείων, αυξανόμενων πιέσεων στις αγορές κρατικών ομολόγων και του ενισχυμένου ρόλου των μη τραπεζικών χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων. Παρά τη βαθιά ρευστότητά του, η παγκόσμια αγορά συναλλάγματος παραμένει ευάλωτη σε μακροοικονομικές και χρηματοοικονομικές αβεβαιότητες».
Το ΔΝΤ έχει προειδοποιήσει για αστάθεια στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα. Βίντεο: CGTN America.
Πιστεύω ότι ίσως εισερχόμαστε σε μια νέα εποχή διαρκούς χρηματοοικονομικού χάους, κατά την οποία οι σπόροι που σπάρθηκαν με τον θάνατο της παγκοσμιοποίησης — και η αντίδραση του Τραμπ σε αυτήν — θα διαλύσουν οριστικά την παγκόσμια οικονομική και πολιτική τάξη που εγκαθιδρύθηκε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Οι υψηλοί και ασυνεπώς εφαρμοζόμενοι δασμοί του Τραμπ — με κύριο στόχο την Κίνα — έχουν ήδη καταστήσει δύσκολη την αναδιάρθρωση των παγκόσμιων αλυσίδων εφοδιασμού. Ακόμα πιο ανησυχητική θα μπορούσε να είναι η σύγκρουση για τον έλεγχο βασικών στρατηγικών πρώτων υλών, όπως τα σπάνια μέταλλα που είναι απαραίτητα για τις βιομηχανίες υψηλής τεχνολογίας, με την Κίνα να απαγορεύει τις εξαγωγές τους και τις ΗΠΑ να απειλούν με δασμούς 100% σε απάντηση (καθώς και να επιδιώκουν την εξαγορά της Γροιλανδίας, η οποία διαθέτει ανεξερεύνητα αποθέματα ορισμένων από αυτά τα μέταλλα).
Η σύγκρουση για τα σπάνια μέταλλα, κρίσιμα για τα τσιπ υπολογιστών που απαιτούνται στην τεχνητή νοημοσύνη, θα μπορούσε επίσης να απειλήσει την αγοραία αξία των «υπερφιλόδοξων» τεχνολογικών μετοχών, όπως της Nvidia — της πρώτης εταιρείας που ξεπέρασε τα 4 τρισεκατομμύρια δολάρια σε αξία.
Η μάχη για τον έλεγχο κρίσιμων φυσικών πόρων θα μπορούσε να κλιμακωθεί. Υπάρχει ο κίνδυνος, σε ορισμένες περιπτώσεις, οι εμπορικοί πόλεμοι να εξελιχθούν σε πραγματικούς πολέμους — όπως ακριβώς συνέβη και στην προηγούμενη εποχή του μερκαντιλισμού. Πολλές πρόσφατες και τρέχουσες περιφερειακές συγκρούσεις, από τον πρώτο πόλεμο του Κόλπου με στόχο την κατάληψη των πετρελαιοπηγών του Κουβέιτ, έως τον εμφύλιο πόλεμο στο Σουδάν για τον έλεγχο των χρυσωρυχείων της χώρας, έχουν τις ρίζες τους σε οικονομικές αντιπαραθέσεις.
Η ιστορία της παγκοσμιοποίησης τα τελευταία τέσσερα αιώνες δείχνει ότι η ύπαρξη μιας παγκόσμιας υπερδύναμης — παρά τις αρνητικές της πλευρές — έχει προσφέρει ένα βαθμό οικονομικής σταθερότητας σε έναν αβέβαιο κόσμο.
Αντιθέτως, ένα βασικό ιστορικό δίδαγμα είναι ότι η επιστροφή σε μερκαντιλιστικές πολιτικές — με κράτη να πασχίζουν να καταλάβουν κρίσιμους φυσικούς πόρους και να τους στερήσουν από τους αντιπάλους τους — είναι πιθανότερα μια συνταγή για διαρκείς συγκρούσεις. Αλλά αυτή τη φορά, σε έναν κόσμο γεμάτο με 10.000 πυρηνικά όπλα, οι λάθος υπολογισμοί μπορεί να αποβούν μοιραίοι, αν η εμπιστοσύνη και η σταθερότητα κλονιστούν.
Οι προκλήσεις που έχουμε μπροστά μας είναι τεράστιες — και η αδυναμία των διεθνών θεσμών, οι περιορισμένες οραματικές δυνατότητες των περισσότερων κυβερνήσεων και η αποξένωση πολλών πολιτών τους δεν αποτελούν ενθαρρυντικά σημάδια.
Κοινοβουλευτική ερώτηση προς τον Υπουργό Εθνικής Άμυνας κατέθεσαν σήμερα βουλευτές της Νέας Αριστεράς, με πρωτοβουλία της Σίας Αναγνωστοπούλου,με θέμα «Μυστικές συναντήσεις ΥΠΕΘΑ με αμφιλεγόμενες διεθνείς προσωπικότητες για θέματα υψίστης ασφάλειας που απαιτούν δημοκρατική ενημέρωση».
Με αφορμή το δημοσίευμα της εφημερίδας Εποχή (02/11/2025) και του δημοσιογράφου Νίκου Χειλά, σχετικά με την πρόσφατη επίσκεψη του Υπουργού Εθνικής Άμυνας Νίκου Δένδια στην Αυστρία και τη συμμετοχή του στη συνάντηση «Moving MountAIns» στο Seefeld, πολλά σοβαρά ερωτήματα προκύπτουν. Σύμφωνα με το άρθρο, η συμμετοχή του στην εν λόγω συνάντηση είχε ως αντικείμενο συζήτησης υπερσύγχρονα αεροπλάνα και βαπόρια, καθώς και λογισμικά κατασκοπείας, κοινώς αλγοριθμικούς κοριούς.
Στο ετερόκλητο πλήθος των συμμετεχόντων περιλαμβάνονταν ο πρώην Αυστριακός Καγκελάριος Σεμπάστιαν Κουρτς, ο πρώην Γερμανός Υπουργός Άμυνας Καρλ Τέοντορ τσου Γκούτενμπεργκ, ο πρώην CEO της Google και νυν επιχειρηματίας στον χώρο των εξοπλισμών Έρικ Σμιτ, καθώς και ο γιος του Ισραηλινού Πρωθυπουργού Αβνέρ Νετανιάχου. Ο πρώην καγκελάριος της Αυστρίας, που ανέλαβε το αξίωμα σε ηλικία 31 ετών αλλά αποπέμφθηκε τέσσερα χρόνια αργότερα λόγω σκανδάλων στο ίδιο του το κόμμα, σήμερα διευθύνει τη νεοφυή εταιρεία Dream. Η Dream ειδικεύεται στην ανάπτυξη ψηφιακών συστημάτων που, σύμφωνα με την εταιρεία, μπορούν να προστατεύουν κυβερνήσεις από κυβερνοεπιθέσεις άλλων κρατών. Ο ισραηλινός συνέταιρος του Κουρτς, Σαλέβ Χούλιο, είναι ο δημιουργός του παράνομου κακόβουλου λογισμικού Pegasus, η χρήση του οποίου έχει ζητηθεί να απαγορευτεί στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Παρά το γεγονός ότι δεν είναι γνωστό ποιοι είναι οι πελάτες της Dream, από τη λίστα των επισκεπτών στη συνάντηση προκύπτουν ενδείξεις για τις χώρες στις οποίες η εταιρεία αναπτύσσει τις δραστηριότητές της. Το περιοδικό Profil σημειώνει ότι η συνάντηση είχε ιδιωτικό χαρακτήρα, χωρίς επίσημη ημερήσια διάταξη, λίστα συμμετεχόντων ή ανακοινώσεις προς τον Τύπο, γεγονός που δημιουργεί εύλογα ερωτήματα για τη διαφάνεια των διαδικασιών.
Οι βουλευτές της Νέας Αριστεράς ζητούναπό τον αρμόδιο Υπουργό να διευκρινίσει τους σκοπούς της επίσκεψης και τις θεματικές των συζητήσεων στις οποίες συμμετείχε, ποια θεσμικά όργανα είχαν ενημερωθεί για τη συμμετοχή του, καθώς και εάν έχει υπάρξει οποιαδήποτε συμφωνία ή συζήτηση σχετικά με την εταιρεία Dream. Ζητείται επίσης να ενημερώσει εάν προτίθεται να προχωρήσει σε πλήρη και διαφανή ενημέρωση της Βουλής για τα αποτελέσματα της συνάντησης, τις επαφές που πραγματοποιήθηκαν και τις επόμενες κινήσεις της χώρας.
Η ερώτηση των βουλευτών της Νέας Αριστεράς
ΕΡΩΤΗΣΗ
προς τoν Υπουργό Εθνικής Άμυνας
5.11.2025
Θέμα: Μυστικές συναντήσεις ΥΠΕΘΑ με αμφιλεγόμενες διεθνείς προσωπικότητες για θέματα υψίστης ασφάλειας που απαιτούν δημοκρατική ενημέρωση.
Με αφορμή το δημοσίευμα της εφημερίδας Εποχή (02/11/2025) και του δημοσιογράφου Νίκου Χειλά, σχετικά με την πρόσφατη επίσκεψή του Υπουργού Εθνικής Άμυνας Νίκου Δένδια στην Αυστρία και τη συμμετοχή του στη συνάντηση «Moving MountAIns» στο Seefeld, πολλά σοβαρά ερωτήματα προκύπτουν. Σύμφωνα με το άρθρο, η συμμετοχή του στην εν λόγω συνάντηση είχε ως αντικείμενο συζήτησης υπερσύγχρονα αεροπλάνα και βαπόρια, καθώς και λογισμικά κατασκοπείας, κοινώς αλγοριθμικούς κοριούς.
Το δημοσίευμα επισημαίνει ότι στο ετερόκλητο πλήθος που συμμετείχε στη συνάντηση ξεχωρίζει καταρχάς ο πρώην αυστριακός καγκελάριος Σεμπάστιαν Κουρτς. Παρόντες ήταν και ο γερμανός πρώην υπουργός Άμυνας Καρλ Τέοντορ τσου Γκούτενμπεργκ, ο οποίος εξαναγκάστηκε το 2011 σε παραίτηση, όταν αποκαλύφθηκε ότι η διδακτορική του διατριβή ήταν προϊόν λογοκλοπής, καθώς και ο γιος του ισραηλινού πρωθυπουργού Αβνέρ Νετανιάχου και ο πρώην CEO της Google και νυν μεγαλέμπορος όπλων Έρικ Σμιτ. Το περιοδικό Profil, που ήταν το πρώτο μέσο που αποκάλυψε την μυστική αυτή συνάντηση, σημειώνει χαρακτηριστικά: «Ένα ελληνικό πολεμικό αεροπλάνο προσγειώθηκε στο Ίνσμπρουκ μεταφέροντας τον έλληνα υπουργό Άμυνας. Ο τούρκος υπουργός Οικονομικών Σίμσεκ κατέφτασε επίσης εκεί, όπως και μια γερμανίδα υπουργός, γόνοι βασιλικών οικογενειών από τη Μέση Ανατολή, καθώς και πολιτικοί και επιχειρηματίες “κολλητοί” του [Βίκτορ] Όρμπαν». Αξίζει να σημειωθεί ότι, ο κ. Δένδιας ήταν ο μοναδικός από τους 80 περίπου προσκεκλημένους που κοινοποίησε, μάλλον από παρανόηση, την συμμετοχή του.Χωρίς αυτόν, το θέμα δεν θα είχε φτάσει μάλλον ποτέ στη δημοσιότητα.
Ένα κοινό στοιχείο που φαίνεται να συνδέει τα πρόσωπα που συμμετείχαν στη συνάντηση είναι η προσωπικότητα του Κουρτς. Ο πρώην καγκελάριος της Αυστρίας, που ανέλαβε το αξίωμα σε ηλικία 31 ετών αλλά αποπέμφθηκε τέσσερα χρόνια αργότερα λόγω σκανδάλων στο ίδιο του το κόμμα, σήμερα διευθύνει τη νεοφυή εταιρεία Dream. Η Dream ειδικεύεται στην ανάπτυξη ψηφιακών συστημάτων που, σύμφωνα με την εταιρεία, μπορούν να προστατεύουν κυβερνήσεις από κυβερνοεπιθέσεις άλλων κρατών. Ο ισραηλινός συνέταιρος του Κουρτς, Σαλέβ Χούλιο, είναι ο δημιουργός του παράνομου κακόβουλου λογισμικού Pegasus, η χρήση του οποίου έχει ζητηθεί να απαγορευτεί στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Παρά το γεγονός ότι δεν είναι γνωστό ποιοι είναι οι πελάτες της Dream, από τη λίστα των επισκεπτών στη συνάντηση προκύπτουν ενδείξεις για τις χώρες στις οποίες η εταιρεία αναπτύσσει τις δραστηριότητές της.
Η παρουσία του Έλληνα Υπουργού στη συνάντηση στο Seefeld φαίνεται να σχετίζεται με την επιδίωξη απόκτησης πληροφοριών σχετικά με νέες εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης στον στρατιωτικό τομέα, αλλά και με την ανάπτυξη διεθνών διασυνδέσεων. Η εκδήλωση είχε χαρακτήρα ιδιωτικής συνάντησης, χωρίς επίσημη ημερήσια διάταξη, λίστα συμμετεχόντων, συνεντεύξεις Τύπου ή τελικό ανακοινωθέν, γεγονός που δημιουργεί ερωτήματα σχετικά με τη διαφάνεια των διαδικασιών.
Κατόπιν των ανωτέρω, ερωτάται ο αρμόδιος Υπουργός:
– Ποιοι ήταν ακριβώς οι σκοποί της επίσκεψης και ποιες οι θεματικές των συζητήσεων στις οποίες συμμετείχε ο Υπουργός;
– Εκτός από τη λιτή και μάλλον κατά λάθος ανακοίνωση του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας, ποια θεσμικά όργανα είχε ενημερώσει ο κ. Δένδιας για τη συμμετοχή του στην εν λόγω συνάρτηση;
-Έχει συμφωνηθεί η αγορά του Dream για την Ελλάδα;
-Τί συζητήθηκε σε αυτήν την, κατά τα άλλα, μυστική συνάντηση στην οποία επιστρατεύθηκε στρατιωτικό αεροπλάνο για τη μετάβαση του Υπουργού εκεί, και τί συμφωνήθηκε;
–Προτίθεται ο Υπουργός να προχωρήσει σε πλήρη και διαφανή ενημέρωση στη Βουλή για τα αποτελέσματα των επαφών αυτών, για τυχόν συμφωνίες, συζητήσεις ή δεσμεύσεις που έγιναν, καθώς και για τις επόμενες κινήσεις της χώρας;
Ζήτησε απαγόρευση της πορνείας και της αγοράς του σεξ στη Γερμανία.
ΗΓερμανία είναι «ο οίκος ανοχής της Ευρώπης», δήλωσε η πρόεδρος της Bundestag Γιούλια Κλέκνερ (CDU) και ζήτησε απαγόρευση της πορνείας και της αγοράς του σεξ, στο πρότυπο της Σουηδίας και της Νορβηγίας.
«Όταν μιλάμε για τα δικαιώματα των γυναικών, αλλά λέμε ότι η πορνεία είναι ένα επάγγελμα όπως όλα τα άλλα, αυτό δεν είναι μόνο γελοίο, αλλά και μια πράξη υποτίμησης των γυναικών. Δεν υπάρχει …πρακτική για μαθητευόμενους σε αυτό το επάγγελμα», δήλωσε η κυρία Κλέκνερ, μιλώντας την Τρίτη, το βράδυ στην τελετή απονομής του βραβείου «Ηρωίδες» του Ιδρύματος ‘Αλις Σβάρτσερ στις Ζαμπίνε Κονστάμπελ και Κάτριν Ζάουερ-Κέλπιν, ακτιβίστριες της οργάνωσης Karo, η οποία βοηθά τις γυναίκες να εγκαταλείψουν την πορνεία και διεξάγει εκστρατεία κατά της καταναγκαστικής έκδοσης γυναικών, της εμπορίας ανθρώπων και της σεξουαλικής εκμετάλλευσης παιδιών.
«Είμαι απολύτως πεπεισμένη ότι πρέπει επιτέλους να απαγορεύσουμε την πορνεία και την αγορά του σεξ σε αυτή τη χώρα», τόνισε η πρόεδρος της Bundestag και υπογράμμισε ότι η ισχύουσα νομοθεσία δεν προστατεύει επαρκώς τις εκδιδόμενες γυναίκες. «Οι βίαιες επιθέσεις, η συντριπτική δύναμη των ανδρών και η έλλειψη συναίνεσης επιμένουν. Η Γερμανία είναι το πορνείο της Ευρώπης», είπε χαρακτηριστικά η κυρία Κλέκνερ και τάχθηκε υπέρ της εισαγωγής συστήματος παρόμοιου με αυτό που ισχύει στην Σουηδία και στην Νορβηγία, όπου οι πελάτες τιμωρούνται και οι οίκοι ανοχής κλείνουν. Η αγορά σεξουαλικών υπηρεσιών είναι παράνομη, ενώ οι πόρνες δεν διώκονται και λαμβάνουν υποστήριξη προκειμένου να εγκαταλείψουν τη βιομηχανία του σεξ και να αλλάξουν τη ζωή τους.
Μόλις το 2025 τα ΕΛΤΑ μετακόμισαν σε υπερπολυτελή γραφεία και μετά έκλεισαν 204 υποκαταστήματα για λόγους… οικονομίας.
Την ώρα που εξελίσσεται το σχέδιο συρρίκνωσης των ΕΛΤΑ,στο πλαίσιο ενός αναγκαίου «εξορθολογισμού» με σκοπό τη μείωση των δαπανών, έχει μεγάλο ενδιαφέρον η πρόσφατη μεταφορά των κεντρικών γραφείων του οργανισμού σε ενοικιαζόμενο κτήριο στα Πατήσια.
Δεδομένης και της απόφασης για το «λουκέτο» 204 καταστημάτων σε όλη την Ελλάδα, γεγονός που έχει ξεσηκώσει θύελλα διαμαρτυριών σε δήμους, φορείς και πολιτικά κόμματα, θα περίμενε κάποιος ότι η μεταφορά αυτή έγινε για οικονομικούς λόγους.
Όμως, όχι. Η μεταφορά δεν είχε αυτόν τον σκοπό. Διότι αν συνέβαινε κάτι τέτοιο, οπωσδήποτε το μηνιαίο μίσθωμα δεν θα άγγιζε το εξωπραγματικό ποσό των… 180.000 ευρώ. Τα κεντρικά γραφεία – μεταξύ των οποίων κι αυτών του Δ.Σ. – μετακόμισαν το καλοκαίρι στο ανακαινισμένο ακίνητο γραφείων της Dimand στα Πατήσια, στη συμβολή της Λεωφόρου Ιωνίας 200 με την οδό Ιακωβάτων 61.
Το ακίνητο αποτελείται από 7όροφο κτήριο γραφείων 11.725 τ.μ. (συμπεριλαμβανομένων των υπόγειων 77 θέσεων στάθμευσης), στο οποίο στεγαζόταν για πολλά χρόνια η Ελληνική Εταιρία Διοικήσεως Επιχειρήσεων (ΕΕΔΕ).
Το κτήριο πέρασε στην κατοχή της Dimand, η οποία το ανακαίνισε και μετέτρεψε σε σύγχρονο κτήριο γραφείων με βιοκλιματικά χαρακτηριστικά, με στόχο την πιστοποίηση LEED. Το κόστος της επένδυσης ήταν περίπου 15 εκατ. ευρώ.
Δηλαδή, η διοίκηση των ΕΛΤΑ ενώ γνώριζε τη «μαύρη τρύπα» στα οικονομικά του οργανισμού, αποφάσισε να μετακομίσει σε ένα κτήριο που στοιχίζει 180.000 ευρώ τον μήνα.
Shay Gal
Steve Schifferes
