Ο Σεργκέι Λαβρόφ απαντά στις ερωτήσεις της Ιρίνα Ντιμπουά
Στη συνέντευξη που παραχώρησε στη διευθύντρια του Διαλόγου Γαλλο-Ρωσίας, ο υπουργός θέτει ένα απλό ερώτημα: γιατί οι δυτικοί Σύμμαχοι διέλυσαν τη μεγάλη συμμαχία του 1941-45;
Edouard Husson (Εντουάρ Ουσσόν)
28 Νοεμβρίου
Πρέπει οπωσδήποτε να δείτε τη συνέντευξη που παραχώρησε ο Σεργκέι Λαβρόφ στην Ιρίνα Ντιμπουά για τον Διάλογο Γαλλο-Ρωσίας:
Ήταν η νέα φάρσα των δυτικών μέσων ενημέρωσης στις αρχές Νοεμβρίου: οι εικασίες έδιναν και έπαιρναν επειδή δεν είδαμε τον υπουργό Εξωτερικών Λαβρόφ δημόσια μεταξύ 27 Οκτωβρίου και 10 Νοεμβρίου. Ο καθένας είχε τη δική του θεωρία: διαφωνία με τον Ρώσο πρόεδρο σχετικά με τις διαπραγματεύσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες, δυσμένεια, πρόβλημα υγείας;
Το Libres Propos του Εντουάρ Ουσσόν είναι μια δημοσίευση που υποστηρίζεται από τους αναγνώστες.
Η τελευταία υπόθεση δεν είναι απίθανη για έναν άντρα 75 ετών, που έχει ζητήσει επανειλημμένως από τον Βλαντίμιρ Πούτιν να τον απαλλάξει από το υπουργείο του, στο τιμόνι του οποίου βρίσκεται από το 2004. Ακριβώς αυτό είναι το πρόβλημα που τίθεται στον Πούτιν: ο Σεργκέι Λαβρόφ είναι ένας συνεργάτης χωρίς όμοιο, ο πιο έμπειρος διπλωμάτης στον κόσμο — και, κυρίως, ο άνθρωπος που οργάνωσε με μαεστρία την οικοδόμηση μιας παγκόσμιας πλειοψηφίας εναντίον της Δύσης από την αρχή του Πολέμου της Ουκρανίας.
Σε κάθε περίπτωση, παρατηρήστε την ψυχραιμία του Σεργκέι Λαβρόφ καθ’ όλη τη διάρκεια της συνέντευξης με την Ιρίνα Ντιμπουά: δεν είναι η ψυχραιμία ενός ταραγμένου ανθρώπου. Ο υπουργός δεν υψώνει ούτε στιγμή τον τόνο της φωνής του. Είναι μάλιστα ενδεχομένως γενναιόδωρος απέναντι στους αντιπάλους του: για παράδειγμα όταν αναγνωρίζει την επιθυμία του Ντόναλντ Τραμπ να φέρει ειρήνη. Όμως εκμεταλλεύεται την ευκαιρία για να υπογραμμίσει ότι οι ειρηνευτικές συμφωνίες που υπογράφονται στην Αφρική ή την Ασία υπό την αιγίδα του Αμερικανού προέδρου είναι εύθραυστες: διότι, σύμφωνα με τη ρωσική φράση, δεν επιλύουν τις συγκρούσεις στη ρίζα τους.
Επιστροφή στις αρχές της Μεγάλης Συμμαχίας (1941-1945);
Αν ακολουθήσει κανείς τον Σεργκέι Λαβρόφ, καταλαβαίνει σταδιακά τι επιτρέπει να φτάσει κανείς στη ρίζα των πραγμάτων, σύμφωνα με τη ρωσική διπλωματία. Υπάρχουν αρχές του διεθνούς δικαίου και θεμελιώδεις συμφωνίες που έχουν υπογραφεί από τις δυτικές χώρες. Τέτοια είναι η Χάρτα των Παρισίων του 1990, η συνέχεια των Συμφωνιών του Ελσίνκι του 1975. Εν μέσω του Ψυχρού Πολέμου, η Ουάσινγκτον, το Παρίσι, η Μόσχα κατάφεραν να θέσουν τα θεμέλια μιας διεθνούς τάξης βασισμένης στον σεβασμό των συνόρων που κληρονομήθηκαν από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, την επιθυμία για ισόρροπες και ειρηνικές οικονομικές σχέσεις και, τέλος, στον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Ο Λαβρόφ αναρωτιέται γιατί, τριάντα χρόνια μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, οι δυτικές χώρες ονειρεύονται τόσο πολύ να διαμελίσουν εδαφικά τη Ρωσία και λογοκρίνουν τα μέσα ενημέρωσής της στις ίδιες τους τις χώρες.
Ο Ρώσος υπουργός προχωρά παραπέρα: διαπιστώνει πόσο έχει διαλυθεί η Μεγάλη Συμμαχία του 1941, εκείνη που επέτρεψε τη νίκη επί του ναζισμού και του ιαπωνικού φασισμού. Ακούγοντάς τον, καταλαβαίνει κανείς ότι υπάρχουν δύο οπτικές των διεθνών σχέσεων στον σημερινό κόσμο.
Από τη μία, η Δύση, για την οποία η ιστορία του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου δεν αποτελεί δεσμευτικό στοιχείο και κανένα νομικό θεμέλιο δεν αντέχει μπροστά στα συμφέροντα ισχύος. Από την άλλη, ο υπόλοιπος κόσμος, που εμμένει στο διεθνές δίκαιο, όπως αυτό εγγυάται από τον Καταστατικό Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών — ο οποίος είναι ακριβώς προϊόν της Μεγάλης Συμμαχίας του 1941-1945.
Το άρθρο 53 και το άρθρο 107 του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών
Είναι η ευκαιρία να αναφερθούμε σε δύο ξεχασμένα άρθρα του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών:
Άρθρο 53
1.-Το Συμβούλιο Ασφαλείας χρησιμοποιεί, εφόσον ενδείκνυται, τις συμφωνίες ή τους περιφερειακούς οργανισμούς για την εφαρμογή των καταναγκαστικών μέτρων που λαμβάνονται υπό την εξουσία του. Ωστόσο, καμία καταναγκαστική ενέργεια δεν θα αναληφθεί δυνάμει περιφερειακών συμφωνιών ή από περιφερειακούς οργανισμούς χωρίς την έγκριση του Συμβουλίου Ασφαλείας· εξαιρούνται τα μέτρα κατά οποιουδήποτε εχθρικού Κράτους κατά την έννοια που δίδεται στην παράγραφο 2 του παρόντος Άρθρου, τα οποία προβλέπονται σε εφαρμογή του Άρθρου 107 ή στις περιφερειακές συμφωνίες που αποσκοπούν στην αποτροπή της επανάληψης, από ένα τέτοιο Κράτος, μιας επιθετικής πολιτικής, έως τη στιγμή κατά την οποία ο Οργανισμός θα μπορεί, κατόπιν αιτήματος των ενδιαφερόμενων κυβερνήσεων, να αναλάβει το καθήκον της πρόληψης οποιασδήποτε νέας επιθετικότητας εκ μέρους ενός τέτοιου Κράτους.
2.-Ο όρος «εχθρικό Κράτος», που χρησιμοποιείται στην παράγραφο 1 του παρόντος Άρθρου, εφαρμόζεται σε κάθε Κράτος το οποίο, κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, υπήρξε εχθρός οποιουδήποτε εκ των υπογραφόντων του παρόντος Χάρτη.
Άρθρο 107
Καμία διάταξη του παρόντος Χάρτη δεν επηρεάζει ή απαγορεύει, έναντι ενός Κράτους το οποίο, κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, υπήρξε εχθρός οποιουδήποτε εκ των υπογραφόντων του παρόντος Χάρτη, μια ενέργεια που αναλήφθηκε ή εγκρίθηκε, ως επακόλουθο του πολέμου αυτού, από τις κυβερνήσεις που φέρουν την ευθύνη αυτής της ενέργειας.
Ποιος θυμάται αυτά τα δύο άρθρα; Κι όμως, είναι ουσιώδη για να κατανοήσει κανείς τη στάση της Ρωσίας απέναντι σε ένα ουκρανικό κράτος που υμνεί τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο ή τον ναζισμό — ή την πολύ σθεναρή αντίδραση της Κίνας απέναντι στις τρέχουσες ιαπωνικές προκλήσεις υπέρ της Ταϊβάν. Όταν ασκώ έντονη κριτική στην τρέχουσα πολιτική επανεξοπλισμού της Γερμανίας, το πράττω επίσης στο πνεύμα του Χάρτη του Σαν Φρανσίσκο: η Γερμανία επανεντάχθηκε ως κυρίαρχο έθνος στην κοινότητα των εθνών μόνο υπό την προϋπόθεση ότι θα ακολουθούσε ειρηνική πολιτική.
Ο φασισμός του 2025 είναι «γκρίζος» αλλά παραμένει φασισμός!
Χαρακτηρίζω τα σημερινά δυτικά καθεστώτα ως «γκρίζο φασισμό»:
Ονομάζω «γκρίζο φασισμό» το μετα-δημοκρατικό σύστημα που χαρακτηρίζει επί του παρόντος τον βορειοαμερικανικό κόσμο και την Ευρωπαϊκή Ένωση. Πραγματώνει το δυναμικό του φασισμού, το οποίο διακόπηκε προσωρινά από τη νίκη των Συμμάχων κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο:
λατρεία του ασύμμετρου πολέμου που μπορεί να φτάσει έως και τη γενοκτονία, υπέρβαση του εθνικισμού, απέχθεια για την οικονομία της αγοράς και το επιχειρηματικό πνεύμα, καταστροφή του νομίσματος, καπιταλισμός διαπλοκής και επιτήρησης, αυστηρός έλεγχος της πληροφορίας, κυριαρχία της τεχνοκρατίας, ανισότιμη θεώρηση της ανθρωπότητας, ευγονική και μαλθουσιανισμός ως αποκορύφωμα της «βιοεξουσίας», οικολογική εμμονή, μίσος κατά του χριστιανισμού… Θα αποκαλούμε το σύστημα αυτό «γκρίζο φασισμό» διότι βασίζεται στην «γκρίζα εξουσία», ενώ ο φασισμός του πρώτου μισού του 20ού αιώνα βασιζόταν στη λατρεία της νιότης· και τέρπεται με τις «πενήντα αποχρώσεις του γκρι» της σεξουαλικής επανάστασης, υπενθυμίζοντάς μας ότι ο Μαρκήσιος ντε Σαντ ήταν ο πρώτος θεωρητικός του φασισμού.
Αυτό που οι Ρώσοι ή οι Κινέζοι αισθάνονται σήμερα έντονα — διότι έχουν βιώσει στο έδαφός τους τη φρίκη της φασιστικής βίας — είναι η θεμελιώδης αντίθεση ανάμεσα σε δύο τύπους διακυβέρνησης. Συζήτησα αυτήν την εβδομάδα με τον Αρνό Μπερτράν επί του θέματος, αντιδρώντας σε άρθρο που είχε δημοσιεύσει για την οικονομία της εποχής του Μάο:
Στην πραγματικότητα, το θεμελιώδες δίλημμα είναι ανάμεσα σε δύο μοντέλα: τον δυτικό ιμπεριαλισμό, με την σχεδόν μαρξιστική έννοια ενός κράτους στην υπηρεσία ενός τραπεζικού και χρηματοπιστωτικού ολιγοπωλίου που έχει συνεχώς ανάγκη να ιδιοποιείται τους φυσικούς πόρους του κόσμου για να καλύψει τη χωρίς έλεγχο νομισματική του δημιουργία, και από την άλλη την προστασία της εθνικής οικονομίας από μια εξουσία ικανή να αντισταθεί σε κάθε πίεση των αρπακτικών (εγχώριων ή ξένων).
Αυτό που καθιστά δύσκολη την αναγνώριση αυτού του δεύτερου μοντέλου είναι ότι σε αυτό μπορεί να ενταχθούν τόσο η Γαλλία του Λουδοβίκου ΙΔ’ και του Κολμπέρ όσο και οι Ηνωμένες Πολιτείες του Λίνκολν ή του Ρούζβελτ, ο γκωλλισμός όσο και ο μαοϊσμός, το καθεστώς Πούτιν όσο και το καθεστώς Σι, με όλες τους τις διαφορές.
Οι κοινωνίες μας γερνούν, οι ηγέτες μας, συχνά, δεν έχουν παιδιά, αλλά η θεμελιώδης στάση των δυνάμεων που κυβερνούν τις χώρες μας είναι η ανεξέλεγκτη νομισματική δημιουργία και η αρπαγή, με δόλο ή με βία, των πόρων των άλλων χωρών, προκειμένου να θωρακιστούν έναντι του πληθωρισμού — η αρχή είναι η ίδια με εκείνη που οδήγησε την πολιτική επέκτασης της ναζιστικής Γερμανίας από το 1938 και μετά.
Θυμάμαι τι ήταν αυτό που με ώθησε, στα τέλη της δεκαετίας του 1980, να ξεκινήσω μια ακαδημαϊκή έρευνα για τον ναζισμό: ήμουν προβληματισμένος από τα πολυάριθμα φασίζοντα χαρακτηριστικά που διέκρινα στην κυρίαρχη αγγλοαμερικανική κουλτούρα: την πίστη στην ανισότητα μεταξύ των ανθρώπων, την ανάπτυξη του χρήματος χωρίς αντίκρισμα, την τάση να αντιμετωπίζονται οι διεθνείς συνθήκες ως «κουρελόχαρτα», την ιμπεριαλιστική εκτροπή κ.λπ… Τριάντα πέντε χρόνια αργότερα, όχι μόνο συνέβαλα στην καλύτερη κατανόηση ορισμένων βασικών ζητημάτων της ιστορίας του ναζισμού (όπως η διαδικασία λήψης αποφάσεων που οδήγησε στη γενοκτονία των Εβραίων), αλλά διαθέτω, με την έννοια του γκρίζου φασισμού, ένα εννοιολογικό εργαλείο που μου επιτρέπει να αναλύω όλο και με μεγαλύτερη ακρίβεια τη τελική φάση της αγγλοαμερικανικής ιμπεριαλιστικής εκτροπής.
Και είμαι υποχρεωμένος να παραδεχτώ ότι η ανάγνωση των τρεχόντων γεγονότων από τη σκοπιά των Ρώσων ή Κινέζων ηγετών διαθέτει ιστορικό βάθος. Η συνέντευξη που παραχώρησε ο Σεργκέι Λαβρόφ στην Ιρίνα Ντιμπουά αποτελεί πολύ καλή απεικόνιση αυτού.
epa12037222 Ukrainian Head of Presidential Office Andriy Yermak (L) looks on flanked by Ukraine's Defense Minister Rustem Umerov during a diplomatic meeting with France's President, France's Minister for Europe and Foreign Affairs, UK National Security Adviser, US Special Envoy, US Secretary of State and Germany national security advisor at the Elysee presidential palace in Paris, France, 17 April 2025. The US Secretary of State visited Paris to meet the French President about crafting a Ukraine ceasefire, as Washington and Europe seek common ground on ending the fighting. Top Ukrainian officials were also in the French capital to meet EU and US delegations. EPA/LUDOVIC MARIN / POOL MAXPPP OUT
Τα ουκρανικά μέσα βάλλουν εδώ και καιρό εναντίον του Αντρίι Γέρμακ, που είχε συγκεντρώσει υπερβολικά πολλές εξουσίες, αν και τυπικά ήταν απλώς υπεύθυνος του γραφείου του Προέδρου. Ασκούσε τεράστια επιρροή στον Ζελένσκι εξαρχής. Τώρα φέρεται αναμεμιγμένος στο σκάνδαλο με τις μίζες του ενεργειακού τομέα και με την παραίτησή του (μετά την έφοδο της Αρχής Καταπολέμησης της Διαφθοράς στο σπίτι και στο γραφείο του) γράφονται πολλά.
Τα φιλοκυβερνητικά μέσα εξακολουθούν να θεωρούν τον πόλεμο της Αρχής Διαφθοράς ως ξενοκίνητο, επειδή όντως η “ανεξάρτητη αρχή” δίνει ραπόρτο συχνά και στις ΗΠΑ και σε ορισμένους δυτικοευρωπαίους. Φτάνουν στο σημείο όμως να λένε ότι οι ΗΠΑ ουσιαστικά εκβίασαν μέσω της Αρχής Διαφθοράς τον Ζελένσκι για να υποχωρήσει στις ρωσικές απαιτήσεις.
Υπενθυμίζεται ότι και οι “πρόθυμοι” της Ευρώπης θύμωσαν όταν το καλοκαίρι ο Ζελένσκι προσπάθησε να “καπελώσει” την Αρχή Καταπολέμησης της Διαφθοράς, υποστηρίζοντας ότι είχαν διεισδύσει σε αυτήν Ρώσοι κατάσκοποι. Οι δυτικοευρωπαίοι δεν ήθελαν ούτε θέλουν να υποχωρήσει η Ουκρανία στις απαιτήσεις της Ρωσίας, οπότε δεν συνωμότησαν για να πιέσουν τον Ζελένσκι προς αυτό. Είναι όμως πιθανόν να ήθελαν μια αλλαγή σκηνικού στην ηγεσία της χώρας.
Αυτά είναι εικασίες που απλώς τις μεταφέρουμε, γιατί τα σκάνδαλα είναι σίγουρα υπαρκτά, ανεξαρτήτως του ποιον βολεύουν οι αποκαλύψεις. Τα περισσότερα ενημερωτικά μέσα της Ουκρανίας πάντως θεωρούν τον 54χρονο Γέρμακ προβληματικό πρόσωπο και δεν συναινούν στο ότι η Αρχή αυτή εξυπηρετεί ξένα συμφέροντα και ότι εκβιάζει την κυβέρνηση.
Τον ανέχονταν οι Δυτικοί
Ο προσωπάρχης Αντρίι Γερμάκ, είχε εδραιώσει μέσα σε μια πενταετία ένα πρωτοφανές επίπεδο εξουσίας στην κυβέρνηση της χώρας, επηρεάζοντας και τη Βουλή και το Υπουργικό Συμβούλιο, καθώς και όλους τους βασικούς κρατικούς θεσμούς. Παρενέβαινε και σε διπλωματικές αποστολές που δεν ήταν διόλου στην δικαιοδοσία του, παραγκωνίζοντας τους πάντες.
Εκτιμάται από ουκρανικά μέσα ότι έπαιζε το ρόλο του “φύλακα” του Ζελένσκι και αυτό από μια μεριά τον είχε καταστήσει απαραίτητο, ενώ από την άλλη τον είχε κάνει αντικείμενο χλευασμού και απογοήτευσης. Δυτικοευρωπαϊκά διπλωματικά “κουτσομπολιά” δείχνουν την δυσαρέσκεια πολλών για την διαρκή και πανταχού παρουσία του «που ξεπερνούσε κατά πολύ τις δεξιότητές του».
«Πρέπει να τον ανεχθούμε, δεν έχουμε άλλη επιλογή, γιατί είναι άνθρωπος του Ζελένσκι», είχε πει Ευρωπαίος πολιτικός στην εφημερίδα Kyiv Independent. Άλλος πολιτικός, πάλι Ευρωπαίους, όταν συζητούσε την τεταμένη σχέση Ουκρανίας-ΗΠΑ είχε πει «ό,τι και να κάνουμε, πάντως το βέβαιο είναι ότι δεν πρέπει να αποσταλεί ποτέ ξανά ο Γέρμακ στην Ουάσινγκτον». Και οι δύο έλεγαν ότι ο Γέρμακ δεν έχαιρε εκτίμησης ούτε στις Βρυξέλλες ούτε στην Ουάσινγκτον. Δεν αναφέρονται στα αισθήματά τους για την επάρκεια του ίδιου του Ζελένσκι, προφανώς επειδή είναι πρόεδρος και πρέπει να μείνει στο απυρόβλητο.
Στην Ουκρανία, η φήμη του Γέρμακ ήταν ακόμα χειρότερη. Σχεδόν όλοι είναι βέβαιοι ότι ήταν ο άνθρωπος που τον περασμένο Ιούλιο οδήγησε τον Ζελένσκι στο μοιραίο λάθος να προσπαθήσει να πλήξει την Αρχή Καταπολέμησης της Διαφθοράς, θέτοντάς την υπό το προεδρικό γραφείο.
«Ο Άντρίι Γέρμακ έχει τόσο μεγάλη επιρροή και είναι τόσο βαθιά αναμεμειγμένος σε τόσα πολλά ζητήματα στο εσωτερικό της χώρας, που είναι αδύνατο να λειτουργήσει ένα τόσο μεγάλης κλίμακας σχέδιο διαφθοράς χωρίς να το γνωρίζει εκείνος», δήλωσε η Ντάρια Καλένιουκ, εκτελεστική διευθύντρια του Κέντρου Δράσης κατά της Διαφθοράς της Ουκρανίας, στην Kyiv Independent.
Η διαβόητη πανταχού παρουσία του Γέρμακ μπορεί να είναι κι αυτή που έχει κάνει την μεγαλύτερη ζημιά στη δημοφιλία του Ζελένσκι. Υπενθυμίζεται ότι οι μίζες ξεπέρασαν τα 100 εκατομμύρια δολάρια και ότι ως βασικό πρόσωπο φέρεται ο πρώην συνέταιρος του Ζελένσκι σε εταιρία τηλεοπτικών παραγωγών, ο Τιμούρ Μίντιτς που διέφυγε “στο παρά πέντε” της σύλληψής του στο Ισραήλ -προφανώς επειδή κάποιος τον ειδοποίησε.
Ολοι οι άνθρωποι του προέδρου
Ο Μίντιτς αποκαλούσε κατά το παρελθόν τον Γέρμακ «φίλο του» και όλοι πιστεύουν ότι εκείνος που τον ειδοποίησε να εγκαταλείψει την Ουκρανία, ήταν ο προσωπάρχης του προέδρου. Εμπλεκόμενοι είναι επίσης ο συνεργάτης του Ζελένσκι και πρώην αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Ολέξιι Τσερνίσοφ, ο υπουργός Δικαιοσύνης Χέρμαν Χαλουσένκο, ο οποίος ήταν προηγουμένως υπουργός Ενέργειας , η υπουργός Ενέργειας Σβιτλάνα Χριντσούκ, και ο Ρουστέμ Ούμεροφ, πρώην υπουργός Άμυνας και νυν γραμματέας του Εθνικού Συμβουλίου Ασφάλειας και Άμυνας.
Ουκρανικά μέσα αναφέρουν ότι με αυτές τις μίζες υψώθηκαν τέσσερις επαύλεις στα προάστια του Κιέβου υπό την επίβλεψη του πρώην αντιπροέδρου της κυβέρνησης Τσερνίσοφ. Ένα από τα σπίτια, προοριζόταν για τον Γέρμακ, σύμφωνα με ανεπιβεβαίωτες πληροφορίες.
Το θέμα της διαφθοράς και του παράνομου πλουτισμού αλλά και των δωροληψιών περιβάλλουν το γραφείο του Γέρμακ εδώ και χρόνια. Ο πρώην βοηθός του, ο Αντρίι Σμιρνόφ, κατηγορήθηκε για παράνομο πλουτισμό, ξέπλυμα μαύρου χρήματος και δωροληψία, όπως και άλλοι δύο πρώην βοηθοί – ο Κυρίλος Τιμοσένκο και ο Ροστισλάβ Σούρμα. Ολοι αυτοί έχουν ερευνηθεί για υποθέσεις διαφθοράς, όμως πρέπει να τονίσουμε ότι δεν τους έχουν απαγγελθεί επίσημα κατηγορίες. Το θέμα είναι ότι από τότε που ενεπλάκη στα υψηλά κλιμάκια ο Γέρμακ, πλούτισε πολύς κόσμος.
Ο Άρτεμ Κολιουμπάγιεφ, παραγωγός ταινιών και πρώην συνέταιρος του Γέρμακ, επέκτεινε δραστικά την επιχειρηματική του “αυτοκρατορία” επενδύοντας σε ακίνητα και στην παραγωγή drone, σύμφωνα με έρευνα του Bihus.info το 2023. Όλα αυτά άρχισαν με την ανέλιξη του Γέρμακ. Ο Κολιουμπάγιεφ τέθηκε επίσης επικεφαλής του Συμβουλίου για την Κρατική Υποστήριξη της Κινηματογραφίας το 2021 και έλαβε κρατική χρηματοδότηση για τις ταινίες του, όταν μάλιστα είχε αρχίσει πλέον η ρωσική εισβολή.
Πλέον ήταν κοινό μυστικό ότι στην χώρα καμία κρατική εταιρεία δεν μπορούσε να αποφασίσει τίποτα χωρίς την έγκριση του Αντρίι Γέρμακ. Όμως παρά τις πιέσεις προς τον Ζελένσκι να τον απομακρύνει, εκείνος τον κρατούσε μέχρι την τελευταία στιγμή και στην Ουκρανία βλέπεις ρεπορτάζ με τίτλο «Τι θα κάνει (ο Ζελένσκι) χωρίς τον Γέρμακ;»
Οι δυο τους είχαν γνωριστεί το 2010 σε φαιδρές τηλεοπτικές σειρές και ταινίες. Τα τελευταία χρόνια ο πρώην δικηγόρος και παραγωγός ταινιών έφτασε να είναι ο “αντ’ αυτού” του προέδρου χωρίς να έχει καμία ουσιαστική πολιτική εμπειρία. Εκείνο που έκανε ήταν να αποτελεί τον κυματοθραύστη και να επιβάλει τις απόψεις του Ζελένσκι (ή τις δικές του) υποστηρίζοντας ότι “οι αποφάσεις του Προέδρου δεν είναι προς αμφισβήτηση, είναι προς εκτέλεση”.
Προσωπική ζωή
Δεν παντρεύτηκε ούτε έκανε παιδιά. Η μητέρα του ήταν Ρωσίδα και ο πατέρας, Μπόρις, γεννήθηκε στο Κίεβο, αλλά είναι άγνωστο αν ήταν Ρώσος ή ρωσόφωνος γιατί τα χρόνια εκείνα όλοι ήταν ρωσόφωνοι στην Ουκρανία (1970). Φέρεται να ήταν Εβραίος, όπως και ο Ζελένσκι. Σπούδασε νομικά και φέρεται να ασχολήθηκε κυρίως με το εμπορικό δίκαιο και τα πνευματικά δικαιώματα.
Ο Γέρμακ γνώρισε τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι το 2010, όταν ο Ζελένσκι ήταν γενικός παραγωγός του τηλεοπτικού καναλιού Inter και έγιναν φίλοι. Μέχρι τότε ο Γέρμακ, αν και ανέπτυσσε φιλίες με διάφορους πολιτικούς, ήταν αφιερωμένος σε κινηματογραφικά έργα και στη δικηγορία.
Με τον Ζελένσκι
Εργάστηκε στην ομάδα προεκλογικής εκστρατείας του Ζελένσκι στις προεδρικές εκλογές της Ουκρανίας το 2019. Ο νεοεκλεγείς πρόεδρος τον διόρισε ως Προεδρικό Βοηθό για Θέματα Εξωτερικής Πολιτικής. Ήταν το σημείο επαφής του Ζελένσκι όταν ξέσπασε το σκάνδαλο με τον γιο του Μπάιντεν και τον Τραμπ, που ήθελε να εκθέσει τον αντίπαλό του. Ο Γέρμακ τότε υποσχέθηκε ότι, ο Ζελένσκι θα δεσμευόταν δημόσια να διερευνήσει την Burisma, μια εταιρεία που απασχολούσε τον Χάντερ Μπάιντεν. Ωστόσο, ο Ζελένσκι δεν έκανε ποτέ τέτοια δημόσια δήλωση.
Το 2020 ανέλαβε επικεφαλής του Γραφείου του Προέδρου της Ουκρανίας, έγινε μέλος του Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας και Άμυνας και πρόεδρος του Συντονιστικού Αρχηγείου για Ανθρωπιστικές και Κοινωνικές Υποθέσεις.
Έλεγε πάντα “ναι”
Παρουσιάστηκε ως κάποιος απόλυτα αφοσιωμένος στον πρόεδρο, ως στρατιωτάκι. Όμως υπάρχει η αίσθηση ότι άρχισε να ισχύει σταδιακά το αντίστροφο. Αναλαμβάνοντας την εξωτερική ατζέντα του προέδρου και τις σχέσεις του με τη Ρωσία και τις ΗΠΑ, ο Γέρμακ φέρεται να κατάφερε να κερδίσει την απόλυτη εμπιστοσύνη του Ζελένσκι. Τελικά, ο Γέρμακ κατάφερε να διοριστεί επικεφαλής του προσωπικού του προέδρου το 2020, αντικαθιστώντας τον επίσης προβληματικό Αντρίι Μπόγκνταν.
Πολλοί πιστεύουν ότι το κατάφερε επειδή έλεγε “ναι” σε ό,τι ήθελε ο Ζελένσκι και έπαιζε το ρόλο του ψυχοθεραπευτή που συμφωνεί και στηρίζει τον πελάτη του. Ο Ζελένσκι νόμιζε από την άλλη ότι ο Γέρμακ ήταν ένα πιστό πλάσμα και κάτι σαν κουμπί σε τηλεκοντρόλ. Εκείνο που όντως διεκπεραίωνε επιτυχώς, ήταν να απορροφά ο ίδιος δυσάρεστους κραδασμούς από το περιβάλλον. και να απαλλάττει τον Ζελένσκι από πολλές τριβές. Σταδιακά, ο Γέρμακ συσσωρεύει πρωτοφανή δύναμη, καθιστώντας τον de facto τον δεύτερο στην ιεραρχία της Ουκρανίας μετά τον πρόεδρο.
Πώς συγκέντρωσε εξουσίες
Εργαζόμενοι στο Προεδρικό Γραφείο δήλωσαν σε ουκρανικά μέσα ενημέρωσης ανωνύμως ότι ο Ζελένσκι δεν εμπλεκόταν εδώ και καιρό στην καθημερινότητα της διακυβέρνησης και ο Γέρμακ ήταν ουσιαστικά ο ασκών την πραγματική εξουσία. Ως παράδειγμα αυτής της δυναμικής ισχύος αναφέρουν ότι ο Ζελένσκι έθετε τον στόχο να αποκτηθεί περισσότερη στρατιωτική βοήθεια και ο Γέρμακ αναλάμβανε να πείσει τους κορυφαίους Δυτικούς αξιωματούχους. Ο ίδιος φέρεται να γνωρίζει ότι δεν είναι δημοφιλής. Δημοσκοπήσεις δείχνουν (αν βεβαίως ευσταθούν) ότι τον εμπιστεύεται μόνον το 17,5% των Ουκρανών και ότι το 67% δυσπιστεί ως προς το άτομό του.
Το προεδρικό γραφείο επί των ημερών του διδύμου Ζελένσκι-Γέρμακ είχε και έχει μεγάλες εξουσίες, επειδή στις εκλογές του 2019 το κόμμα του πρώτου, «Υπηρέτης του Λαού», έβγαλε 254 από τις 450 έδρες. Αντίθετα, ο προκάτοχος του Ζελένσκι, Πέτρο Ποροσένκο, δεν είχε κοινοβουλευτική πλειοψηφία και έπρεπε να σχηματίσει συνασπισμό με άλλα κόμματα, γεγονός που περιόρισε την εξουσία του. Ένας άλλος λόγος των υπερεξουσιών, είναι η εισβολή της Ρωσίας, αφού ευλόγως η κυβέρνηση εν καιρώ πολέμου αποκτά πρωτοφανείς εξουσίες και εφαρμόζεται στρατιωτικός νόμος.
Ο Βολοντίμιρ Άριεφ, βουλευτής του κόμματος Ευρωπαϊκής Αλληλεγγύης του Ποροσένκο και αντίπαλος του Ζελένσκι, υποστήριξε ότι το νυν Προεδρικό Γραφείο έχει ουσιαστικά σφετεριστεί την εξουσία. «Τα πάντα ελέγχονται από τον Πρόεδρο. Το γραφείο του αποφασίζει για τα πάντα, όχι το κοινοβούλιο ή το Υπουργικό Συμβούλιο», είπε. Ως αποτέλεσμα, το Γραφείο του Προέδρου είναι αυτό που επιλέγει τους υπουργούς και λέει στους βουλευτές ποιους νόμους να υποστηρίξουν, δήλωσε βουλευτής από το κυβερνών κόμμα του Ζελένσκι.
Διάλεξε για πρωθυπουργό μια φίλη του
Τον περασμένο Ιούλιο, το Υπουργικό Συμβούλιο ανασχηματίστηκε και η Γιούλια Σβιριντένκο αντικατέστησε τον Ντένις Σμιχάλ ως πρωθυπουργό. Αν και ο Σμιχάλ δεν ήταν ανεξάρτητη προσωπικότητα, η Σβιριντένκο θεωρείται ότι έχει πολύ στενή σχέση ειδικά με τον Γέρμακ και είναι ουσιαστικά μαριονέτα. Η Σβιριντένκο ήταν αναπληρ’ωτρια του Γέρμακ από το 2020 έως το 2021 και αργότερα εντάχθηκε στην κυβέρνηση.
Οι προστατευόμενοι και οι συνεργάτες του Γέρμακ ηγούνταν επίσης των φορολογικών, τελωνειακών και οικονομικών υπηρεσιών, καθώς και της Επιτροπής κατά των Μονοπωλίων και του Ταμείου Κρατικής Ιδιοκτησίας, σύμφωνα με τα ειδησεογραφικά πρακτορεία Ukrainska Pravda.
Η δικαστική εξουσία
Αλλά και η δικαστική εξουσία βρισκόταν επίσης υπό τον έλεγχο του Γέρμακ. Εκείνος που ουσιαστικά διευθύνει τη δικαστική εξουσία προς το συμφέρον του Προεδρικού Γραφείου είναι ο Αναπληρωτής Αρχηγός του Επιτελείου του Ζελένσκι, ο Όλεγκ Τατάροφ. Ο Τατάροφ φέρεται να διατηρούσε επιρροή στο Εθνικό Γραφείο Ερευνών, στην Εθνική Αστυνομία και την Υπηρεσία Ασφαλείας της Ουκρανίας.
Παρόλο που έχουν υπάρξει αναφορές για φερόμενη σύγκρουση μεταξύ του Γέρμακ και του Τατάροφ, η συνεργασία τους δεν διαταράχθηκε ιδιαίτερα. Βουλευτές υποστηρίζουν ανώνυμα ότι ο Γέρμακ χρειάζονταν απεγνωσμένα τον Τατάροφ επειδή τον θεωρούσε ως το μόνο άτομο που γνώριζε αρκετά καλά το δικαστικό σύστημα στην χώρα. Αυτό μπορεί να εξηγήσει γιατί ο Ζελένσκι και ο Γέρμακ αρνήθηκαν να θέσουν σε αναστολή ή να απολύσουν τον Τατάροφ παρά τα σκάνδαλα διαφθοράς και τις αντιπαραθέσεις για το άτομό του, όταν ο Τατάροφ κατηγορήθηκε το 2020 για δωροληψία. Εισαγγελείς και δικαστήρια συμφώνησαν να μπει η υπόθεση στο αρχείο το 2022. Ωστόσο, ο Γέρμακ σιγά-σιγά τον παραγκώνισε κι αυτόν.
Ο νέος Γενικός Εισαγγελέας Ρουσλάν Κραβτσένκο, που διορίστηκε τον περασμένο Ιούνιο, θεωρείται προστατευόμενος του Γέρμακ, σύμφωνα με ακτιβιστές κατά της διαφθοράς αλλά και κυβερνητικούς βουλευτές. Ο Κραβτσένκο, σύμφωνα με αυτούς, διορίσθηκε το καλοκαίρι με έναν στόχο: Να διαλύσει την Αρχή Καταπολέμησης της Διαφθοράς και την Εισαγγελία κατά της Διαφθοράς.
Όντως ο νέος εισαγγελέας ενέκρινε αμέσως σαρωτικές έρευνες στα γραφεία της Αρχής καταπολέμησης της Διαφθοράς (NABU) και την επόμενη μέρα, ο Ζελένσκι υπέγραψε νόμο που έθετε την NABU υπό τον γενικό εισαγγελέα που ειχε διορίσει εκείνος. Η ανεξαρτησία του γραφείου αποκαταστάθηκε πολύ γρήγορα, μετά από διαμαρτυρίες στους δρόμους και πιέσεις από τις Βρυξέλλες και τις ΗΠΑ. Στην απόπειρα “υποταγής” της NABU πρωτοστάτησε ο Γέρμακ, ίσως γιατί οι έρευνες εναντίον ατόμων φίλων του Ζελένσκι, αποδυνάμωναν και τον ίδιο.
“Έφαγε” έναν έναν όλους τους αντιπάλους του
Όμως η εμβέλεια του Γέρμακ ήταν μεγάλη και στους χειρισμούς με την Ρωσία. Αυτός ήταν ο επικεφαλής διαπραγματευτής της Ουκρανίας με τη Ρωσία το 2019. Τότε ήταν σε στενή επαφή με τον Ντιμίτρι Κοτζάκ, ο οποίος ήταν τότε ο επικεφαλής διαπραγματευτής της Ρωσίας και αναπληρωτής αρχηγός του επιτελείου του προέδρου Πούτιν. Τίποτα δεν πήγε καλά ούτε εκεί.
Όταν άρχισε ο πόλεμος ο Ζελένσκι στηριζόταν αποκλειστικά σχεδόν στον Γέρμακ για θέματα εξωτερικής πολιτικής. Συναντιόταν συνεχώς με ξένους ηγέτες και βρισκόταν σε συνεχή επαφή με τον Τζέικ Σάλιβαν, Σύμβουλο Εθνικής Ασφάλειας του πρώην προέδρου των ΗΠΑ Τζο Μπάιντεν. Έτσι όμως ο Γέρμακ έκανε πέρα και τον υπουργό Εξωτερικών της χώρας Ντμίτρο Κουλέμπα, αντικαθιστώντας τον τελικά το 2024 με τον Αντρίι Σίμιχα, ο οποίος ήταν αναπληρωτής του Γέρμακ.
Το Politico ανέφερε τότε ότι ο Κουλέμπα είχε ενοχλήσει τον Γέρμακ, επειδή ήθελε μεγαλύτερο έλεγχο στο Υπουργείο Εξωτερικών. Μετά την επανεκλογή του Ντόναλντ Τραμπ το 2024, ο Γέρμακ δέχτηκε πλήγμα. Οι αντιπροσωπείες των ΗΠΑ δεν ήθελαν να μιλούν μαζί του επειδή τον θεωρούσαν μεταξύ άλλων και φίλα προσκείμενο στον Μπάιντεν. Οι Αμερικανοί, όπως ανέφερε τον περασμένο Ιούνιο το Politico, «διαπίστωσαν ότι ο Γέρμακ δεν ήταν απλώς ανίδεος για την πολιτική των ΗΠΑ, αλλά ήταν και σκληρός και υπερβολικά απαιτητικός». Πολλές συναντήσεις με Αμερικανούς αξιωματούχους ακυρώθηκαν τότε, σύμφωνα με το Politico.
Ο Γέρμακ θεωρείται ότι σε συνεννόηση βεβαίως με τον Ζελένσκι, “έφαγε” και τον επικεφαλής των Ενόπλων Δυνάμεων Βαλερί Ζαλούζνι, ο οποίος παύθηκε το 2024 και διορίστηκε πρέσβης στο Ηνωμένο Βασίλειο, θεωρούμενος ως “τιμητικός εξόριστος από το Κίεβο”. Ο Ζαλούζνι παραγκωνίστηκε επειδή ο Γέρμακ τον έκρινε υπερβολικά δημοφιλή και πιθανό αντίπαλο του Ζελένσκι σε μελλοντικές προεδρικές εκλογές. Ο υπουργός Υποδομών και αναπληρωτής πρωθυπουργός Ολεξάντρ Κουμπράκοφ απολύθηκε επίσης το 2024, παρότι έως τότε θεωρείτο κορυφαίος υποψήφιος για τη θέση του επόμενου πρωθυπουργού. Θεωρείται ότι ο Κουμοπράκοφ παύθηκε επειδή ήταν «πολύ φιλόδοξος και είχε πολύ καλές σχέσεις με την αμερικανική πρεσβεία».
Ο Γέρμακ, προκειμένου να ελέγξει και τις αγορές drones προσπάθησε να απομακρύνει και τον αντιπρόεδρο της Κυβέρνησης και υπουργό Ψηφιακού Μετασχηματισμού, Μικαίλο Φεντόροφ. Για να το καταφέρει, τον άφησε μεν στη θέση του, αλλά του πήρε τις αγορές drones και τις μετέφερε στο Υπουργικό Συμβούλιο. Ουσιαστικά ο Γέρμακ κατάφερε να σωπάσει κάθε άλλη φωνή επιρροής στο περιβάλλον του Ζελένσκι και όπως σχολιάζουν ουκρανικά μέσα, «ακόμα κι αν ο Πρόεδρος ήταν ιδιοφυΐα, το να διαμορφώνεται η σκέψη του μόνον από ένα άτομο, θα ήταν και πάλι καταστροφή».
Το ισλαμιστικό τουρκικό Saadet Partisi/Κόμμα Ευτυχίας, διαμαρτυρήθηκε για την επίσκεψη του Επικεφαλής του Βατικανού, Πάπα Λέοντα ΙΔ΄, στην πόλη Νίκαια της Τουρκίας.
Το Νεολαία του Κόμματος Ευτυχίας εξέδωσε δελτίο τύπου αντιδρώντας στην επίσκεψη του Προέδρου του Βατικανού, Πάπα Λέοντα ΙΔ΄, στη Νίκαια.
Οι εκπρόσωποι της νεολαίας δήλωσαν ότι αποδοκίμαζαν την παρουσίαση του προγράμματος του Πάπα για την Τουρκία αποκλειστικά ως «τουριστική δραστηριότητα », υποστηρίζοντας ότι η επίσκεψη είχε «μετατραπεί σε πολιτική επίδειξη δύναμης, αν και εντός θρησκευτικού πλαισίου».
Η δήλωση ανέφερε:
« Βλέπουμε ότι η επίσκεψη του Αμερικανού Πάπα στην Τουρκία είναι μια πολύπλευρη πολιτική επιχείρηση που μεταμφιέζεται σε ρητορική ειρήνης και διαλόγου. Απορρίπτουμε αυτή την προσπάθεια επηρεασμού της κατάστασης ».
Τα μέλη του τουρκικού ισλαμικού κόμματος έφεραν πανό που έγραφε «Πάπα, δεν είσαι ευπρόσδεκτος» στα αγγλικά , ισχυριζόταν ότι η επίσκεψη ήταν «μέρος ενός παγκόσμιου σχεδίου» που στόχευε τα κυριαρχικά δικαιώματα της Τουρκίας .
Η δήλωση που έγινε εκ μέρους της ομάδας περιλάμβανε τα ακόλουθα:
Θεωρούμε λάθος να θεωρούμε την επίσκεψη του Αμερικανού Πάπα στην Τουρκία ως καθαρά «τουριστική». Αν και η επίσκεψη αυτή λέγεται ότι έχει «θρησκευτικό χαρακτήρα», βλέπουμε ότι έχει σαφώς μετατραπεί σε πολιτικό παιχνίδι εξουσίας και σε επιχείρηση δημιουργίας σφαίρας επιρροής και την απορρίπτουμε. Αυτή η επαφή, κρυμμένη πίσω από ρητορική διαλόγου και ειρήνης, είναι μια πολύπλευρη πολιτική επιχείρηση που διεξάγεται στο έδαφός μας.
«Θα ιδρυθεί ένα νέο Βατικανό;»
Η δήλωση, αναφερόμενη σε δηλώσεις που είχε κάνει προηγουμένως ο πρόεδρος του Κόμματος Ευτυχίας, Μαχμούτ Αρικάν , απευθύνθηκε στις αρχές και επανέλαβε το ερώτημα: «Ιδρύεται ένα «Νέο Βατικανό» στη Νίκαια (τουρκική ονομασία: Ιζνίκ);».
Η δήλωση ανέφερε ότι οι προσεγγίσεις της κυβέρνησης και της τοπικής διοίκησης που «δημιουργούν κύρος» και είναι «συμβολικές» αποτελούν σοβαρό κίνδυνο και υποστήριξε ότι ο Πάπας «επιδιώκει να θέσει νέα θεμέλια για τη νοοτροπία των Σταυροφόρων» χρησιμοποιώντας ως πρόσχημα την 1700ή επέτειο της Συνόδου της Νίκαιας.
Πανεπιστήμιο του Κολοράντο στο Μπόλντερ
{rhett.hanscom, tamara.lehman, qin.lv, mishras}@colorado.edu
Περίληψη
Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης έχουν εξελιχθεί ραγδαία στη σύγχρονη εποχή χωρίς ισχυρή ρύθμιση. Ένα σαφές εμπόδιο που αντιμετωπίζουν σήμερα οι χρήστες είναι αυτό της τοξικότητας. Η τοξικότητα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης εκδηλώνεται με διάφορες μορφές, όπως παρενόχληση, αρνητικότητα, παραπληροφόρηση ή άλλους διχαστικούς τρόπους. Στην εργασία αυτή, χαρακτηρίζουμε τη βιβλιογραφία που σχετίζεται με την τοξικότητα, διατυπώνουμε έναν ορισμό της τοξικότητας, προτείνουμε έναν νέο κύκλο διαδικτυακού εξτρεμισμού, παραθέτουμε τις τρέχουσες προσεγγίσεις ανίχνευσης τοξικότητας, σκιαγραφούμε μελλοντικές κατευθύνσεις για τον περιορισμό της τοξικότητας σε μελλοντικές προσπάθειες στον χώρο των κοινωνικών μέσων, και εντοπίζουμε κενά στη σχετική ερευνητική βιβλιογραφία. Παρουσιάζουμε μια νέα προοπτική για τις αρνητικές επιπτώσεις των πλατφορμών κοινωνικής δικτύωσης και καλύπτουμε ένα κενό στη βιβλιογραφία, συμβάλλοντας στη βελτίωση του μέλλοντος αυτών των πλατφορμών.
Λέξεις-κλειδιά: Κατηγοριοποίηση Τοξικότητας, Τοξικότητα σε Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης
I. Εισαγωγή
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν αποτελούν πλέον ένα απλό διαδικτυακό εργαλείο για σύνδεση με φίλους, αλλά έχουν μετατραπεί σε χαρακτηριστικό γνώρισμα ενός ψηφιακού κόσμου — στον οποίο τα πρότυπα και οι πρακτικές επικοινωνίας έχουν εξελιχθεί τόσο παράλληλα όσο και έξω από εκείνα των πιο παραδοσιακών μορφών αλληλεπίδρασης. Συχνά παρατηρούμε ομάδες ανθρώπων να συμπεριφέρονται διαφορετικά σε ανώνυμα δωμάτια συνομιλίας απ’ ό,τι αν βρίσκονταν στον ίδιο φυσικό χώρο [Barlett(2015), Zimmerman and Ybarra(2016)]. Αυτό καταδεικνύει τον ρόλο της λογοδοσίας, ο οποίος μειώνεται όσο αυξάνεται η ανωνυμία.
Δεν ισχύουν απλώς διαφορετικοί κανόνες για την κοινωνικοποίηση στο διαδίκτυο — αυτοί οι κανόνες φαίνεται πως αλλάζουν με ταχύ ρυθμό. Καθώς οι εικονικές κοινότητες αποτελούν ένα από τα πιο πρόσφατα «κοινωνικά επιτεύγματα» της ανθρωπότητας, είναι λογικό αυτές οι ψηφιακές «αρένες» να παρουσιάζουν αναταράξεις μέχρι να εδραιωθούν σταθερές πρακτικές και προσδοκίες. Το φαινόμενο περιπλέκεται ακόμη περισσότερο από την πληθώρα διαθέσιμων χώρων — χώρων όπου οι άνθρωποι αλληλεπιδρούν με διαφορετικούς κανόνες εποπτείας και κοινοτικούς κανόνες.
Ως αποτέλεσμα, η τοξικότητα και τα αρνητικά πρότυπα επικοινωνίας έχουν παγιωθεί στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης (ΠΚΔ), και αυτό συμβαίνει παράλληλα με άλλες γνωστές κρίσεις της ψηφιακής εποχής, όπως εκστρατείες παραπληροφόρησης, διαδικτυακές κουλτούρες με bots και trolls, προκατάληψη υπέρ πολωτικού και ακραίου περιεχομένου [Nelimarkka et al.(2018)], και τη διογκούμενη δυσπιστία των χρηστών απέναντι σε δημόσιους και προβεβλημένους λογαριασμούς influencers [Belanger(2021)]. Για να κατανοήσουμε τις συνολικές επιπτώσεις αυτών των φαινομένων, είναι σημαντικό να τις αναλύσουμε πρώτα ατομικά.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι πανταχού παρόντα και ήρθαν για να μείνουν. Ωστόσο, έχει αποδειχθεί ότι επηρεάζουν τα άτομα με τρόπους που είναι επιζήμιοι τόσο για την υγεία τους όσο και για τη συνοχή των κοινοτήτων τους [Vogels(2021), Chu et al.(2024)]. Αν και οι εικονικές ανταλλαγές έχουν γίνει αναπόσπαστο μέρος της ανθρώπινης επικοινωνίας, οι εικονικοί χώροι δεν είναι φυσικοί χώροι — και είναι σαφές ότι οι άνθρωποι τους χρησιμοποιούν με διαφορετικούς τρόπους. Πρόσφατες έρευνες επιβεβαιώνουν αυτή τη διαφορά: το 91% των Αμερικανών θεωρεί τον διαδικτυακό εκφοβισμό και την παρενόχληση σοβαρά προβλήματα [Vogels(2021)]. Παρόλο που είναι σαφές πως η διαδικτυακή παρενόχληση αποτελεί πρόβλημα, οι αιτίες και οι συνέπειές της δεν είναι επαρκώς κατανοητές. Σε αυτή την εργασία, διερευνούμε εις βάθος τους παράγοντες που συμβάλλουν στις αρνητικές αλληλεπιδράσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με στόχο τη βελτίωση του σχεδιασμού τους και τη δημιουργία θετικότερων ψηφιακών κοινοτήτων. Η εργασία προσφέρει τις εξής σημαντικές συνεισφορές:
• Παρέχουμε έναν ορισμό της διαδικτυακής τοξικότητας.
• Προβαίνουμε σε εις βάθος διερεύνηση του φαινομένου.
• Προτείνουμε έναν νέο κύκλο διαδικτυακού εξτρεμισμού που εμπλέκει την τοξικότητα, την παραπληροφόρηση και την πόλωση.
• Συστηματοποιούμε την καθοριστική έρευνα που τέμνεται με το πεδίο της τοξικότητας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Ξεκινάμε παρουσιάζοντας τους παράγοντες υποκίνησης στο Τμήμα II, ορίζουμε τις παραμέτρους της συστηματοποίησής μας στο Τμήμα III και διατυπώνουμε επίσημα τον ορισμό της τοξικότητας στο Τμήμα IV. Στη συνέχεια, συζητάμε τα πιο διερευνημένα συγγενή φαινόμενα της τοξικότητας — την παραπληροφόρηση και την πόλωση — και αναλύουμε τον ρόλο κάθε πλευράς στον κύκλο του διαδικτυακού εξτρεμισμού στο Τμήμα V. Οι τρέχουσες τεχνικές ανίχνευσης εξετάζονται στο Τμήμα VI. Αναλύουμε λιγότερο κατανοητούς παράγοντες όπως τα Δημογραφικά στο Τμήμα VII, τις επιπτώσεις των στρατηγικών μετριασμού στο Τμήμα VIII, και τέλος εντοπίζουμε βασικά ερευνητικά κενά που πρέπει να καλυφθούν μελλοντικά στο Τμήμα IX.
II. Κίνητρο
Οι συζητήσεις γύρω από την τοξικότητα στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης (ΠΚΔ) έχουν λάβει εκτεταμένες διαστάσεις στον δημόσιο διάλογο, παρά το γεγονός ότι ένας ακριβής ορισμός της τοξικότητας συχνά διαφεύγει της συζήτησης. Το ερευνητικό πεδίο έχει επίσης κατακλυστεί από μελέτες που ασχολούνται με την κατηγοριοποίηση της τοξικότητας. Ωστόσο, ένας καθολικά αποδεκτός ορισμός ή αντίληψη της τοξικότητας εξακολουθεί να είναι δύσκολο να διατυπωθεί. Αυτή η έλλειψη σαφούς ορισμού συχνά περιπλέκει τις τεχνικές εποπτείας που βασίζονται σε στατικά καθορισμένες έννοιες [Jhaver et al.(2023)]. Οι Jhaver et al. δείχνουν πώς οι χρήστες συχνά συγχέονται σχετικά με τις τεχνικές αυτορρύθμισης, οι οποίες απαιτούν κοινή κατανόηση των θεμάτων που πρόκειται να εποπτευτούν. Η απουσία κοινής συμφωνίας για το τι συνιστά τοξικότητα αφήνει κάθε ερευνητή να την ορίσει στο πλαίσιο της δικής του εργασίας — γεγονός που καθιστά τις άμεσες τεχνικές εποπτείας (είτε αυτόματες είτε βασισμένες στους ίδιους τους χρήστες), καθώς και τις συγκρίσεις μεταξύ διαφορετικών μοντέλων κατηγοριοποίησης τοξικότητας, δυσχερείς.
Παρόλο που η έρευνα γύρω από την κατηγοριοποίηση της τοξικότητας έχει σημειώσει ταχεία πρόοδο, λιγότερες μελέτες έχουν διερευνήσει τις λεπτές αποχρώσεις και τις πολυπλοκότητες του φαινομένου. Για παράδειγμα, η αντίληψη της τοξικότητας μπορεί να ποικίλλει ανάλογα με το συμφραζόμενο και το υπόβαθρο του ατόμου που βιώνει το περιστατικό [Sap et al.(2021)]. Επιπλέον, ελάχιστη έρευνα έχει γίνει για τον εντοπισμό των δημογραφικών χαρακτηριστικών όσων δέχονται ή παράγουν τοξικό περιεχόμενο. Αν και έχει τεκμηριωθεί ότι η τοξικότητα και η παρενόχληση επηρεάζουν άτομα όλων των ηλικιών και κοινωνικών ομάδων στις Ηνωμένες Πολιτείες, παραμένει ασαφές ποιος ακριβώς παράγει όλη αυτήν την τοξικότητα. Αυτό το κενό στη βιβλιογραφία είναι ανησυχητικό, δεδομένης της συχνότητας με την οποία οι διαδικτυακοί χρήστες επηρεάζονται άμεσα από αρνητικές αλληλεπιδράσεις [Vogels(2021)]. Ακόμη περισσότερο, καθώς πολλές μελέτες που εξετάζουν τις ανθρώπινες αλληλεπιδράσεις στις ΠΚΔ καταδεικνύουν ότι η τοξικότητα δεν αποθαρρύνει τη συμμετοχή, αλλά αντίθετα παρατείνει τη διάρκεια της αλληλεπίδρασης [Avalle et al.(2024), Etta et al.(2024)].
Η τοξικότητα συχνά συνυπάρχει με την παραπληροφόρηση [Cinelli et al.(2021)], την πόλωση [Vasconcellos et al.(2023)] και τις «φούσκες φίλτρων» [Shcherbakova and Nikiforchuk(2022)], γεγονός που καθιστά ακόμη πιο αναγκαία την ύπαρξη μιας συνολικής επισκόπησης αυτών των αλληλένδετων τάσεων. Προηγούμενες έρευνες έχουν προτείνει την ενσωμάτωση του συμφραζομένου στα μοντέλα μηχανικής μάθησης, δεδομένου ότι τα συμφραζόμενα είναι καθοριστικής σημασίας για τον εντοπισμό τοξικού περιεχομένου [Sheth et al.(2022)]. Η παρούσα εργασία συμπληρώνει το έργο των Sheth et al. παρέχοντας έναν επίσημο ορισμό της τοξικότητας και εμβαθύνοντας στα συμφραζόμενα που περιβάλλουν το φαινόμενο, προκειμένου να εντοπιστεί η ρίζα του προβλήματος.
Η ανάγκη για ενοποίηση της υπάρχουσας γνώσης τονίζεται και από τον μεγάλο αριθμό επιστημονικών πεδίων στην έρευνα και τη βιομηχανία που σχετίζονται με την τοξικότητα (επεξεργασία φυσικής γλώσσας, μηχανική λογισμικού, ψυχολογία, κοινωνιολογία κ.ά.), τα οποία θα ωφελούνταν από ένα ενιαίο έργο που θα ορίζει την τοξικότητα στο διαδίκτυο και θα συνοψίζει τις πιο ουσιώδεις πληροφορίες που σχετίζονται με την τοξικότητα στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης.
Table I:The most formative and cited work across several research areas which intersect with toxicity on SMPs. For each topic matter.
Ο όρος «τοξικότητα» έχει πλέον ενταχθεί πλήρως στο ερευνητικό λεξιλόγιο. Ο Πίνακας I παραθέτει τις πλέον πολυαναφερόμενες μελέτες που σχετίζονται με ένα ευρύ φάσμα ζητημάτων αναφορικά με την τοξικότητα στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης (ΠΚΔ). Όλα τα έργα που παρατίθενται στον πίνακα αποτέλεσαν αντικείμενο μελέτης στο πλαίσιο της παρούσας εργασίας. Το σκεπτικό για την επιλογή των εν λόγω έργων παρουσιάζεται ακολούθως.Λόγω του όγκου της ερευνητικής παραγωγής που αφορά τόσο την τοξικότητα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης όσο και του μεγάλου αριθμού επιστημονικών πεδίων που εξετάζουν τη διαδικτυακή τοξικότητα, δεν ήταν δυνατό να ληφθούν υπόψη όλα τα σχετικά έργα στο πλαίσιο αυτής της ανασκόπησης. Αντιθέτως, συμπεριλήφθηκαν μόνο έργα που έχουν δημοσιευθεί σε επιστημονικά συνέδρια και περιοδικά τα οποία είναι γνωστά για την ενασχόλησή τους με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, την ψυχολογία και την επιστήμη των υπολογιστών μέσω αυστηρών διαδικασιών αξιολόγησης από ομότιμους — εκτός αν δηλώνεται διαφορετικά. Προτεραιότητα δόθηκε σε άρθρα που έχουν τουλάχιστον 40 αναφορές και έχουν δημοσιευθεί την τελευταία πενταετία. Το μεγαλύτερο μέρος των αναφερόμενων έργων προέρχεται από συνέδρια της IEEE/ACM, όπως τα CSCW, ASONAM, HCI, Human Factors in Computing Systems κ.ά., καθώς και από άλλους αξιόλογους ερευνητικούς οργανισμούς, όπως το Pew Research και οι εκδόσεις Elsevier.
IV. Ορισμός της Τοξικότητας
Προτείνουμε να οριστεί η τοξικότητα ως κάθε αλληλεπίδραση που απευθύνεται σε μια οντότητα με σκοπό να είναι προκλητική και σκόπιμα να καλλιεργήσει αντιπαραγωγική διχόνοια. Η τοξικότητα μπορεί να στοχεύει μια κοινότητα, ένα ιδανικό, έναν οργανισμό ή οποιαδήποτε άλλη οντότητα, και δεν είναι απαραίτητο να στρέφεται κατά συγκεκριμένου ατόμου. Βάσει του προτεινόμενου ορισμού, η τοξικότητα τίθεται πάντα σε αντίθεση με μια άλλη οντότητα, και ως εκ τούτου η τοξικότητα οφείλει να έχει πάντα έναν συγκεκριμένο στόχο, στοιχείο που τη διαφοροποιεί από την απλή αρνητικότητα. Οι αποχρώσεις μεταξύ τοξικότητας και αρνητικότητας απεικονίζονται στο Σχήμα 1.
Σύμφωνα με τον προτεινόμενο ορισμό, οι ακόλουθοι όροι εμπίπτουν στην κατηγορία της τοξικής συμπεριφοράς: ρητορική μίσους, διαδικτυακός εκφοβισμός, απειλές, χυδαιολογία και έντονα πολωμένο περιεχόμενο, εφόσον αυτές οι ενέργειες στρέφονται εναντίον κάποιας οντότητας. Η μη τοξική αρνητικότητα μπορεί να περιλαμβάνει εποικοδομητική κριτική, την έκφραση αντίθετων απόψεων, την επισήμανση παραπληροφόρησης, τον σαρκασμό ή τη σάτιρα, παθιασμένο διάλογο και δημόσια κριτική. Η αρνητικότητα μπορεί να είναι σκληρή αλλά συχνά πηγάζει από την επιθυμία για θετική αλλαγή — στοιχείο που δεν απαντάται στην τοξική συμπεριφορά.
Η τοξικότητα δεν υπάρχει αποκομμένη από το συμφραζόμενο και μπορεί να γίνεται αντιληπτή σε διαφορετικά επίπεδα από εκείνους που τη βιώνουν [Fiske(2018), Croom(2011)]. Ο προτεινόμενος ορισμός εισάγει ένα μέτρο αντικειμενικότητας στη φύσει υποκειμενική φύση της τοξικότητας. Ο σκοπός αποτελεί βασικό παράγοντα στην αναγνώριση της τοξικότητας, διαχωρίζοντάς την από τη γενική αντιπαράθεση και την απλή αρνητικότητα. Η αρνητικότητα είναι ανεξάρτητη από την τοξικότητα και μπορεί να αποτελεί μέρος μιας υγιούς διαδικτυακής αλληλεπίδρασης. Ενώ κάθε τοξικότητα είναι αρνητική, δεν είναι κάθε αρνητικότητα τοξική. Στην παρούσα εργασία χρησιμοποιούμε τον προτεινόμενο ορισμό της τοξικότητας για να συγκροτήσουμε ένα σώμα προγενέστερων μελετών με στόχο την αναγνώριση των βασικών πηγών του προβλήματος.
Mention ‘Toxicity’
and ‘Social Media’
‘Define Toxicity’
and ‘Social Media’
Offer Definition
of Toxicity
2023-2024
21,400
51
8
2018-2024
82,600
102
All Time
899,000
125
IV-A. Προηγούμενες Προσπάθειες Ορισμού της Τοξικότητας
Ο Πίνακας II απεικονίζει την τρέχουσα κατάσταση της τοξικότητας στην ερευνητική βιβλιογραφία. Μια αναζήτηση στο Google Scholar για άρθρα που αναφέρουν τόσο την «τοξικότητα» όσο και τα «μέσα κοινωνικής δικτύωσης» σε όλα τα χρόνια επιστρέφει περίπου 900.000 αποτελέσματα. Ωστόσο, αν περιορίσουμε την αναζήτηση στα «μέσα κοινωνικής δικτύωσης» σε συνδυασμό με τουλάχιστον έναν από τους όρους «ορισμός της τοξικότητας» ή «καθορισμός της τοξικότητας», τότε προκύπτουν μόλις 125 άρθρα, εκ των οποίων τα 51 δημοσιεύτηκαν εντός ενός έτους. Από την ανασκόπηση αυτών των 51 πρόσφατων άρθρων, μόνο ένα μικρό ποσοστό παρέχει πράγματι σαφείς ορισμούς για την τοξικότητα, με τα περισσότερα να υιοθετούν είτε υπερβολικά γενικούς είτε ιδιαίτερα εξειδικευμένους ορισμούς, περιορισμένους στα όρια μιας μεμονωμένης μελέτης [Recuero(2024), Madhyastha et al.(2023)].
Σε προηγούμενες εργασίες όπου επιχειρήθηκε ο ορισμός της τοξικότητας, οι ορισμοί περιλαμβάνουν: παρενόχληση, απειλές, χυδαιολογία, προσβολές, λόγο μίσους που βασίζεται στην ταυτότητα, καθώς και κοινωνικά διαβρωτικό λόγο πειθούς [Sheth et al.(2022), Salminen et al.(2020a)]. Η τοξικότητα χρησιμοποιείται συχνά ως συνώνυμο του διαδικτυακού εκφοβισμού [Fan et al.(2021)]. Άλλες μελέτες περιγράφουν την τοξικότητα ως συμπεριφορά που επιδεικνύει έλλειψη σεβασμού προς τους άλλους [Kim et al.(2021)]. Οι διαφορές στην αντίληψη της τοξικότητας σημαίνουν ότι η ζημιά που βιώνεται και η πρόθεση πρόκλησης ζημιάς δεν ευθυγραμμίζονται πάντα [Almerekhi et al.(2020)].
Σχήμα 1: Διαφορά μεταξύ τοξικότητας και αρνητικότητας.
Ο ορισμός της τοξικότητας από το Perspective API: «ένα αγενές, ασεβές ή παράλογο σχόλιο», έχει χρησιμοποιηθεί στην έρευνα ως βάση για τον καθορισμό της τοξικότητας [Saveski et al.(2021)]. Ορισμένοι ερευνητές έχουν συνενώσει την παραπληροφόρηση, την πόλωση και την τοξικότητα σε ένα ενιαίο φαινόμενο [Sheth et al.(2022)]. Ωστόσο, αυτή η σύγχυση των όρων ενδέχεται να έρχεται σε αντίθεση με υφιστάμενους και τεκμηριωμένους ορισμούς αυτών των φαινομένων [Vraga and Bode(2020), Kubin and von Sikorski(2021)]. Στην παρούσα εργασία επιλέγουμε να βασιστούμε σε προϋπάρχουσα έρευνα που θεμελιώνει την παραπληροφόρηση και την πόλωση ως διακριτές οντότητες και, αντιθέτως, να τοποθετήσουμε και να εντάξουμε αυτά τα φαινόμενα μαζί με τα φαινόμενα των πληροφοριακών φυσαλίδων (filter bubbles) και της τοξικότητας ως ξεχωριστά συστατικά ενός κύκλου διαδικτυακού εξτρεμισμού. Αυτή η διάκριση αναπτύσσεται περαιτέρω στην Ενότητα V.
V. Συμπροϋπάρχοντα Φαινόμενα
Οι διαδικτυακές ΠΚΔ έχουν εισαγάγει πολλά νέα φαινόμενα με συνέπειες που δεν είναι πλήρως κατανοητές ως προς την επίδρασή τους στα άτομα, με αποτέλεσμα την εντατική μελέτη τους υπό διάφορα ερευνητικά πρίσματα. Μεταξύ των φαινομένων που έχουν μελετηθεί περιλαμβάνονται οι λογαριασμοί bots και trolls, η παραπληροφόρηση, η πόλωση και το φαινόμενο των πληροφοριακών φυσαλίδων [Nguyen et al.(2014)]. Περιγράφουμε την τρέχουσα κατάσταση της επιστημονικής έρευνας για τα εν λόγω φαινόμενα και προτείνουμε μια νέα οπτική στην αλληλεπίδραση μεταξύ παραπληροφόρησης, πόλωσης και τοξικότητας, την οποία αποκαλούμε «κύκλο διαδικτυακού εξτρεμισμού».
V-A. Bots και Trolls
Για να κατανοήσουμε πώς επηρεάζονται οι άνθρωποι από την τοξικότητα, οφείλουμε επίσης να κατανοήσουμε τον ρόλο των bots και των trolls, βασικών παραγόντων στον χώρο των ΠΚΔ. Ένας troll λογαριασμός έχει ως κύριο στόχο τη δημιουργία αντιπαραθέσεων, σχολιάζοντας κυρίως προκλητικό περιεχόμενο με την πρόθεση να προκαλέσει τις πιο ακραίες αντιδράσεις. Οι bot λογαριασμοί διαχειρίζονται από προηγμένο λογισμικό, ικανό και έτοιμο να εκμεταλλευτεί τις αποχρώσεις των συζητήσεων στην προσπάθεια διαμόρφωσης της κοινής γνώμης. Αυτοί οι λογαριασμοί συχνά αποτελούν μέρος ενός μεγαλύτερου «σμήνους bots», το οποίο λειτουργεί με κοινό στόχο. Επί του παρόντος, παρόλο που οι bot λογαριασμοί αντιστοιχούν μόνο στο 5% όλων των προφίλ στο Twitter, εκτιμάται ότι το 20-30% του περιεχομένου που καταναλώνεται στις Ηνωμένες Πολιτείες προέρχεται από bots [Varanasi(2022)]. Αυτή η δυσαναλογία ποσοστών καταδεικνύει τη μεγάλη εμβέλεια που διαθέτουν οι λογαριασμοί bots.
Οι δημιουργοί των bots έχουν εργαλειοποιήσει αυτήν την ευκαιρία με διάφορους τρόπους, μεταξύ άλλων: στην προσπάθεια επηρεασμού εκλογικών αποτελεσμάτων [Dutta et al.(2021)], αποκατάστασης φήμης εταιρειών [Aydemir(2020)] και αύξησης πωλήσεων μουσικών άλμπουμ [Boyer(2021)]. Τα στοιχεία αυτά ενισχύουν την άποψη ότι τα bots δεν συμβάλλουν απαραίτητα σε τοξική συμπεριφορά, ενώ αντίθετα ένας troll λογαριασμός είναι εξ ορισμού σχεδιασμένος ώστε να την προκαλεί.
V‑B Φυσαλίδες Φίλτρου, Παραπληροφόρηση και Πόλωση
Ένα αναπόσπαστο στοιχείο για την κατανόηση της κατάστασης στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης είναι η αύξηση της παραπληροφόρησης που έχει κατακλύσει το Διαδίκτυο τα τελευταία χρόνια [Allcott et al.(2019)]. Έχουμε δει την κυβέρνηση της Ρωσίας να εμπλέκεται σε πολλές περιπτώσεις πολιτικά υποκινούμενων εκστρατειών παραπληροφόρησης, στις οποίες σκόπιμα διαδίδει ψευδείς πληροφορίες και ενισχύει έντονα πολωμένες απόψεις ενόψει προσεχών εκλογών [Alba and Frenkel(2019), Banjo(2019), Woolley and Howard(2017), Dutta et al.(2021)]. Αν και οι εκθέσεις διαφέρουν ως προς την αποτελεσματικότητα αυτών των εκστρατειών, αποτελούν σαφή και ορατή απειλή για την ακεραιότητα του διαδικτυακού λόγου.
Η εξάπλωση της παραπληροφόρησης έχει γίνει ολοένα και πιο σύνθετη καθώς οι περισσότερες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης έχουν εισαγάγει λειτουργίες που προορίζονται να ενθαρρύνουν τους χρήστες να καταναλώνουν ειδήσεις μέσα από τα συστήματά τους. Το Facebook και το Twitter έχουν μετατραπεί σε τεράστιους παρόχους ειδήσεων, ακόμη και χωρίς να παράγουν δικό τους περιεχόμενο ή να εφαρμόζουν καλά εδραιωμένες πρακτικές επεξεργασίας — σε αντίθεση με οργανισμούς ειδήσεων που τηρούν τις δεοντολογικές δημοσιογραφικές τους ευθύνες. Έρευνες δείχνουν ότι οι λογαριασμοί που δημοσιεύουν παραπληροφόρηση είναι σημαντικά πιο πιθανό να είναι bots και μπορούν γρήγορα να κορεάσουν έναν εικονικό χώρο με περιεχόμενο [Shao et al.(2018)].
Η εισροή της παραπληροφόρησης στις ΠΚΔ έχει τεκμηριωθεί εκτενώς, αλλά εξακολουθεί να εξαπλώνεται ραγδαία. Έχει δείχθεί ότι οι χρήστες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης δίνουν σημασία στον έλεγχο των ειδήσεων που κοινοποιούνται στα κοινωνικά μέσα, δίνοντας ιδιαίτερη σημασία στην πηγή των ειδήσεων και στο περιεχόμενο [Pidikiti et al.(2020), Pidikiti et al.(2022)]. Ωστόσο, οι άνθρωποι παίρνουν αποφάσεις για την αξιοπιστία των ειδήσεων πολύ γρήγορα και συχνά δεν σταθμίζουν όλες τις πληροφορίες που θεωρητικά θεωρούν σημαντικές όταν παίρνουν στιγμιαίες αποφάσεις για την εμπιστευτικότητα στην πραγματικότητα [Klein and O’Brien(2018), Pidikiti et al.(2020), Pidikiti et al.(2022)]. Αυτές οι μελέτες δείχνουν ότι οι χρήστες είναι πιο επιρρεπείς από ό,τι θα υπολόγιζαν, ακόμη και όταν είναι εφοδιασμένοι με πρακτικές διακρίβωσης της ακεραιότητας.
Επιπλέον, η χρήση συστημάτων προτεινόμενον περιεχομένου βασισμένων σε θέματα μπορεί να οδηγήσει στη δημιουργία «φυσαλίδων φίλτρου» (filter bubbles), συχνά αναφερόμενων ως «θαλάμων αντήχησης» (echo chambers) [Nguyen et al.(2014), Gao et al.(2023), Aridor et al.(2020)]. Ψηφιακές κοινότητες που έχουν σχηματιστεί με τέτοια αυστηρή προσήλωση σε ένα μοναδικό ιδανικό ή αντίληψη οδηγούν φυσιολογικά σε συμπεριφορές όπου μη ομοιογενείς συνεισφορές δεν γίνονται αποδεκτές. Οι διαδικτυακές «φυσαλίδες φίλτρου» δημιουργούν κύκλους όπου η παραπληροφόρηση μπορεί να ανθίσει. Άτομα συχνά προτείνονται περιεχόμενο με μια μόνο, συνήθως ακραία, οπτική γωνία. Οι χρήστες τότε οδηγιούνται να πιστέψουν ότι όλες οι άλλες απόψεις είναι περιττές. Αυτό το φαινόμενο δημιουργεί πρόβλημα, καθώς η ανάπτυξη και ο υγιής διάλογος εξαρτώνται από την εισαγωγή νέων ιδεών και νέων προοπτικών. Ως αποτέλεσμα, οι «φυσαλίδες φίλτρου» μπορούν να ωθήσουν τις κοινότητες να εστιάσουν σε έντονες πολωμένες θέσεις, αντί να κατανοούν τις αποχρώσεις σύνθετων ζητημάτων [Spohr(2017)]. Οι «φυσαλίδες φίλτρου» ενισχύουν ψυχολογικές έννοιες όπως: οι άνθρωποι γενικά θα αναζητούν υποστηρικτικές πληροφορίες παρά προκλητικές, και θα έλκονται προς άτομα με παρόμοιες απόψεις [Dahlgren(2021)]. Καθώς τα εργαλεία AI ενσωματώνονται όλο και περισσότερο στην καθημερινότητά μας, η χρήση AI στον επιμερισμό περιεχομένου μέσω αλγορίθμων σύστασης έχει οδηγήσει σε εξαιρετικά ομοιογενείς «μεσοδιατροφές» περιεχομένου (media diets) όπως αυτές που παρατηρούνται στις φυσαλίδες φίλτρου [Nechushtai and Lewis(2019)].
Δύο τύποι πόλωσης παίζουν σήμερα κρίσιμο ρόλο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης: η ιδεολογική και η συναισθηματική. Η ιδεολογική πόλωση ορίζεται ως η «απόκλιση των ιδανικών κατά μήκος γραμμών κομμάτων» [Kubin and von Sikorski(2021)], ενώ η συναισθηματική πόλωση αναφέρεται στον βαθμό με τον οποίο ένας χρήστης αισθάνεται ευθυγραμμισμένος ή αντίθετος με άτομα που έχουν διαφορετικές πολιτικές ταυτότητες [Kubin and von Sikorski(2021)]. Με απλά λόγια, η ιδεολογική πόλωση είναι η απόκλιση σε πολιτικά ιδεώδη, ενώ η συναισθηματική πόλωση αφορά την ενσυναίσθηση ή την αντίδραση προς όσους θεωρούνται «εκτός ομάδας».
Η σχέση μεταξύ παραπληροφόρησης και πόλωσης έχει τεκμηριωθεί εκτενώς στη σύγχρονη έρευνα [Au et al.(2022)]. Η διαθεσιμότητα και η διάδοση της παραπληροφόρησης έχει αποδειχθεί κρίσιμο στοιχείο για την καλλιέργεια έντονου λόγου και πόλωσης σε διαδικτυακές κοινότητες [Azzimonti and Fernandes(2022)]. Ιδιαίτερα για χρήστες με λιγότερη εμπειρία σε διαδικτυακούς χώρους, η έκθεση σε παραπληροφόρηση μπορεί να έχει μακροχρόνιες επιπτώσεις στον βαθμό στον οποίο αυτοί οι χρήστες θα είναι ενεργοί στις κοινότητές τους, τόσο βραχυπρόθεσμα όσο και μακροπρόθεσμα [Wang et al.(2021a)]. Αυτοί οι χρήστες συχνά κινητοποιούνται να συμμετάσχουν στο δημόσιο διάλογο, χωρίς να κατανοούν τις έντονες πολιτικές προκαταλήψεις και εξαπατήσεις που ενσωματώνονται στα μέσα που καταναλώνουν. Στην πραγματικότητα, προγενέστερες μελέτες έχουν δείξει ότι η αλληλεπίδραση με λογαριασμούς που διαχειρίζονταν καμπάνιες ρωσικής ανάμειξης στις εκλογές πριν από τις προεδρικές των ΗΠΑ το 2016 οδήγησε τους χρήστες του Twitter να ενισχύσουν τη διαδικτυακή τους συμπεριφορά [Dutta et al.(2021)]. Πολλοί από αυτούς τους χρήστες αποδείχθηκε ότι περνούσαν περισσότερο χρόνο στο Twitter μετά τις «συγκρούσεις» με αυτούς τους ρωσικούς λογαριασμούς [Dutta et al.(2021)].
Ένα σημαντικό αποτέλεσμα από προηγούμενες μελέτες κατέδειξε ότι χρήστες του Twitter που ήρθαν σε επαφή με εκστρατείες παρέμβασης έδειξαν επίσης αύξηση στην πόλωση, υπονοώντας ότι αυτά τα άτομα ενδέχεται να έχουν ωθηθεί σε ακραία ιδεολογία από τις ρωσικές επαφές [Dutta et al.(2021)]. Αν και ο αντίκτυπος της ρωσικής εκστρατείας παραπληροφόρησης στο ίδιο το εκλογικό αποτέλεσμα παραμένει εξαιρετικά αμφιλεγόμενος, το γεγονός ότι η συμπεριφορά των χρηστών άλλαξε είναι αδιαμφισβήτητο [Eady et al.(2023), Dutta et al.(2021)]. Οι [Pascual‑Ferrá et al.(2021)] επίσης ανέδειξαν μια σύνδεση μεταξύ πόλωσης και αυξημένης τοξικότητας. Άλλες μελέτες, στο YouTube, διαπίστωσαν ότι ο διαδικτυακός διάλογος τείνει να έλκεται προς την τοξικότητα [Pascual‑Ferrá et al.(2021)] και ότι τα ειδησεογραφικά θέματα επηρεάζουν τα επίπεδα τοξικότητας των χρηστών [Salminen et al.(2020b)].
V‑Γ. Κύκλος Διαδικτυακού Εξτρεμισμού και Φυσαλίδων Φίλτρου
Σχήμα 2: Κύκλος τοξικότητας, παραπληροφόρησης και πόλωσης.
Υποστηρίζουμε ότι μέσα σε ορισμένες κοινότητες υπάρχει ένας κύκλος διαδικτυακού εξτρεμισμού και ότι αυτός συχνά ενισχύεται από τις «φυσαλίδες φίλτρου» (όπως φαίνεται στο Σχήμα 2). Οι φυσαλίδες φίλτρου, η παραπληροφόρηση και η πόλωση μερικές φορές συγχέονται σε ένα ενιαίο φαινόμενο [Sheth et al.(2022)]. Ωστόσο, προτείνουμε να εξετάζουμε αυτά τα θέματα ανεξάρτητα και ως μέρος ενός κύκλου διαδικτυακού εξτρεμισμού που οδηγεί στην τοξικότητα. Σε ορισμένες διαδικτυακές κοινότητες, η παραπληροφόρηση διαδίδεται προκαλώντας μεγαλύτερη ιδεολογική πόλωση (ενισχυμένη από τις φυσαλίδες φίλτρου), που τελικά οδηγεί σε αυξημένη συναισθηματική πόλωση, καθώς τα άτομα τίθενται όλο και περισσότερο σε νοοτροπία «εμείς εναντίον αυτών». Καθώς η πόλωση μεταξύ των μελών της κοινότητας εντείνεται, η τοξικότητα δημιουργείται ως παράγωγο αυτού του κύκλου. Αυτό υποστηρίζεται από μελέτες που διαπίστωσαν ότι στο Twitter, οι χρήστες δημοσιεύουν περισσότερο τοξικό περιεχόμενο όταν αλληλεπιδρούν με χρήστες με τους οποίους δεν έχουν κοινούς συνδέσμους [Saveski et al.(2021)]. Αυτές οι αντικοινωνικές συμπεριφορές (τοξικότητα, παραπληροφόρηση και πόλωση) συνεχίζουν να ωθούν τα μέλη της κοινότητας προς άκρα όσο συνεχίζουν να συμμετέχουν.
Δεδομένου ότι κάθε φαινόμενο που απεικονίζεται στο Σχήμα 2 μπορεί να εμφανιστεί ανεξάρτητα έξω από αυτόν τον κύκλο, προηγούμενη έρευνα έχει μελετήσει διάφορους συνδυασμούς αυτών. Για παράδειγμα, η σχέση μεταξύ φυσαλίδων φίλτρου και παραπληροφόρησης έχει βρεθεί ότι επηρεάζει την ευπιστία των χρηστών [Rhodes(2022), Lakshmanan(2022), Tomlein et al.(2021)]. Οι φυσαλίδες φίλτρου και η πόλωση έχουν επίσης συνδεθεί με νοοτροπία «φυλετικής/φυλετικής ομάδας» σε διαδικτυακές πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης [Chitra and Musco(2020), Keijzer and Mäs(2022), Wolfowicz et al.(2023)]. Πολλές άλλες μελέτες έχουν εξετάσει την παραπληροφόρηση, την πόλωση και τις φυσαλίδες φίλτρου ως σύνολο [Spohr(2017), Interian et al.(2023), Simchon et al.(2022)], και έχουν βρει στενή σύνδεση ανάμεσά τους. Αν και απαιτείται σημαντική περαιτέρω έρευνα για να μετρηθεί η επίδραση που μπορεί να έχει η πόλωση στην τοξικότητα, η επίδραση των φυσαλίδων φίλτρου στην τοξικότητα μόλις αρχίζει να διερευνάται στη σχετική βιβλιογραφία — η οποία έχει δείξει ότι οι φυσαλίδες φίλτρου μπορούν συχνά να παρεμποδίσουν την κριτική ικανότητα των χρηστών [Shcherbakova and Nikiforchuk(2022)].
Ενώ πολύς κόσμος έχει διερευνήσει την αλληλεπίδραση παραπληροφόρησης και πόλωσης, η τοξικότητα στερείται ενός επίσημου ορισμού και συνεπώς είναι πιο δύσκολο να παρακολουθηθεί. Με τον ορισμό της τοξικότητας που χρησιμοποιούμε στην εργασία μας, η τοξικότητα έχει την τάση να εμφανίζεται με μορφή δια‑κοινοτικής αλληλεπίδρασης, γεγονός που καθιστά πιο δύσκολη την αναγνώρισή της. Η παραπληροφόρηση και η πόλωση συμβαίνουν κατά κανόνα σε εσωτερικό επίπεδο κοινότητας, μέσω αλληλεπιδράσεων με ομοϊδεάτες. Αντίθετα, η τοξικότητα εκτοξεύεται έξω, μέσω πολωμένων αλληλεπιδράσεων με άτομα εκτός της ομάδας (out‑group). Αυτό κάνει την τοξικότητα κάπως πιο δύσκολη στην ιχνηλάτηση, καθώς είναι απο‑κεντρωμένη και μπορεί να εμφανιστεί παντού, σε αντίθεση με την παραπληροφόρηση και το πολωμένο περιεχόμενο που συγκεντρώνονται ανεμπόδιστα εντός των ορίων της κοινότητας. Όταν εξεταστεί μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η τοξικότητα μπορεί να θεωρηθεί ως άμεσο αποτέλεσμα έντονης συναισθηματικής πόλωσης — ως συνέπεια της μειωμένης ενσυναίσθησης προς όσους έχουν αντίθετα ιδεώδη. Αυτή η οπτική εδραιώνει κάθε μορφή αντι‑κοινωνικής συμπεριφοράς ως ξεχωριστή δράση, αν και στην πραγματικότητα είναι βαθιά περίπλοκη και συνυφασμένη.
VI Τρέχουσες Προσεγγίσεις στην Ανίχνευση Τοξικότητας
Τα μοντέλα μηχανικής μάθησης (ML) χρησιμοποιούνται τυπικά για την ανίχνευση τοξικότητας στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης (ΠΚΔ). Προηγούμενη έρευνα έχει προσφέρει στέρεες αξιολογήσεις για το ποιοι συνδυασμοί μοντέλων ML και τεχνικών εξαγωγής χαρακτηριστικών οδηγούν στις πιο ακριβείς μεθόδους [Abro et al.(2020), Muneer and Fati(2020)].
Οι σύγχρονες ML προσεγγίσεις για κατηγοριοποίηση δεν μπορούν να λειτουργήσουν μόνο με κείμενο. Το κείμενο πρέπει να μετατραπεί σε αριθμητικά δεδομένα για να κατηγοριοποιηθεί από τα περισσότερα μοντέλα ML. Πρόκειται για ένα κρίσιμο βήμα, καθώς η πληροφορία που παράγεται για την εκπαίδευση ενός ταξινομητή θα διαμορφώσει άμεσα τη συμπεριφορά του. Αυτό το βήμα χρησιμοποιεί ένα εργαλείο δημιουργίας χαρακτηριστικών για να κάνει τη μετατροπή. Το καλύτερο εργαλείο δημιουργίας χαρακτηριστικών εξαρτάται τόσο από τα δεδομένα όσο και από τον τύπο των συμπερασμάτων που γίνονται [Abro et al.(2020), Muneer and Fati(2020)].
Η κατηγοριοποίηση της τοξικότητας έχει παραδοσιακά θεωρηθεί ως εργασία επιβλεπόμενης μάθησης – που σημαίνει ότι τα μοντέλα εκπαιδεύονται με προ-επισημασμένα παραδείγματα τοξικότητας, με αποστολή να μάθουν από αυτά τα παραδείγματα ώστε αργότερα να κατηγοριοποιούν έγγραφα. [Abro et al.(2020)] καθώς και [Muneer and Fati(2020)] δοκίμασαν αρκετούς δημοφιλείς συνδυασμούς εργαλείων δημιουργίας χαρακτηριστικών και επιβλεπόμενων μοντέλων ML σε σύνολα προ-επισημασμένων tweets. Ο Abro et al.(2020) συνέδεσε οκτώ επιβλεπόμενα μοντέλα ML και τρία εργαλεία δημιουργίας χαρακτηριστικών για να ταξινομήσει ξεχωριστά κείμενα σε «ρητορική μίσους», «όχι προσβλητικό», και «προσβλητικό αλλά όχι ρητορική μίσους». Ένα σημαντικό συμπέρασμα από αυτή την εργασία είναι ότι κανένας συνδυασμός επιβλεπόμενου μοντέλου ML και εργαλείου δημιουργίας χαρακτηριστικών δεν είναι ανώτερος από όλους τους υπόλοιπους με κάθε τρόπο· μάλλον ορισμένοι συνδυασμοί είναι καλύτεροι για συγκεκριμένα καθήκοντα και σύνολα δεδομένων. Η προσαρμογή ταξινομητών τοξικότητας σε επίπεδο κοινότητας, που επηρεάζει διαφορετικά άτομα σε μειονεκτική θέση, μπορεί να βελτιώσει την αποτελεσματικότητα γενικά εκπαιδευμένων μοντέλων (όπως το Perspective API της Jigsaw) [Kumar et al.(2021)]. Οι Sheth et al. του 2022 υπογράμμισαν τον κρίσιμο ρόλο του συμφραζομένου στην κατηγοριοποίηση τοξικότητας [Sheth et al.(2022)].
Ένα ευρέως χρησιμοποιούμενο μοντέλο ML είναι η Logistic Regression. Η Logistic Regression κατασκευάζει ένα ξεχωριστό υπερεπίπεδο ανάμεσα σε δύο σύνολα δεδομένων χρησιμοποιώντας τη λογιστική συνάρτηση [Patchin and Hinduja(2011)]. Η Logistic Regression λαμβάνει έναν αριθμό σταθμισμένων χαρακτηριστικών ως είσοδο και παράγει μια δυαδική απόφαση σε εργασίες κατηγοριοποίησης. Ένα άλλο μοντέλο με υψηλές επιδόσεις, το Random Forest, χρησιμοποιεί έναν αριθμό δέντρων αποφάσεων και μηχανισμούς τυχαίας ψηφοφορίας, κατά μέσο όρο συνδυάζοντας αποτελέσματα για να ενισχύσει την προβλεπτική ακρίβεια και να μειώσει την υπερπροσαρμογή [Dadvar et al.(2013)]. Το Support Vector Machine (SVM) είναι ένας ακόμη επιβλεπόμενος ταξινομητής ML που χρησιμοποιείται συχνά για εργασίες ταξινόμησης κειμένου. Το SVM μετασχηματίζει ένα αρχικό σύνολο χαρακτηριστικών προβολικά σε έναν χώρο μεγαλύτερων διαστάσεων που ορίζεται από έναν kernel. Ο στόχος του είναι να μεγιστοποιήσει το περιθώριο, ή την απόσταση, ανάμεσα στις κατηγορίες, εντοπίζοντας support vectors — τα δείγματα από κάθε κατηγορία που βρίσκονται πιο κοντά στο διαχωριστικό υπερεπίπεδο που προσεγγίσθηκε αρχικά. Στην [Joachims(1998)] δείχθηκε ότι η ακρίβεια του SVM μειώνεται καθώς αυξάνεται το μέγεθος των δεδομένων.
Ενώ ο αλγόριθμος SVM σε συνδυασμό με δημιουργία χαρακτηριστικών bigram ταξινομεί πιο επιτυχώς έγγραφα σύμφωνα με την [Abro et al.(2020)], μια παρόμοια ανάλυση από τους [Muneer and Fati(2020)] βρήκε ότι η Logistic Regression ήταν πιο ακριβής στην ανίχνευση διαδικτυακού εκφοβισμού (cyberbullying) στο Twitter. Τα δέντρα αποφάσεων επίσης έχουν δείξει ότι συνδυάζονται ευνοϊκά με την κατηγοριοποίηση σύντομων εγγράφων όπως τα tweets [Akuma et al.(2022)].
Λόγω της σχετικής σπανιότητας τοξικού περιεχομένου σε σύγκριση με το μη τοξικό περιεχόμενο του διαδικτύου, οι ταξινομητές τοξικότητας συχνά δυσκολεύονται με ανισόρροπα σύνολα δεδομένων. Η υπερανάλυση (over‑sampling) τοξικών σχολίων με τη μέθοδο SMOTE είναι ένας τρόπος εξισορρόπησης των δεδομένων εκπαίδευσης [Rupapara et al.(2021)]. Άλλες λύσεις περιλαμβάνουν δειγματοληψία με K‑Nearest Neighbors, παραλλαγές του SMOTE (Borderline‑SMOTE, DBSMOTE κ.λπ.) και υποδειγματοληψία (under‑sampling) [Wang et al.(2021b)].
Τα μη επιβλεπόμενα μοντέλα ML δεν εκπαιδεύονται σε επισημασμένα δεδομένα αλλά προ-εκπαιδεύονται σε μεγάλα σώματα κειμένων και μαθαίνουν να ανιχνεύουν τη δομή, τα συμφραζόμενα και τη σημασιολογία του κειμένου με την πρόβλεψη ελλειπόντων λέξεων σε μια πρόταση, την κατανόηση σχέσεων μεταξύ λέξεων και τη δημιουργία συνεκτικού κειμένου. Πιο πρόσφατα, μη επιβλεπόμενα ML μοντέλα — όπως τα GPT και BERT — έχουν γίνει αρκετά εξελιγμένα ώστε να επιτρέπουν την εφαρμογή τους σε επιβλεπόμενες εργασίες κατηγοριοποίησης. Νέες εφαρμογές μη επιβλεπόμενων ML μοντέλων στην επιβλεπόμενη εργασία της κατηγοριοποίησης τοξικότητας έδειξαν υποσχόμενα αποτελέσματα [Sun et al.(2019)]. Αυτό επιτυγχάνεται με fine‑tuning των προ-εκπαιδευμένων μοντέλων σε μικρότερα, συχνά επισημασμένα σύνολα δεδομένων, προσφέροντας την κατανόηση των επισημασμένων δεδομένων παράλληλα με την ευρεία γνώση συμφραζομένου που αποκτήθηκε κατά την προ-εκπαίδευση.
Οι [Rasmussen et al.(2024)] πρότειναν ένα υπερ-μη επιβλεπόμενο υβριδικό μοντέλο που συνδυάζει χαρακτηριστικά και των δύο προσεγγίσεων για να επισημάνει δεδομένα χωρίς να χρειάζεται προ-επισημασμένο σύνολο εκπαίδευσης. Σε σύγκριση με το ευρέως χρησιμοποιούμενο Perspective API (το οποίο συζητείται περαιτέρω στην ενότητα VIII‑A), [Rasmussen et al.(2024)] κατάφερε να εντοπίσει με ακρίβεια τη «πολιτική ρητορική μίσους» (political hate). Η απομάκρυνση από επισημασμένα σύνολα δεδομένων θα μπορούσε να οδηγήσει σε πιο επιτυχημένη και λιγότερο προκατειλημμένη κατηγοριοποίηση τοξικότητας, δεδομένου ότι έχει δείξει ότι η προκατάληψη των επιμελητών (annotator bias) μπορεί να εισάγει μεροληψία στα επιβλεπόμενα μοντέλα ML [Sap et al.(2021)]. Άλλες μελέτες έχουν βρει ότι τα μη επιβλεπόμενα μοντέλα μάθησης, όπως το GPT, αποδίδουν εξαιρετικά καλά στην κατηγοριοποίηση σύντομων κειμένων [Balkus and Yan(2022)] — πρόβλημα που συχνά ανακύπτει κατά την ταξινόμηση δημοσιεύσεων σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Το BERT έχει παρόμοια αποδειχθεί ότι υπερέχει σε εργασίες κατηγοριοποίησης τοξικότητας με μεγάλο αριθμό πολύπλοκων χαρακτηριστικών [Salminen et al.(2020a), Fan et al.(2021)]. Πέρα από την απλή ανίχνευση εισερχόμενης τοξικότητας σε ΠΚΔ, οι Almerekhi et al. (2020) πέτυχαν να προβλέπουν μη τοξικά σχόλια που θα επέφεραν τοξικές απαντήσεις σε συγκεκριμένες κοινότητες στο Reddit χρησιμοποιώντας νευρωνικό δίκτυο σε συνδυασμό με το BERT [Almerekhi et al.(2020)].
VII. Δημογραφικά και Συμπεριφορές
Αν και η διαδικτυακή παρενόχληση μπορεί να συμβεί σε πλήθος εικονικών χώρων, η πλειονότητα των ατόμων ανέφερε ότι η πιο πρόσφατη εμπειρία τους συνέβη στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης [Vogels(2021)]. Δεδομένης της αύξησης της χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης μεταξύ ενηλίκων ηλικίας 65 ετών και άνω [Perrin(2015)], είναι σαφές ότι η διαδικτυακή παρενόχληση δεν είναι πρόβλημα μόνο για παιδιά και νέους ενήλικες, αλλά αποτελεί επείγουσα ανησυχία για οποιοδήποτε άτομο που βρίσκεται σε αλληλεπίδραση με άλλους στο διαδίκτυο.
VII-A Χρήστες που λαμβάνουν τοξικό περιεχόμενο
Προηγούμενες μελέτες διαπιστώνουν ότι ένας εντυπωσιακός αριθμός χρηστών του διαδικτύου βιώνει καθημερινά διαδικτυακή παρενόχληση. Πολλές έρευνες από διάφορα μέρη του κόσμου έχουν καταγράψει ότι περίπου το 30% των εφήβων δέχονται ενεργά εκφοβισμό [Ding et al.(2020), Pichel et al.(2021)]. Μια άλλη μελέτη βρήκε ότι σχεδόν οι μισοί νέοι που ανέφεραν ότι υπέστησαν cyber‑bullying ανέφεραν επίσης παραδοσιακό bullying, υπογραμμίζοντας τη σοβαρότητα αυτού του ζητήματος [Cosma et al.(2020)]. Μια έκθεση του 2021 του Pew Research Center, που διερεύνησε μόνο ενήλικες, έδειξε ότι το 41% των Αμερικανών αναφέρει ότι έχει βιώσει διαδικτυακή παρενόχληση και το 25% αναφέρει ότι έχει βιώσει σοβαρή διαδικτυακή παρενόχληση [Vogels(2021)]. Αν ληφθούν υπόψη μόνο οι νέοι ενήλικες (ηλικίας 18 έως 29 ετών), το 64% δηλώνει ότι έχει βιώσει διαδικτυακή παρενόχληση, με το 48% εξ αυτών να αναφέρει σοβαρή παρενόχληση [Vogels(2021)]. Δεδομένου του δυσανάλογου ποσοστού νέων που αντιμετωπίζουν διαδικτυακή παρενόχληση, το πρόβλημα αυτό θα συνεχίσει να αυξάνεται όσο οι νεότερες γενιές είναι περισσότερο «συνδεδεμένες» στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Εκτός από την ηλικία, έχει διαπιστωθεί ότι το φύλο και η φυλή συνδέονται με την παρενόχληση. Αν και οι άνδρες αναφέρουν υψηλότερα ποσοστά παρενόχλησης από τις γυναίκες, περισσότερες γυναίκες αναγνωρίζουν το φύλο ως μέρος της παρενόχλησης (περίπου οι μισές). Ενώ μόνο το 12% των ενηλίκων αναφέρουν ότι η φυλή συνέβαλε στην παρενόχληση που δέχτηκαν, είναι επίσης αλήθεια ότι οι μαύροι και οι ισπανόφωνοι Αμερικανοί (περίπου 47%) είναι πιο πιθανό από τους λευκούς Αμερικανούς (περίπου 40%) να βιώσουν τοξικότητα με ρατσιστικά κίνητρα [Vogels(2021)].
Η διαφορά φύλου επηρεάζει επίσης τον τύπο της παρενόχλησης. Οι άνδρες είναι πιο πιθανό να αντιμετωπίσουν προσβολές και σωματικές απειλές, ενώ οι γυναίκες αναφέρουν υψηλότερα ποσοστά σεξουαλικής παρενόχλησης [Vogels(2021)]. Αυτή η επίδραση είναι ιδιαίτερα έντονη για νεότερες γυναίκες (έως 35 ετών), στις οποίες το 33% έχει δηλώσει ότι έχει δεχτεί σεξουαλική παρενόχληση online [Vogels(2021)]. Η ίδια έρευνα σημείωσε τη ραγδαία αύξηση των αυτοαναφερόμενων περιστατικών σεξουαλικής παρενόχλησης εναντίον γυναικών, τα οποία έχουν διπλασιαστεί από την τελευταία μεγάλη έρευνα που διεξήχθη τέσσερα χρόνια νωρίτερα.
VII-B Χρήστες που δημοσιεύουν τοξικό περιεχόμενο
Δυστυχώς, έχει δοθεί πολύ μικρή έμφαση στην κατανόηση του ποιοι είναι οι διαδικτυακοί παρενοχλητές και ποια δημογραφικά χαρακτηριστικά διαθέτουν [Mall et al.(2020), Vaidya et al.(2024)]. Οι Mall et al. διαχωρίζουν τους χρήστες του Reddit που δημοσιεύουν τοξικά σχόλια σε τέσσερις υποκατηγορίες με αύξουσα σειρά εμφάνισης:
Fickle‑Minded Users, που συχνά δημοσιεύουν τόσο τοξικά όσο και μη τοξικά σχόλια (31.2%),
Pacified Users, των οποίων τα σχόλια έγιναν λιγότερο τοξικά με τον καιρό (25.8%),
Radicalized Users, των οποίων τα σχόλια έγιναν ολοένα και πιο τοξικά με την πάροδο του χρόνου (25.4%), και
Steady Users, των οποίων τα επίπεδα τοξικότητας παρέμειναν σταθερά με την πάροδο του χρόνου (17.6%).
Αυτό το εύρημα υποστηρίζει μια υπόθεση από προηγούμενες μελέτες ότι υπάρχει πιθανώς μεγάλη επικάλυψη μεταξύ των χρηστών που βιώνουν και εκείνων που δημοσιεύουν τοξικό περιεχόμενο σε εικονικούς χώρους [Garaigordobil(2015)]. Μια άλλη μελέτη διαπίστωσε ότι η έκθεση σε τοξικά σχόλια οδηγεί τα άτομα στη συνέχεια να δημοσιεύσουν περισσότερο τοξικό περιεχόμενο [Kim et al.(2021)]. Σημειώστε ότι απαιτείται περαιτέρω έρευνα για να διερευνηθούν οι αιτίες αυτού του φαινομένου. Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, χωρίς μια σταθερή κατανόηση των λόγων για τους οποίους κάποιος παρενοχλεί άλλους στο διαδίκτυο, δεν μπορούμε να κάνουμε υποθέσεις για την ύπαρξη αυτής της συμπεριφοράς. Νέες ΠΚΔ που εμφανίστηκαν τα τελευταία χρόνια προσπάθησαν να μειώσουν το τοξικό περιεχόμενο, μειώνοντας το χάσμα μεταξύ της φυσικής και της εικονικής ζωής των χρηστών τους, όπως φαίνεται από πλατφόρμες όπως οι TikTok, BeReal και Instagram. Ωστόσο, δεν έχει σημειωθεί σημαντική πρόοδος όσον αφορά στη μείωση του τοξικού περιεχομένου.
Μια πιθανή εξήγηση για την επικάλυψη των χρηστών θα μπορούσε να φωτιστεί από τα ευρήματα μιας πιο πρόσφατης μελέτης, η οποία δείχνει ότι μόνο περίπου 1.4% των χρηστών φέρνουν λιγότερη τοξικότητα στις διαδικτυακές κοινότητες από ό,τι λαμβάνουν [Vaidya et al.(2024)]. Οι Vaidya et al. κατηγοριοποιούν χρήστες του Twitter με βάση τη διασπορά τοξικού περιεχομένου χρησιμοποιώντας τις βαθμολογίες του Perspective API της Google (δείτε Ενότητα VIII‑B για λεπτομέρειες) [Perspective API(2021b)]. Σε αυτή τη μελέτη, οι συγγραφείς αξιολόγησαν μια περίοδο 12 μηνών το 2017 από ένα σύνολο δεδομένων του Twitter και εξέτασαν τη διασπορά τοξικού περιεχομένου μέσα στο δίκτυο. Διαπίστωσαν ότι μόνο το 1.4% των χρηστών κοινοποιούν λιγότερο τοξικό περιεχόμενο από αυτό που λαμβάνουν, το 5.3% των χρηστών προσθέτουν περισσότερο τοξικό περιεχόμενο από αυτό που λαμβάνουν και περίπου το 93.3% των χρηστών κοινοποιούν το ίδιο ποσό τοξικού περιεχόμενου που λαμβάνουν. Αυτά τα αποτελέσματα δείχνουν ότι το τοξικό περιεχόμενο συχνά κοινοποιείται με μεγαλύτερη συχνότητα από το μη τοξικό, καθιστώντας ακόμη πιο δύσκολη την ταυτοποίηση των δημιουργών τοξικού περιεχομένου.
Αντίθετα, η γειτονικής βάσης πλατφόρμα NextDoor έχει μελετηθεί για να κατανοηθεί πώς η ξενοφοβία έγινε τόσο χαρακτηριστικό στοιχείο σε μια υπηρεσία που προοριζόταν να υποστηρίζει την κοινότητα μεταξύ ατόμων που ζουν κοντά [Bloch(2022), Kurwa(2019), Payne(2017)].
VIII Αντιμετώπιση της Τοξικότητας
Καθώς η επίγνωση και η κατανόηση της διαδικτυακής τοξικότητας προχωρούν, το ίδιο έχουν κάνει και τα εργαλεία μετριασμού. Εκτός από την ανάπτυξη συστημάτων για την αναγνώριση επιβλαβών δημοσιεύσεων, ερευνητές έχουν διερευνήσει συστήματα που μπορούν να ελαχιστοποιήσουν την εμφάνιση τοξικότητας.
VIII‑A Στρατηγικές Πλατφορμών Κοινωνικής Δικτύωσης
Προς το παρόν οι περισσότερες μεγάλες ΠΚΔ έχουν επίσημες θέσεις που τοποθετούνται ενάντια στη διαδικτυακή παρενόχληση, και προσφέρουν στους χρήστες τους μέσα αναφοράς φερόμενης παρενόχλησης [Twitter(2023a), Twitter(2023b), Facebook(2023), Reddit(2023)]. Ορισμένες από τις τρέχουσες στρατηγικές παρέμβασης που ενδυναμώνουν χρήστες και κοινότητες να αυτο-ρυθμίζονται φαίνεται να είναι αποτελεσματικές.
Το 2021, το Twitter εισήγαγε μια νέα λειτουργία που αξιολογεί «απαντήσεις», κατά την οποία όταν ένας χρήστης απαντά σε ανάρτηση άλλου χρήστη, ελέγχει για ενδεχόμενο επιβλαβές λεξιλόγιο [Diaz(2021)]. Αν η απάντηση κριθεί επιβλαβής, το Twitter προτρέπει τον χρήστη να εξετάσει την απάντησή του και να σκεφτεί να την αναδιατυπώσει ή να αποφεύγει το σχολιασμό. Οι Diaz et al. διαπίστωσαν ότι το 34% των χρηστών επέλεξαν να διαγράψουν την απάντησή τους σε αυτό το σημείο [Diaz(2021)].
Το 2019, το Facebook έδωσε μεγαλύτερο έλεγχο στους συντονιστές ομάδων του, επιτρέποντάς τους να χρησιμοποιούν το εργαλείο για να εντοπίζουν τοξικές δημοσιεύσεις [Hanbury([n. d.])]. Πριν από αυτή την αλλαγή, οι χρήστες ιδιωτικών ομάδων του Facebook μπορούσαν να δημοσιεύουν επιβλαβές περιεχόμενο. Δεδομένου ότι αυτές οι ομάδες λειτουργούσαν σε «μαύρο κουτί» εκτός της εποπτείας του Facebook, δεν χρειαζόταν να συμμορφωθούν με τις πολιτικές κατά της παρενόχλησης του Facebook. Παρόλο που αυτές οι στρατηγικές είναι προς τη σωστή κατεύθυνση, δεν έχουν γίνει μελέτες για την αποτελεσματικότητα του Facebook στην καταπολέμηση του τοξικού περιεχομένου.
Το παιχνίδι League of Legends είναι ένα επιτυχημένο παράδειγμα για το πώς να αντιμετωπιστεί η διαδικτυακή παρενόχληση, χειριζόμενο τις συγκρούσεις μεταξύ παικτών μέσω ενός «δικαστηρίου των ομοτίμων». Σε αυτό το παιχνίδι, όπου ομάδες παικτών αναμετρώνται διαδικτυακά και επιτρέπεται η επικοινωνία μέσω συστήματος chat, οι παίκτες συχνά αντιμετωπίζουν «δίκες ομοτίμων» για να εξεταστεί το log της συνομιλίας και να αποφασιστεί αν η συμπεριφορά δικαιολογεί περαιτέρω έρευνα. Αν η υπόθεση κλιμακωθεί, το παιχνίδι μοιάζει με το μοντέλο δικαστηρίου στις ΗΠΑ, όπου επιλέγονται τυχαία παίκτες για να αποφασίσουν το αποτέλεσμα της διαμάχης. Μια μελέτη που εξέτασε την αποτελεσματικότητα αυτής της διαδικασίας διαπίστωσε ότι συντριπτικό 92,98% κρίθηκαν «ένοχοι» [Ehrett(2016)].
Παρόλο που οι υπάρχουσες ΠΚΔ έχουν κάνει ορισμένες προσπάθειες στην καταπολέμηση της διαδικτυακής τοξικότητας, το 2021 το 82% των Αμερικανών δεν πίστευε ότι οι ΠΚΔ είχαν κάνει «καλή δουλειά» στην αντιμετώπιση της τοξικότητας [Vogels(2021)]. Στην πραγματικότητα, το 55% των ερωτηθέντων ανέφερε τη διαδικτυακή παρενόχληση ως σοβαρό πρόβλημα (και ένα συντριπτικό 91% συμφώνησε ότι ήταν τουλάχιστον μια μικρή ανησυχία). Αυτά τα ίδια άτομα ζητούσαν από τις ΠΚΔ να τα προστατεύσουν από πιθανώς επιβλαβές περιεχόμενο, αλλά οι ΠΚΔ συνεχίζουν να δίνουν προτεραιότητα στη μονομετοχική εκμετάλλευση περιεχομένου έναντι της εμπειρίας και της ασφάλειας των χρηστών. Δυστυχώς, μόνο μια μειοψηφία των Αμερικανών υποστηρίζει σήμερα να καθίσουν οι ΠΚΔ νομικά υπεύθυνες για το περιεχόμενο που δημοσιεύεται στις υπηρεσίες τους.
VIII‑B Ταυτοποίηση Τοξικότητας
Τα τελευταία χρόνια έχουν υπάρξει αρκετές μελέτες που αξιοποιούν πιο ανθεκτικές δυνατότητες ML για την ταυτοποίηση τοξικότητας [He et al.(2023), Pavlopoulos et al.(2021), Li et al.(2024), Salminen et al.(2020a)]. Το πλαίσιο Perspective API της Google είναι ένα από αυτά τα εργαλεία που χρησιμοποιούν μηχανική μάθηση για να αξιολογούν τη «τοξικότητα» σχολίων σε πολλές γλώσσες [Perspective API(2021b)]. Ο ορισμός τοξικότητας του Perspective API είναι «ένα αγενές, ασεβές ή παράλογο σχόλιο που πιθανώς θα κάνει τους ανθρώπους να φύγουν από μια συζήτηση». Το API συλλέγει έναν αριθμό χαρακτηριστικών, όπως επιθέσεις ταυτότητας, προσβολές, χυδαιολογία και απειλή, για να τα συνοψίσει σε μια μοναδική βαθμολογία τοξικότητας. Το πρόβλημα με αυτόν τον ορισμό τοξικότητας είναι ότι βασίζεται σε ρητές λέξεις, καθιστώντας το ευάλωτο σε ανθρώπινες προκαταλήψεις και αγνό ως προς το συμφραζόμενο [Goyal et al.(2022)].
Η σημασία ενός συμφωνημένου ορισμού για την τοξικότητα δεν μπορεί να υποτιμηθεί. Το Perspective API έχει χρησιμοποιηθεί για τη διαχείριση της εποπτείας σχολίων σε αρκετά γνωστά websites όπως The New York Times και Disqus [Perspective API(2021a)]. Ωστόσο, δεδομένης της ευθραυστότητας του ορισμού της τοξικότητας, προηγούμενη έρευνα έχει δείξει πώς μπορούν να μειώσουν σημαντικά την ακρίβεια ανίχνευσης του Perspective API με ελαφρές τροποποιήσεις λέξεων σε μια πρόταση [Hosseini et al.(2017), Jain et al.(2018)]. Επιπλέον, δεδομένου ότι ο ταξινομητής βασίζεται σε ανθρώπινες επισημάνσεις (annotations), είναι κρίσιμο να οριστεί επίσημα η τοξικότητα για να αποφευχθεί η προκατάληψη των επιμελητών (annotator bias) [Goyal et al.(2022)].
VIII‑C Στρατηγικές Έρευνας
Το ακαδημαϊκό περιβάλλον επιτρέπει την διερεύνηση πιο αφηρημένων μεθόδων καταπολέμησης της τοξικότητας. Ορισμένοι τρόποι με τους οποίους οι ερευνητές αντιμετωπίζουν την τοξικότητα εστιάζουν στην καλλιέργεια καλύτερης κατανόησης των αιτίων της. Μόνο μέσω μιας σταθερής κατανόησης των παραγόντων που συμβάλλουν στην τοξικότητα στους διαδικτυακούς χώρους μπορούμε να αρχίσουμε να την καταπολεμούμε. Οι ερευνητές έχουν μελετήσει τέσσερις διαφορετικούς παράγοντες για την αντιμετώπιση της τοξικότητας: τις επιδράσεις του echo‑chamber, την αυτορύθμιση, την ανωνυμία έναντι της λογοδοσίας, και το μέγεθος των κοινοτήτων.
VIII‑C1 Επιδράσεις Echo Chamber
Μία βασική ιδέα είναι ότι καθώς τα συστήματα συστάσεων εφαρμόζονται ευρέως στις ΠΚΔ, η πόλωση μεταξύ χρηστών σε διαφορετικούς “κύκλους” μεγαλώνει και ως εκ τούτου η τοξικότητα αυξάνεται [Grossetti et al.(2020)]. Αυτά τα echo‑chambers συχνά διαμορφώνονται ή ενισχύονται από ένα σύστημα συστάσεων που παρουσιάζει στους χρήστες νέους λογαριασμούς ή περιεχόμενο. Ένας τρόπος να σπάσει το φαινόμενο δημιουργίας φυσαλίδας φίλτρου από τα συστήματα συστάσεων είναι να δημιουργηθούν συστήματα που διασφαλίζουν ότι οι προτάσεις προς χρήστες δημιουργούν κοινότητες με ποικίλες ιδεολογίες (όπως οι “Community Aware Recommendations”) [Grossetti et al.(2020)].
VIII‑C2 Αυτορρύθμιση σε Διαδικτυακές Κοινότητες
Προηγούμενη έρευνα που διερεύνησε κοινότητες με αυτορύθμιση βρήκε ότι η αυτο-ρύθμιση είναι πιο αποτελεσματική σε μικρότερες κοινότητες και ότι οι μεγαλύτερες κοινότητες είναι πιο δεκτικές σε αυτοματοποιημένα εργαλεία ανίχνευσης παρενόχλησης [Seering(2020)]. Ένα κανάλι στην πλατφόρμα Twitch διαπίστωσε τέσσερις φορές περισσότερες περιπτώσεις παρενόχλησης που ανιχνεύθηκαν από bots σε σύγκριση με αυτές που επισημάνθηκαν από χρήστες, ακόμη και όταν ο ίδιος αριθμός bots και χρηστών ήταν παρών. Αυτό το αποτέλεσμα ίσως υποδεικνύει ότι οι χρήστες είναι λιγότερο πιθανό να αναλάβουν τη δράση επισημείωσης παρενόχλησης και επισημαίνει τα προβλήματα των μεγάλων πλατφορμών στην εποπτεία μεγάλου όγκου περιεχομένου.
VIII‑C3 Ανωνυμία έναντι Λογοδοσίας
Για να κατανοήσουμε καλύτερα τον συμβιβασμό μεταξύ ανωνυμίας και λογοδοσίας, μία μελέτη ακολούθησε την πηγή ειδήσεων Huffington Post μέσα από τρεις διαφορετικές πολιτικές σχετικά με την ανωνυμία σχολίων [Moore et al.(2021)]. Οι κανόνες ταυτότητας στην Huffington Post αρχικά επέτρεπαν στους χρήστες να δημοσιεύουν σχόλια χωρίς να δημιουργούν λογαριασμό, επιτρέποντάς τους να χρησιμοποιούν οποιοδήποτε όνομα επιθυμούσαν για το σχόλιό τους. Η επόμενη φάση απαίτησε από τους χρήστες να δημιουργήσουν λογαριασμό πριν σχολιάσουν, επιτρέποντας στους χρήστες να χρησιμοποιούν «σταθερά ψευδώνυμα» όταν δημοσίευαν σχόλια. Η τελική πολιτική κατήργησε το εσωτερικό σύστημα χρηστών και απαίτησε οι χρήστες να συνδέουν τα σχόλιά τους με τα προφίλ τους στο Facebook. Αυτή η τελευταία φάση σήμαινε ότι οι πραγματικές ταυτότητες των χρηστών θα συνδέονταν πλέον με τις δημοσιεύσεις τους. Αυτές οι τρεις φάσεις καλύπτουν ολόκληρο το φάσμα από την πλήρη ανωνυμία έως την πλήρη λογοδοσία. Οι Moore διαπίστωσαν ότι όσο αυξάνονταν οι περιορισμοί στην ανωνυμία, τόσο λιγότερα σχόλια δημοσιεύονταν. Αν και τα συνολικά σχόλια μειώθηκαν στη δεύτερη φάση, η γνωστική πολυπλοκότητα των σχολίων σε αυτή τη φάση αυξήθηκε έντονα. Αυτή η αύξηση στην γνωστική πολυπλοκότητα των σχολίων παρατηρήθηκε και στην τελική φάση, όταν χρησιμοποιούνταν προφίλ Facebook. Τα ευρήματα αυτά υποδεικνύουν ότι οι χρήστες είναι λιγότερο διατεθειμένοι να δημοσιεύσουν τις ειλικρινείς απόψεις τους όταν αισθάνονται ότι θα λογοδοτήσουν από τους ομοτίμους τους.
VIII‑C4 Μικρότερες Κοινότητες
Αντανακλώντας φυσικές δομές, η έμφαση σε μικρότερες κοινότητες μπορεί να ενθαρρύνει μεγαλύτερη αίσθηση λογοδοσίας μεταξύ διαδικτυακών ομοτίμων, μειώνοντας την προδιάθεση σε προκλητικό και πολωτικό περιεχόμενο. Σε σχολικό περιβάλλον, υπάρχει σύνδεση μεταξύ της αναλογίας μαθητών προς εκπαιδευτές και της ποιότητας του περιβάλλοντος της τάξης. Όταν μια τάξη έχει χαμηλότερη αναλογία μαθητών προς εκπαιδευτές, οι θετικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ μαθητών και εκπαιδευτή τείνουν να αυξάνονται [Folmer‑Annevelink et al.(2010)]. Μια άλλη μελέτη διαπίστωσε ότι σε διαδικτυακές τάξεις, οι συζητήσεις που πραγματοποιούνται σε μικρές ομάδες οδήγησαν σε υψηλότερα ποσοστά συμμετοχής των μαθητών [Yang et al.(2022)]. Παρόλο που τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι μεροληπτικά υπέρ μεγάλων και πιο πολύπλοκων κοινωνικών δικτύων, μια εργασία που ανέλυσε έξι διαφορετικά φόρουμ στο dark web διαπίστωσε ότι, παρά το σχετικά μικρό μέγεθος αυτών των δικτύων και την γενική ανωνυμία της βάσης χρηστών, μικροί «κόμβοι‑ειδικοί» (influencer nodes) ήταν εξαιρετικά σημαντικοί στη διατήρηση ενεργού διαλόγου μέσα στο φόρουμ [Pete et al.(2020)]. Αυτό το εύρημα υποδηλώνει ότι ανεξάρτητα από το μέγεθος του κοινωνικού δικτύου, υπάρχει πάντα ένας αριθμός κρίσιμων κόμβων του ρόλου που φέρνουν κοντά τα πιο αδρανή και κοινωνικά μέλη μιας κοινότητας — ακόμη και όταν δεν υπάρχουν «νονείς» με ευρεία προβολή στο δίκτυο.
IX. Κενά και Μελλοντική Έρευνα
Οι περισσότερες προηγούμενες μελέτες για τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης (ΠΚΔ) επικεντρώνονται στον αντίκτυπο στους χρήστες — όχι στον σχεδιασμό και τη δομή των ίδιων των πλατφορμών. Οι ΠΚΔ θεωρούνται συχνά ως παθητικό μέσο, μέσω του οποίου ένα άτομο ή ένας οργανισμός δημοσιεύει ή αλληλεπιδρά με μια κοινότητα. Οι συνέπειες όταν οι χρήστες πλήττονται αρνητικά δεν επιβαρύνουν την πλατφόρμα· έτσι, τα άτομα ή οι κοινότητες που πληγώνονται πρέπει να αναπτύξουν μηχανισμούς ανθεκτικότητας απέναντι στη διαδικτυακή παρενόχληση. Αυτό το πρόβλημα αναδεικνύεται από έρευνες που μελετούν τη σχέση μεταξύ ψυχικής υγείας και χρήσης κοινωνικών μέσων. Για να προωθηθεί θετική αλλαγή, προτείνουμε αρκετές κατευθύνσεις για μελλοντική έρευνα ώστε οι ΠΚΔ να βελτιωθούν με τη μείωση της διαδικτυακής τοξικότητας.
IX‑A. Δημογραφικά & Κίνητρα των Θυτών
Υπάρχει μεγάλο κενό στη βιβλιογραφία όσον αφορά τις δημογραφικές πληροφορίες και τα κίνητρα των διαδικτυακών επιθετικών. Εν μέρει, αυτό οφείλεται στη δυσκολία συλλογής τέτοιων δεδομένων. Ωστόσο, χωρίς αυτές τις κρίσιμες πληροφορίες, είναι δύσκολο να προχωρήσουμε από την τρέχουσα κατάσταση σε ενεργητικές στρατηγικές που θα αποθαρρύνουν τους χρήστες από την επιθετική επικοινωνία.
Με τόσο υψηλά ποσοστά θυματοποίησης, είτε ένας μικρός αριθμός χρηστών των ΠΚΔ αφιερώνει το μεγαλύτερο μέρος της διαδικτυακής του δραστηριότητας στη διάδοση τοξικότητας και διαδικτυακής παρενόχλησης, είτε υπάρχει σημαντική επικαλυπτόμενη ομάδα μεταξύ θυμάτων και θυτών. Μια προγενέστερη έρευνα υποστηρίζει την ιδέα ότι η διαδικτυακή παρενόχληση δημιουργεί έναν κύκλο όπου τα θύματα μπορούν να γίνουν δράστες [Garaigordobil(2015)]. Ωστόσο, αυτή η μελέτη έδειξε ότι μόνο το 15,5 % των χρηστών που υπέστησαν διαδικτυακό εκφοβισμό στη συνέχεια επιτέθηκαν και αυτοί με τη σειρά τους — και παρόλα αυτά, γνωρίζουμε ελάχιστα για τους χρήστες που παράγουν τοξικό περιεχόμενο σε ΠΚΔ.
IX‑B. Αλλαγή Εστίασης των Πλατφορμών Κοινωνικής Δικτύωσης
Η αντιμετώπιση της διαδικτυακής τοξικότητας πρέπει να επικεντρωθεί στις ίδιες τις ΠΚΔ. Η τοξικότητα, η παραπληροφόρηση και η πόλωση δεν αποτελούν μεμονωμένα λάθη χρηστών αλλά συμπτώματα ενός ανθυγιεινού συστήματος. Με τη διαδικτυακή παρενόχληση να πλήττει εκατομμύρια ανθρώπους, είναι σαφές ότι ο cyber‑bullying αποτελεί χαρακτηριστικό του σημερινού σχεδιασμού των ΠΚΔ — όχι απλώς τυχαία έκφανση ενός μικρού ποσοστού χρηστών [Vogels(2021)]. Έρευνες έχουν διαπιστώσει ότι τα πολωμένα περιεχόμενα εξαπλώνονται ταχύτερα από τα μη‑πολωμένα στις ΠΚΔ — υπογραμμίζοντας πως οι αλγόριθμοι των πλατφορμών μπορούν να ενθαρρύνουν τη δημιουργία τοξικού περιεχομένου [Vosoughi et al.(2018)]. Δεν αρκεί να προστίθενται νέα εργαλεία· χρειάζεται να αναρωτηθούμε τι στον υπάρχοντα σχεδιασμό των πλατφορμών ενθαρρύνει αυτές τις επιβλαβείς συμπεριφορές. Είναι απαραίτητο να κατανοήσουμε τι δίνει στους χρήστες το δικαίωμα ή την άνεση να στοχεύουν άλλους με αρνητικό τρόπο.
IX‑C. Αντισταθμισμοί Σχεδιαστικών Χαρακτηριστικών (Feature Trade‑Offs)
Η μελλοντική έρευνα πρέπει να αφιερώσει χρόνο στην κατανόηση των αντισταθμισμών που διαμορφώνουν τη συμπεριφορά των χρηστών. Για παράδειγμα, υπάρχει ήδη σαφές στοιχείο ότι οι άνθρωποι δημοσιεύουν διαφορετικά όταν χρησιμοποιούν ανώνυμους λογαριασμούς σε σύγκριση με όταν αισθάνονται ότι η ταυτότητά τους συνδέεται με τον λογαριασμό τους [Zhang and Kizilcec(2014)]. Ένας ακόμη, λιγότερο εξερευνημένος αντισταθμισμός είναι η επίδραση των bot‑based λογαριασμών. Παρότι υπάρχουν εκτεταμένες έρευνες για τη συμπεριφορά των bots, δεν έχουν γίνει μελέτες που να εξετάζουν πώς αλλάζει το τοξικό περιεχόμενο όταν οι χρήστες αλληλεπιδρούν με bots. Υποστηρίζουμε ότι πιθανώς υπάρχουν πολλοί ακόμη αντισταθμισμοί που δεν έχουν ακόμη εντοπιστεί.
IX‑D. Αλγόριθμοι Σύστασης (Recommendation Algorithms)
Η έρευνα για τα συστήματα σύστασης πλατφορμών κοινωνικής δικτύωσης αποτελεί σημαντικό μέρος της ανάλυσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Τα περισσότερα από αυτά τα συστήματα στηρίζονται σε δίκτυα φίλων και μοντέλα θεμάτων (topic modeling) για να κατανοήσουν πώς να αυξήσουν την εμπλοκή των χρηστών [Chen et al.(2013)]. Ωστόσο, ένα κοινό πρόβλημα με αυτούς τους αλγορίθμους είναι ότι έχουν τάση να δημιουργούν φυσαλίδες φίλτρου. Ενώ η πλειονότητα των ερευνών εστιάζει στα ενδιαφέροντα των χρηστών, δεν έχουν διερευνηθεί σε μεγάλο βαθμό πιο αφηρημένοι τρόποι σύστασης — όπως το να χτίζει κανείς κοινωνικά δίκτυα βάσει προσωπικότητας, τρόπου συνομιλίας ή άλλων ιδιότυπων χαρακτηριστικών.
Αν και πρόσφατες μελέτες αρχίζουν να εξερευνούν πιο αφηρημένα συστήματα σύστασης, όπως συστήματα βασισμένα στην προσωπικότητα [Dhelim et al.(2022), Tkalčič and Chen(2012)], και υπάρχουν ερευνητικές προσπάθειες για να συνεχιστούν οι αλγόριθμοι βασισμένοι σε θέματα που δεν οδηγούν σε φυσαλίδες φίλτρου [Gao et al.(2023), Nguyen et al.(2014), Wang et al.(2022)] — υπάρχει ακόμη αρκετός χώρος για να αμφισβητηθούν οι θεμελιώδεις αρχές που οδήγησαν στη δημιουργία τους.
IX‑E. Ανάγκη για Διεπιστημονική Προσέγγιση
Η διαδικτυακή τοξικότητα αγγίζει πολλά επιστημονικά πεδία, και επομένως είναι επιτακτική η ανάγκη συνεργασίας μεταξύ επιστημόνων από διαφορετικούς τομείς για τη δημιουργία πιο ολιστικών λύσεων. Αν και ο σχεδιασμός των ΠΚΔ θεωρείται κυρίως αντικείμενο της παραδοσιακής μηχανικής λογισμικού, είναι αναγκαία η συμμετοχή κοινωνιολόγων, ψυχολόγων, πολιτικών επιστημόνων και επιστημόνων δεδομένων ώστε να αντιμετωπιστεί συνολικά το φαινόμενο της τοξικότητας. Μια τέτοια συνεργασία θα μπορούσε να οδηγήσει σε πιο αποτελεσματικά μέσα καταπολέμησης των πολλαπλών παραγόντων που συμβάλλουν στην τοξικότητα.
IX‑F. Εικονική έναντι Φυσικής Αλληλεπίδρασης
Στον πυρήνα του προβλήματος βρίσκεται το γεγονός ότι οι διαδικτυακοί χώροι εξελίχθηκαν τόσο ραγδαία ώστε οι κοινωνικοί κανόνες δεν πρόλαβαν να ακολουθήσουν. Καθώς οι ΠΚΔ συνεχίζουν να εισάγουν καινοτόμα χαρακτηριστικά με βάση τις τελευταίες τεχνολογίες, καθίσταται όλο και πιο σημαντικό να κατανοήσουμε τα βασικά στοιχεία που κάνουν τις φυσικές κοινότητες λειτουργικές και να μεταφέρουμε τις θετικές πτυχές αυτών των αλληλεπιδράσεων στους εικονικούς χώρους.
X. Συμπεράσματα
Το σημερινό διαδικτυακό περιβάλλον δεν παρέχει επαρκή κίνητρα στις ΠΚΔ ώστε να απομακρυνθούν από τη λογική της αποκλειστικής εμπορευματοποίησης. Μέχρι να σχεδιαστούν πλατφόρμες με πρόθεση τη δημιουργία ασφαλών χώρων για διαδικτυακές κοινότητες, ο διαδικτυακός εκφοβισμός και άλλες μορφές τοξικότητας θα συνεχίσουν να εδραιώνονται.
Η παρούσα εργασία προσφέρει τέσσερις βασικές συνεισφορές:
Συστηματοποίηση της υπάρχουσας γνώσης για την τοξικότητα,
Καθορισμό ενός επίσημου ορισμού της τοξικότητας,
Ανάδειξη κενών στη σχετική επιστημονική βιβλιογραφία,
Πρόταση νέων ερευνητικών κατευθύνσεων για τη βελτίωση των ΠΚΔ.
Αν θέλεις, μπορώ να ετοιμάσω και περίληψη ή σύνοψη για χρήση σε ερευνητική εργασία ή παρουσίαση.
References
[1]
[Abro et al.(2020)]Sindhu Abro, Sarang Shaikh, Zahid Hussain Khand, Ali Zafar, Sajid Khan, and Ghulam Mujtaba. 2020.Automatic hate speech detection using machine learning: A comparative study.International Journal of Advanced Computer Science and Applications (2020).
[Akuma et al.(2022)]Stephen Akuma, Tyosar Lubem, and Isaac Terngu Adom. 2022.Comparing Bag of Words and TF-IDF with different models for hate speech detection from live tweets.International Journal of Information Technology 14, 7 (2022), 3629–3635.
[Alba and Frenkel(2019)]Davey Alba and Sheera Frenkel. 2019.Russia tests new disinformation tactics in Africa to expand influence.
[Allcott et al.(2019)]Hunt Allcott, Matthew Gentzkow, and Chuan Yu. 2019.Trends in the diffusion of misinformation on social media.Research & Politics (2019).
[Almerekhi et al.(2020)]Hind Almerekhi, Haewoon Kwak, Joni Salminen, and Bernard J Jansen. 2020.Are these comments triggering? predicting triggers of toxicity in online discussions. In Proceedings of the web conference 2020. 3033–3040.
[Aridor et al.(2020)]Guy Aridor, Duarte Goncalves, and Shan Sikdar. 2020.Deconstructing the filter bubble: User decision-making and recommender systems. In Proceedings of the 14th ACM conference on recommender systems. 82–91.
[Au et al.(2022)]Cheuk Hang Au, Kevin KW Ho, and Dickson KW Chiu. 2022.The role of online misinformation and fake news in ideological polarization: barriers, catalysts, and implications.Information systems frontiers (2022), 1–24.
[Avalle et al.(2024)]Michele Avalle, Niccolò Di Marco, Gabriele Etta, Emanuele Sangiorgio, Shayan Alipour, Anita Bonetti, Lorenzo Alvisi, Antonio Scala, Andrea Baronchelli, Matteo Cinelli, et al. 2024.Persistent interaction patterns across social media platforms and over time.Nature 628, 8008 (2024), 582–589.
[Aydemir(2020)]Ilayda Aydemir. 2020.SOCIAL MEDIA AUTOMATION EFFECTS ON BRAND REPUTATION.(2020).
[Azzimonti and Fernandes(2022)]Marina Azzimonti and Marcos Fernandes. 2022.Social media networks, fake news, and polarization.European Journal of Political Economy (2022).
[Balkus and Yan(2022)]Salvador V Balkus and Donghui Yan. 2022.Improving short text classification with augmented data using GPT-3.Natural Language Engineering (2022), 1–30.
[Banjo(2019)]Shelly Banjo. 2019.Facebook, Twitter and the Digital Disinformation Mess.
[Barlett(2015)]Christopher P Barlett. 2015.Anonymously hurting others online: The effect of anonymity on cyberbullying frequency.Psychology of Popular Media Culture 4, 2 (2015), 70.
[Belanger(2021)]Alyssa Belanger. 2021.The Comparison of Effectiveness of Social Media Marketing by Brands and Influencers for Organic Cosmetics.(2021).
[Bloch(2022)]Stefano Bloch. 2022.Aversive racism and community-instigated policing: The spatial politics of Nextdoor.Environment and Planning C: Politics and Space (2022).
[Boyer(2021)]Dustin Boyer. 2021.Streaming bots are ruining careers of indie musicians.
[Chen et al.(2013)]Song Chen, Samuel Owusu, and Lina Zhou. 2013.Social network based recommendation systems: A short survey. In International conference on social computing. IEEE.
[Chitra and Musco(2020)]Uthsav Chitra and Christopher Musco. 2020.Analyzing the impact of filter bubbles on social network polarization. In International Conference on Web Search and Data Mining. 115–123.
[Chu et al.(2024)]Minh Duc Chu, Aryan Karnati, Zihao He, and Kristina Lerman. 2024.Characterizing Online Eating Disorder Communities with Large Language Models.arXiv preprint arXiv:2401.09647 (2024).
[Cinelli et al.(2021)]Matteo Cinelli, Andraž Pelicon, Igor Mozetič, Walter Quattrociocchi, Petra Kralj Novak, and Fabiana Zollo. 2021.Dynamics of online hate and misinformation.Scientific reports (2021).
[Cosma et al.(2020)]Alina Cosma, Sophie D Walsh, Kayleigh L Chester, Mary Callaghan, Michal Molcho, Wendy Craig, and William Pickett. 2020.Bullying victimization: Time trends and the overlap between traditional and cyberbullying across countries in Europe and North America.International journal of public health 65 (2020), 75–85.
[Croom(2011)]Adam M Croom. 2011.Slurs.Language Sciences (2011).
[Dadvar et al.(2013)]Maral Dadvar, Dolf Trieschnigg, Roeland Ordelman, and Franciska De Jong. 2013.Improving cyberbullying detection with user context. In Advances in Information Retrieval: 35th European Conference on IR Research, ECIR 2013, Moscow, Russia, March 24-27, 2013. Proceedings 35. Springer, 693–696.
[Dahlgren(2021)]Peter M Dahlgren. 2021.A critical review of filter bubbles and a comparison with selective exposure.Nordicom Review 42, 1 (2021), 15–33.
[Dhelim et al.(2022)]Sahraoui Dhelim, Nyothiri Aung, Mohammed Amine Bouras, Huansheng Ning, and Erik Cambria. 2022.A survey on personality-aware recommendation systems.Artificial Intelligence Review (2022), 1–46.
[Diaz(2021)]Jaclyn Diaz. 2021.Want to send a mean tweet? Twitter’s new feature wants you to think again.
[Ding et al.(2020)]Yue Ding, Dongping Li, Xian Li, Jiale Xiao, Haiyan Zhang, and Yanhui Wang. 2020.Profiles of adolescent traditional and cyber bullying and victimization: The role of demographic, individual, family, school, and peer factors.Computers in Human Behavior 111 (2020), 106439.
[Dutta et al.(2021)]Upasana Dutta, Rhett Hanscom, Jason Shuo Zhang, Richard Han, Tamara Lehman, Qin Lv, and Shivakant Mishra. 2021.Analyzing Twitter Users’ Behavior Before and After Contact by the Russia’s Internet Research Agency.Human-Computer Interaction (HCI) (2021).
[Eady et al.(2023)]Gregory Eady, Tom Paskhalis, Jan Zilinsky, Richard Bonneau, Jonathan Nagler, and Joshua A Tucker. 2023.Exposure to the Russian Internet Research Agency foreign influence campaign on Twitter in the 2016 US election and its relationship to attitudes and voting behavior.Nature Communications (2023).
[Ehrett(2016)]John S Ehrett. 2016.E-judiciaries: a model for community policing in cyberspace.Information & Communications Technology Law (2016).
[Etta et al.(2024)]Gabriele Etta, Matteo Cinelli, Niccolo Di Marco, Michele Avalle, Alessandro Panconesi, and Walter Quattrociocchi. 2024.A Topology-Based Approach for Predicting Toxic Outcomes on Twitter and YouTube.IEEE Transactions on Network Science and Engineering (2024).
[Facebook(2023)]Facebook. 2023.How to handle harassment and bullying on Facebook and Instagram.https://www.facebook.com/business/learn/lessons/handle-harassment-bullying.
[Fan et al.(2021)]Hong Fan, Wu Du, Abdelghani Dahou, Ahmed A Ewees, Dalia Yousri, Mohamed Abd Elaziz, Ammar H Elsheikh, Laith Abualigah, and Mohammed AA Al-qaness. 2021.Social media toxicity classification using deep learning: real-world application UK brexit.Electronics 10, 11 (2021), 1332.
[Fiske(2018)]Susan T Fiske. 2018.Controlling other people: The impact of power on stereotyping.In Social cognition. Routledge, 101–115.
[Folmer-Annevelink et al.(2010)]Elvira Folmer-Annevelink, Simone Doolaard, Mayra Mascareño, and Roel J Bosker. 2010.Class size effects on the number and types of student-teacher interactions in primary classrooms.The Journal of Classroom Interaction (2010).
[Gao et al.(2023)]Chongming Gao, Shiqi Wang, Shijun Li, Jiawei Chen, Xiangnan He, Wenqiang Lei, Biao Li, Yuan Zhang, and Peng Jiang. 2023.CIRS: Bursting filter bubbles by counterfactual interactive recommender system.ACM Transactions on Information Systems 42, 1 (2023), 1–27.
[Garaigordobil(2015)]Maite Garaigordobil. 2015.Cyberbullying in adolescents and youth in the Basque Country: prevalence of cybervictims, cyberaggressors, and cyberobservers.Journal of Youth Studies (2015).
[Goyal et al.(2022)]Nitesh Goyal, Ian D Kivlichan, Rachel Rosen, and Lucy Vasserman. 2022.Is your toxicity my toxicity? exploring the impact of rater identity on toxicity annotation.Human-Computer Interaction (2022).
[Grossetti et al.(2020)]Quentin Grossetti, Cédric du Mouza, and Nicolas Travers. 2020.Community-based recommendations on Twitter: avoiding the filter bubble. In International Conference on Web Information Systems Engineering. Springer.
[Hanbury([n. d.])]Mary Hanbury. [n. d.].Facebook overhauls group privacy settings and gives admins tools to scan rule-breaking posts in its war on toxic content.
[He et al.(2023)]Xinlei He, Savvas Zannettou, Yun Shen, and Yang Zhang. 2023.You Only Prompt Once: On the Capabilities of Prompt Learning on Large Language Models to Tackle Toxic Content. In Symposium on Security and Privacy (SP). IEEE Computer Society.
[Hosseini et al.(2017)]Hossein Hosseini, Sreeram Kannan, Baosen Zhang, and Radha Poovendran. 2017.Deceiving google’s perspective api built for detecting toxic comments.arXiv:1702.08138 (2017).
[Interian et al.(2023)]Ruben Interian, Ruslán G. Marzo, Isela Mendoza, and Celso C Ribeiro. 2023.Network polarization, filter bubbles, and echo chambers: an annotated review of measures and reduction methods.International Transactions in Operational Research (2023).
[Jain et al.(2018)]Edwin Jain, Stephan Brown, Jeffery Chen, Erin Neaton, Mohammad Baidas, Ziqian Dong, Huanying Gu, and Nabi Sertac Artan. 2018.Adversarial Text Generation for Google’s Perspective API. In International Conference on Computational Science and Computational Intelligence (CSCI). IEEE.
[Jhaver et al.(2023)]Shagun Jhaver, Alice Qian Zhang, Quan Ze Chen, Nikhila Natarajan, Ruotong Wang, and Amy X Zhang. 2023.Personalizing content moderation on social media: User perspectives on moderation choices, interface design, and labor.Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction 7, CSCW2 (2023), 1–33.
[Joachims(1998)]Thorsten Joachims. 1998.Text categorization with support vector machines: Learning with many relevant features. In European conference on machine learning. Springer.
[Keijzer and Mäs(2022)]Marijn A Keijzer and Michael Mäs. 2022.The complex link between filter bubbles and opinion polarization.Data Science 5, 2 (2022), 139–166.
[Kim et al.(2021)]Jin Woo Kim, Andrew Guess, Brendan Nyhan, and Jason Reifler. 2021.The distorting prism of social media: How self-selection and exposure to incivility fuel online comment toxicity.Journal of Communication (2021).
[Klein and O’Brien(2018)]Nadav Klein and Ed O’Brien. 2018.People use less information than they think to make up their minds.National Academy of Sciences (2018).
[Kubin and von Sikorski(2021)]Emily Kubin and Christian von Sikorski. 2021.The role of (social) media in political polarization: a systematic review.Annals of the International Communication Association (2021).
[Kumar et al.(2021)]Deepak Kumar, Patrick Gage Kelley, Sunny Consolvo, Joshua Mason, Elie Bursztein, Zakir Durumeric, Kurt Thomas, and Michael Bailey. 2021.Designing toxic content classification for a diversity of perspectives. In Seventeenth Symposium on Usable Privacy and Security (SOUPS 2021). 299–318.
[Kurwa(2019)]Rahim Kurwa. 2019.Building the digitally gated community: The case of Nextdoor.Surveillance & Society (2019).
[Lakshmanan(2022)]Laks VS Lakshmanan. 2022.On a quest for combating filter bubbles and misinformation. In International Conference on Management of Data.
[Li et al.(2024)]Lingyao Li, Lizhou Fan, Shubham Atreja, and Libby Hemphill. 2024.“HOT” ChatGPT: The promise of ChatGPT in detecting and discriminating hateful, offensive, and toxic comments on social media.ACM Transactions on the Web (2024).
[Madhyastha et al.(2023)]Pranava Madhyastha, Antigoni Founta, and Lucia Specia. 2023.A study towards contextual understanding of toxicity in online conversations.Natural Language Engineering 29, 6 (2023), 1538–1560.https://doi.org/10.1017/S1351324923000414
[Mall et al.(2020)]Raghvendra Mall, Mridul Nagpal, Joni Salminen, Hind Almerekhi, Soon-Gyo Jung, and Bernard J Jansen. 2020.Four types of toxic people: characterizing online users’ toxicity over time. In Nordic Conference on Human-Computer Interaction: Shaping Experiences, Shaping Society.
[Moore et al.(2021)]Alfred Moore, Rolf Fredheim, Dominik Wyss, and Simon Beste. 2021.Deliberation and identity rules: The effect of anonymity, pseudonyms and real-name requirements on the cognitive complexity of online news comments.Political Studies (2021).
[Muneer and Fati(2020)]Amgad Muneer and Suliman Mohamed Fati. 2020.A comparative analysis of machine learning techniques for cyberbullying detection on Twitter.Future Internet (2020).
[Nechushtai and Lewis(2019)]Efrat Nechushtai and Seth C Lewis. 2019.What kind of news gatekeepers do we want machines to be? Filter bubbles, fragmentation, and the normative dimensions of algorithmic recommendations.Computers in human behavior 90 (2019), 298–307.
[Nelimarkka et al.(2018)]Matti Nelimarkka, Salla-Maaria Laaksonen, and Bryan Semaan. 2018.Social media is polarized, social media is polarized: towards a new design agenda for mitigating polarization. In Designing Interactive Systems Conference.
[Nguyen et al.(2014)]Tien T Nguyen, Pik-Mai Hui, F Maxwell Harper, Loren Terveen, and Joseph A Konstan. 2014.Exploring the filter bubble: the effect of using recommender systems on content diversity. In Proceedings of the 23rd international conference on World wide web. 677–686.
[Pascual-Ferrá et al.(2021)]Paola Pascual-Ferrá, Neil Alperstein, Daniel J Barnett, and Rajiv N Rimal. 2021.Toxicity and verbal aggression on social media: Polarized discourse on wearing face masks during the COVID-19 pandemic.Big Data & Society 8, 1 (2021), 20539517211023533.
[Patchin and Hinduja(2011)]Justin W Patchin and Sameer Hinduja. 2011.Traditional and nontraditional bullying among youth: A test of general strain theory.Youth & Society 43, 2 (2011), 727–751.
[Pavlopoulos et al.(2021)]John Pavlopoulos, Jeffrey Sorensen, Léo Laugier, and Ion Androutsopoulos. 2021.SemEval-2021 task 5: Toxic spans detection. In international workshop on semantic evaluation.
[Payne(2017)]Will Payne. 2017.Welcome to the polygon: Contested digital neighborhoods and spatialized segregation on Nextdoor.Computational Culture (2017).
[Perrin(2015)]Andrew Perrin. 2015.Social media usage.Pew research center (2015).
[Perspective API(2021b)]Perspective API. 2021b.Using machine learning to reduce toxicity online.https://perspectiveapi.com/.
[Pete et al.(2020)]Ildiko Pete, Jack Hughes, Yi Ting Chua, and Maria Bada. 2020.A social network analysis and comparison of six dark web forums. In European symposium on security and privacy workshops. IEEE.
[Pichel et al.(2021)]Rafael Pichel, Mairéad Foody, James O’Higgins Norman, Sandra Feijóo, Jesús Varela, and Antonio Rial. 2021.Bullying, cyberbullying and the overlap: What does age have to do with it?Sustainability 13, 15 (2021), 8527.
[Pidikiti et al.(2020)]Srihaasa Pidikiti, Jason Shuo Zhang, Richard Han, Tamara Lehman, Qin Lv, and Shivakant Mishra. 2020.Understanding how readers determine the legitimacy of online news articles in the era of fake news. In International Conference on Advances in Social Networks Analysis and Mining (ASONAM). IEEE.
[Pidikiti et al.(2022)]Srihaasa Pidikiti, Jason Shuo Zhang, Richard Han, Tamara Silbergleit Lehman, Qin Lv, and Shivakant Mishra. 2022.Understanding How Readers Determine the Legitimacy of Online Medical News Articles in the Era of Fake News.In Disease Control Through Social Network Surveillance. Springer.
[Rasmussen et al.(2024)]Stig Hebbelstrup Rye Rasmussen, Alexander Bor, Mathias Osmundsen, and Michael Bang Petersen. 2024.‘Super-unsupervised’classification for labelling text: online political hostility as an illustration.British Journal of Political Science 54, 1 (2024), 179–200.
[Recuero(2024)]Raquel Recuero. 2024.The Platformization of Violence: Toward a Concept of Discursive Toxicity on Social Media.Social Media+ Society 10, 1 (2024), 20563051231224264.
[Rhodes(2022)]Samuel C Rhodes. 2022.Filter bubbles, echo chambers, and fake news: how social media conditions individuals to be less critical of political misinformation.Political Communication (2022).
[Rupapara et al.(2021)]Vaibhav Rupapara, Furqan Rustam, Hina Fatima Shahzad, Arif Mehmood, Imran Ashraf, and Gyu Sang Choi. 2021.Impact of SMOTE on imbalanced text features for toxic comments classification using RVVC model.IEEE Access 9 (2021), 78621–78634.
[Salminen et al.(2020a)]Joni Salminen, Maximilian Hopf, Shammur A Chowdhury, Soon-gyo Jung, Hind Almerekhi, and Bernard J Jansen. 2020a.Developing an online hate classifier for multiple social media platforms.Human-centric Computing and Information Sciences (2020).
[Salminen et al.(2020b)]Joni Salminen, Sercan Sengün, Juan Corporan, Soon-gyo Jung, and Bernard J Jansen. 2020b.Topic-driven toxicity: Exploring the relationship between online toxicity and news topics.PloS one 15, 2 (2020), e0228723.
[Sap et al.(2021)]Maarten Sap, Swabha Swayamdipta, Laura Vianna, Xuhui Zhou, Yejin Choi, and Noah A Smith. 2021.Annotators with attitudes: How annotator beliefs and identities bias toxic language detection.arXiv preprint arXiv:2111.07997 (2021).
[Saveski et al.(2021)]Martin Saveski, Brandon Roy, and Deb Roy. 2021.The structure of toxic conversations on Twitter. In Proceedings of the web conference 2021. 1086–1097.
[Seering(2020)]Joseph Seering. 2020.Reconsidering community self-moderation: the role of research in supporting community-based models for online content moderation.ACM on Human-Computer Interaction 4 (2020), 107.
[Shao et al.(2018)]Chengcheng Shao, Giovanni Luca Ciampaglia, Onur Varol, Kai-Cheng Yang, Alessandro Flammini, and Filippo Menczer. 2018.The spread of low-credibility content by social bots.Nature communications 9, 1 (2018), 1–9.
[Shcherbakova and Nikiforchuk(2022)]Olena Shcherbakova and Svitlana Nikiforchuk. 2022.Social media and filter bubbles.Scientific Journal of Polonia University 54, 5 (2022), 81–88.
[Sheth et al.(2022)]Amit Sheth, Valerie L Shalin, and Ugur Kursuncu. 2022.Defining and detecting toxicity on social media: context and knowledge are key.Neurocomputing (2022).
[Simchon et al.(2022)]Almog Simchon, William J Brady, and Jay J Van Bavel. 2022.Troll and divide: the language of online polarization.PNAS nexus 1, 1 (2022), pgac019.
[Spohr(2017)]Dominic Spohr. 2017.Fake news and ideological polarization: Filter bubbles and selective exposure on social media.Business information review 34, 3 (2017), 150–160.
[Sun et al.(2019)]Chi Sun, Xipeng Qiu, Yige Xu, and Xuanjing Huang. 2019.How to fine-tune bert for text classification?. In Chinese computational linguistics: 18th China national conference, CCL 2019, Kunming, China, October 18–20, 2019, proceedings 18. Springer, 194–206.
[Tkalčič and Chen(2012)]Marko Tkalčič and Li Chen. 2012.Personality and recommender systems.In Recommender systems handbook. Springer, 757–787.
[Tomlein et al.(2021)]Matus Tomlein, Branislav Pecher, Jakub Simko, Ivan Srba, Robert Moro, Elena Stefancova, Michal Kompan, Andrea Hrckova, Juraj Podrouzek, and Maria Bielikova. 2021.An audit of misinformation filter bubbles on YouTube: Bubble bursting and recent behavior changes. In Conference on Recommender Systems.
[Twitter(2023b)]Twitter. 2023b.Our range of enforcement options for violations.https://help.twitter.com/en/rules-and-policies/enforcement-options.
[Vaidya et al.(2024)]Aatman Vaidya, Seema Nagar, and Amit A Nanavati. 2024.Analysing the Spread of Toxicity on Twitter. In Joint International Conference on Data Science & Management of Data. 118–126.
[Varanasi(2022)]Lakshmi Varanasi. 2022.Twitter bots appear to be be in line with the company’s estimate of below 5%.
[Vasconcellos et al.(2023)]Paulo Henrique Santos Vasconcellos, Pedro Diógenes de Almeida Lara, and Humberto Torres Marques-Neto. 2023.Analyzing polarization and toxicity on political debate in brazilian TikTok videos transcriptions. In Web Science Conference. 33–42.
[Vogels(2021)]Emily A Vogels. 2021.The state of online harassment.Pew Research Center (2021).
[Vosoughi et al.(2018)]Soroush Vosoughi, Deb Roy, and Sinan Aral. 2018.The spread of true and false news online.science 359, 6380 (2018), 1146–1151.
[Vraga and Bode(2020)]Emily K Vraga and Leticia Bode. 2020.Defining misinformation and understanding its bounded nature: Using expertise and evidence for describing misinformation.Political Communication 37, 1 (2020), 136–144.
[Wang et al.(2021b)]Le Wang, Meng Han, Xiaojuan Li, Ni Zhang, and Haodong Cheng. 2021b.Review of classification methods on unbalanced data sets.Ieee Access 9 (2021), 64606–64628.
[Wang et al.(2022)]Wenjie Wang, Fuli Feng, Liqiang Nie, and Tat-Seng Chua. 2022.User-controllable recommendation against filter bubbles. In Proceedings of the 45th international ACM SIGIR conference on research and development in information retrieval. 1251–1261.
[Wang et al.(2021a)]Yichen Wang, Richard Han, Tamara Lehman, Qin Lv, and Shivakant Mishra. 2021a.Analyzing behavioral changes of Twitter users after exposure to misinformation. In International Conference on Advances in Social Networks Analysis and Mining (ASONAM).
[Wolfowicz et al.(2023)]Michael Wolfowicz, David Weisburd, and Badi Hasisi. 2023.Examining the interactive effects of the filter bubble and the echo chamber on radicalization.Journal of Experimental Criminology 19, 1 (2023), 119–141.
[Woolley and Howard(2017)]Samuel C Woolley and Philip Howard. 2017.Computational propaganda worldwide: Executive summary.(2017).
[Yang et al.(2022)]Tingting Yang, Heng Luo, and Di Sun. 2022.Investigating the combined effects of group size and group composition in online discussion.Active Learning in Higher Education (2022).
[Zhang and Kizilcec(2014)]Kaiping Zhang and René F Kizilcec. 2014.Anonymity in social media: Effects of content controversiality and social endorsement on sharing behavior. In International AAAI Conference on Weblogs and Social Media.
[Zimmerman and Ybarra(2016)]Adam G Zimmerman and Gabriel J Ybarra. 2016.Online aggression: The influences of anonymity and social modeling.Psychology of Popular Media Culture 5, 2 (2016), 181.
Η πρόσφατα δημοσιευμένη πρόταση ειρήνευσης 28 σημείων που συνέταξε η κυβέρνηση Τραμπ, σύμφωνα με πληροφορίες σε συνεννόηση με Ρώσους αξιωματούχους, θέτει την Ουκρανία αντιμέτωπη με ένα καταναγκαστικό διπλωματικό δίλημμα που ενσωματώνεται σε μια ευρύτερη μετατόπιση στο ευρωατλαντικό τοπίο ασφάλειας. Αξιολογημένο από θαλάσσια και γεωστρατηγική άποψη, το σχέδιο αντικατοπτρίζει μια προσπάθεια επιβολής μιας διευθέτησης που επισημοποιεί τα ρωσικά στρατιωτικά κέρδη, αναδιαρθρώνει τον στρατηγικό προσανατολισμό της Ουκρανίας και επαναπροσδιορίζει την ισορροπία δυνάμεων στην περιοχή της Μαύρης Θάλασσας.
Μια διευθέτηση που εδραιώνει το ρωσικό στρατηγικό βάθος
Η πρόταση ουσιαστικά κωδικοποιεί τα αποτελέσματα της στρατιωτικής εκστρατείας της Ρωσίας αναγνωρίζοντας την Κριμαία, το Λουχάνσκ και το Ντόνετσκ ως «de facto ρωσικά» και παγώνοντας τα ρωσικά εδαφικά κέρδη στη Χερσώνα και τη Ζαπορίζια. Από μια προσωπική αξιολόγηση, αυτό πρέπει να ερμηνευτεί ως θεσμοθέτηση του ρωσικού στρατηγικού βάθους κατά μήκος των βόρειων ακτών της Μαύρης Θάλασσας.
Ο έλεγχος της Κριμαίας, σε συνδυασμό με την κυριαρχία στην Αζοφική Θάλασσα και σε μεγάλες περιοχές της νότιας ακτογραμμής της Ουκρανίας, επιτρέπει στη Ρωσία μεγαλύτερο έλεγχο στην θαλάσσια πρόσβαση, την προβολή ισχύος και τη δημιουργία αμυντικής ζώνης. Το στρατηγικό βάθος σε αυτήν την περιοχή αποτελεί εδώ και καιρό βασικό ρωσικό στόχο, επιτρέποντάς της να προστατεύει τον Στόλο της Μαύρης Θάλασσας, να αξιοποιεί τις δυνατότητες κατά της πρόσβασης/άρνησης περιοχής (A2/AD) και να απειλεί τις θαλάσσιες προσεγγίσεις προς τη νοτιοανατολική πλευρά του ΝΑΤΟ.
Η επισημοποίηση αυτών των πραγματικοτήτων ακυρώνει μία από τις μακροπρόθεσμες στρατηγικές επιταγές της Ουκρανίας. Την αποκατάσταση της ελεύθερης χρήσης των θαλάσσιων οδών της και την ανάκτηση αξιόπιστης αποτροπής στον θαλάσσιο τομέα.
Περιορισμός της Δομής Δυνάμεων και της Επιλογής Συμμαχίας της Ουκρανίας
Η υποχρεωτική μείωση του προσωπικού των ενόπλων δυνάμεων της Ουκρανίας από περίπου 900.000 σε 600.000 άτομα, σε συνδυασμό με την συνταγματική αποκήρυξη της ένταξης στο ΝΑΤΟ, εξυπηρετεί έναν διττό σκοπό:
Περιορίζει την ικανότητα της Ουκρανίας να δημιουργήσει μια ισχυρή αποτρεπτική δύναμη, και
Αφαιρεί την κύρια θεσμική οδό μέσω της οποίας η Ουκρανία θα μπορούσε να αποκτήσει μακροπρόθεσμες εγγυήσεις ασφάλειας.
Το αναλυτικό πλαίσιο που έχω αναφέρει επανειλλειμένα, τονίζει σταθερά ότι τα μικρά και μεσαία κράτη που βρίσκονται σε αμφισβητούμενα θαλάσσια σύνορα απαιτούν ισχυρές συμμαχίες, όχι ουδετερότητα. Η ουδετερότητα χωρίς συντριπτική αποτρεπτική ικανότητα απλώς δημιουργεί ένα περιβάλλον που επιτρέπει στις αναθεωρητικές δυνάμεις να διεκδικούν.
Υπό αυτό το πρίσμα, η πρόταση απογυμνώνει την Ουκρανία και από τα δύο στοιχεία. Την ολοκλήρωση των συμμαχιών και τη δημιουργία ανεξάρτητων δυνάμεων.
Κενές εγγυήσεις ασφαλείας και ένα ευνοϊκό περιβάλλον για τον ρωσικό αναθεωρητισμό
Το συνοδευτικό έγγραφο τριών σημείων «εγγυήσεων ασφαλείας», που προσφέρει εγγυήσεις τύπου ΝΑΤΟ για δέκα χρόνια. δεν διαθέτει τη νομική δομή, τη μονιμότητα και τις δεσμεύσεις διαλειτουργικότητας του Άρθρου 5. Τέτοιες χρονικά περιορισμένες εγγυήσεις, ιδίως από μια αμερικανική κυβέρνηση που ταυτόχρονα μειώνει τη στρατιωτική βοήθεια, δεν μπορούν να αποτελέσουν αξιόπιστη αποτροπή.
Κατά την άποψη μου, η αποτροπή πρέπει να έχει:
Ικανότητα
Βούληση
Πειθός
Η τρέχουσα αμερικανική στάση δεν διαθέτει το πρώτο και το τρίτο. Το δεύτερο εξαρτάται από την πολιτική αστάθεια στην Ουάσιγκτον. Αυτό δημιουργεί ένα κενό αποτροπής που η Ρωσία μπορεί να εκμεταλλευτεί.
Η βέλτιστη εναλλακτική λύση σε μια συμφωνία κατόπιν διαπραγμάτευσης της Ουκρανίας και η μεταβαλλόμενη δυναμική της συμμαχικής υποστήριξης
Η στρατηγική μόχλευση οποιουδήποτε διαπραγματευτικού μέρους προέρχεται από την ΒΕΔΣ (Βέλτιστη Εναλλακτική σε μια Διαπραγματευμένη Συμφωνία). Η ΒΕΔΣ του Ζελένσκι αποδυναμώνεται από την αναστολή της στρατιωτικής και οικονομικής υποστήριξης των ΗΠΑ, ιδίως της υποστήριξης από τις υπηρεσίες πληροφοριών, η οποία ήταν απαραίτητη για την ενεργοποίηση των δυνατοτήτων βαθιάς επίθεσης της Ουκρανίας κατά των ρωσικών υποδομών.
Όπως έχω τονίσει στο βιβλίο μου (Ο σύγχρονος πόλεμος), η συνέργεια μεταξύ των πληροφοριών, των πυρών μεγάλης εμβέλειας και της θαλάσσιας αναχαίτισης είναι απαραίτητη στις σύγχρονες συγκρούσεις. Η άρνηση των κρίσιμων για την Ουκρανία πληροφοριών των ΗΠΑ μειώνει την επιχειρησιακή της εμβέλεια και εμποδίζει την ικανότητά της να επιβάλλει κόστος στην υποστήριξη του πολέμου από την εφοδιαστική αλυσίδα της Ρωσίας, συμπεριλαμβανομένων των ενεργειακών υποδομών.
Οι Ευρωπαίοι σύμμαχοι παρέχουν σημαντική δημοσιονομική στήριξη, αλλά προς το παρόν δεν διαθέτουν το βιομηχανικό και το εμπεριστατωμένο βάθος πληροφοριών που απαιτείται για να αντισταθμίσουν μια απόσυρση των ΗΠΑ. Οι περιορισμοί στην παραγωγή συστημάτων αεράμυνας, ιδίως των συστοιχιών Patriot, δημιουργούν άμεση ευπάθεια.
Έτσι, η ΒΕΔΣ της Ουκρανίας περιορίζεται όχι από έλλειψη αποφασιστικότητας αλλά από υλικές εξαρτήσεις.
Χρονισμός, Στρατηγική Διάβρωση και το Κατώφλι του Πόνου της Μόσχας
Η αποδοχή του σχεδίου Τραμπ από τη Ρωσία δεν σηματοδοτεί εμπιστοσύνη αλλά ένταση. Η θεωρία της νίκης της Ουκρανίας, η οποία ασκεί σωρευτική οικονομική πίεση στη Ρωσία μέσω επιθέσεων σε κρίσιμες υποδομές- έχει αρχίσει να διαβρώνει την οικονομική σταθερότητα της Μόσχας. Θα χαρακτήριζα την έγκριση του σχεδίου από τη Ρωσία ως ένδειξη ότι ο πόλεμος επιβάλλει υψηλό συστημικό κόστος στο ρωσικό κράτος.
Ωστόσο, η ικανότητα του Ζελένσκι να αξιοποιήσει αυτή την πίεση εξαρτάται από τον χρόνο, κάτι που η επιβληθείσα προθεσμία για την Ημέρα των Ευχαριστιών έχει σχεδιαστεί για να εξαλείψει. Τα εξαναγκαστικά χρονοδιαγράμματα είναι μια κλασική διαπραγματευτική στρατηγική για να επιβληθούν παραχωρήσεις πριν ωριμάσουν πλήρως οι συνθήκες στο πεδίο της μάχης ή οι οικονομικές συνθήκες.
Το στρατηγικό ρίσκο μιας συνάντησης Ζελένσκι-Πούτιν
Μια συνάντηση μεταξύ του Ζελένσκι και του Πούτιν, φαινομενικά για να συζητηθεί η πρόταση, ιστορικά αποτελούσε μια τακτική χαμηλού κινδύνου για το Κίεβο. Ο Πούτιν αρνείται επανειλημμένα ουσιαστικές διαπραγματεύσεις. Αυτή τη φορά, ωστόσο, η πρόταση ευθυγραμμίζεται στενά με τους πολεμικούς στόχους της Ρωσίας. Εάν ο Πούτιν αποδεχτεί μια συνάντηση, θα σηματοδοτούσε την πρόθεσή του να παρουσιάσει την Ουκρανία ως το αδιάλλακτο μέρος, επιτρέποντας έτσι στον Τραμπ να δικαιολογήσει τιμωρητικά μέτρα κατά του Κιέβου.
Από ναυτική-στρατηγική άποψη, αυτό θα αποδυνάμωνε περαιτέρω την ικανότητα της Ουκρανίας να αμφισβητήσει τον ρωσικό έλεγχο της θάλασσας ή να υπερασπιστεί τις παράκτιες ζώνες της.
Η επιβίωση της Ουκρανίας εξαρτάται από την ενίσχυση συμμαχιών πέρα από τις Ηνωμένες Πολιτείες
Ένα από τα επαναλαμβανόμενα θέματα που έχω αναπτύξει είναι ότι τα μικρά κράτη της πρώτης γραμμής πρέπει να καλλιεργήσουν πολυεπίπεδες συμμαχίες. Η Ουκρανία πρέπει επομένως να εντείνει τη συνεργασία με την Ευρώπη και τους εταίρους της Ινδίας-Ειρηνικού όπως την Ιαπωνία, τη Νότια Κορέα και ενδεχομένως την Ινδία, για να μετριάσει τους κινδύνους της πολιτικής αστάθειας των ΗΠΑ.
Η διπλωματική διαφοροποίηση είναι απαραίτητη για την ανοικοδόμηση της ΒΕΔΣ της Ουκρανίας και για τη διασφάλιση ότι οποιαδήποτε άρνηση του σχεδίου Τραμπ δεν θα αφήσει το Κίεβο απομονωμένο.
Συμπέρασμα: Μια καταναγκαστική πρόταση που υπονομεύει την περιφερειακή σταθερότητα
Από στρατηγική άποψη, η πρόταση των 28 σημείων δεν αποτελεί ειρηνευτικό σχέδιο, αλλά μια γεωπολιτική αναδιάρθρωση που εδραιώνει την ρωσική περιφερειακή υπεροχή, διαλύει την κυρίαρχη αρχιτεκτονική ασφάλειας της Ουκρανίας και υπονομεύει τα κανονιστικά θεμέλια της ευρωπαϊκής ασφάλειας.
Ο Ζελένσκι δεν μπορεί να αποδεχτεί τέτοιους όρους χωρίς να θέσει σε κίνδυνο τη μακροπρόθεσμη επιβίωση της Ουκρανίας.
Ωστόσο, η άρνησή τους απαιτεί μια ενισχυμένη ΒΕΔΣ, αυξημένη ευρωπαϊκή και ασιατική υποστήριξη και μια επείγουσα προσπάθεια για τη διατήρηση των στρατιωτικών και μυστικών δυνατοτήτων που στηρίζουν την αποτροπή της Ουκρανίας.
Το κεντρικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν ο Ζελένσκι θέλει να απορρίψει την πρόταση, που προφανώς το κάνει, αλλά αν μπορεί να το κάνει διατηρώντας παράλληλα την ικανότητα της Ουκρανίας να συνεχίσει τον πόλεμο και να διατηρήσει την κυριαρχία της.
Αυτός είναι ο στρατηγικός υπολογισμός στην καρδιά της δύσκολης κατάστασης του Κιέβου.
*Ο Δημήτριος Τσαϊλάς είναι απόστρατος Αξιωματικός του ΠΝ, δίδαξε επί σειρά ετών στις έδρες Επιχειρησιακής Σχεδιάσεως καθώς και της Στρατηγικής και Ασφάλειας, σε ανώτερους Αξιωματικούς στην Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. ΣήμεραείναισυνεργάτηςκαιερευνητήςτουInstitute for National and International Security(INIS),τουStrategy International (SI)καιτουResearch Institute for European and American Studies (RIEAS).
Σχεδόν 9.000 Τούρκοι πολίτες έχουν εγκαταλείψει το Μαυροβούνιο από τα τέλη Οκτωβρίου, όταν η κυβέρνηση του Μιλόικο Σπάιτς εισήγαγε προσωρινά βίζες για τους Τούρκους πολίτες, ενώ 194 αιτήσεις θεώρησης εγκρίθηκαν την ίδια περίοδο, γράφει τοπικό δημοσίευμα.
Το Υπουργείο Εσωτερικών του Μαυροβουνίου ανακοίνωσε ότι από τις 27 Οκτωβρίου, όταν η εκτελεστική εξουσία εισήγαγε βίζες για τους Τούρκους πολίτες, 8.935 Τούρκοι πολίτες έχουν εγκαταλείψει το Μαυροβούνιο μέχρι χθες.
Ο λόγος για την κατάργηση του καθεστώτος απαλλαγής από την βίζα με την Τουρκία από την κυβέρνηση ήταν ένα περιστατικό που συνέβη στις 25 Οκτωβρίου στη γειτονιά Ζάμπιελο της Ποντγκόριτσα, όταν ένας κάτοικος της Ποντγκόριτσα με τα αρχικά M.J. (25 ετών) μαχαιρώθηκε.
Αν και η αστυνομία του Μαυροβουνίου αρχικά ισχυρίστηκε ότι στον τραυματισμό εμπλέκονταν ένας Τούρκος και ένας Αζέρος πολίτης, αποδείχθηκε ότι ο κάτοικος της Ποντγκόριτσα φέρεται να τραυματίστηκε από δύο Αζέρους πολίτες.
Ωστόσο οι Τούρκοι πολίτες τρομοκρατήθηκαν και αισθάνθηκαν ανασφαλείς αφού τα μέσα ενημέρωσης τους καθόριζαν ως φερόμενους υπαίτιους του συμβάντος.
Έθεσε θέμα της νομιμότητας του Β.Ζελένσκι ως προέδρου της Ουκρανίας
«Η Ρωσία συμφωνεί μόνο ότι ο κατάλογος των σημείων των ΗΠΑ σχετικά με την Ουκρανία θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση για μελλοντικές συμφωνίες», δήλωσε την Πέμπτη ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν, στέλνοντας στο μέλλον την υπογραφή μια τέτοιας συμφωνίας.
Και έθεσε και το θέμα της νομιμότητας της παραμονής στην προεδρία του Β.Ζελένσκι, καθώς η Ρωσία δεν θεωρεί ότι είναι εκλεγμένος και άρα νόμιμος πρόεδρος, αφού κατάργησε τις εκλογές λόγω «πολεμικής κατάστασης».
Με απλά λόγια η Ρωσία δεν δέχεται ότι μπορεί να υπογράψει ο Ζελένσκι ως νόμιμος εκπρόσωπος εκ μέρους της Ουκρανίας!
«Η Ρωσία θέλει να καταλήξει σε συμφωνία με την Ουκρανία, αλλά αυτό είναι προς το παρόν νομικά αδύνατο» είπε ο Ρώσος πρόεδρος, προσθέτοντας πως η δική του χώρα – σε αντίθεση με την Ουκρανία – έκανε εκλογές σε καιρό πολέμου.
«Η αναγνώριση της κυριαρχίας της Ρωσίας στην Κριμαία και το Ντονμπάς, πρέπει να αποτελέσει ένα από τα βασικά σημεία στις διαπραγματεύσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες» τόνισε, εκφράζοντας ξανά την αμφισβήτησή του για την ουκρανική κυβέρνηση.
Ο Ρώσος πρόεδρος δήλωσε πως η χώρα του είναι έτοιμη να διαπραγματευτεί με την Ευρώπη για εγγυήσεις ασφαλείας και ξεκαθάρισε πως η Ρωσία δεν έχει πρόθεση να επιτεθεί στη Γηραιά Ήπειρο.
Ο Β.Πούτιν είπε ακόμα πως η Ρωσία δεν ζήτησε ποτέ να μπει ή να επιστρέψει στη G7, ενώ ξεκαθάρισε πως περιμένει Αμερικανούς διαπραγματευτές στη Μόσχα την επόμενη εβδομάδα. Μάλιστα, σε αυτό το πλαίσιο, αναφερόμενος στον Στιβ Γουίτκοφ είπε πως «υπερασπίζεται τις θέσεις του προέδρου του (Τραμπ)», ενώ οι συζητήσεις μαζί του γίνονται σε ήρεμους τόνους.
Σε άλλο σημείο, επιβεβαίωσε πως το Άμπου Ντάμπι έχει επιλεγεί ως χώρος συνάντησης και διαπραγματεύσεων μεταξύ Ρώσων και Ουκρανών αντιπροσώπων, προσθέτοντας πως η παρουσία εκπροσώπου από την Ουάσινγκτον «αποτέλεσε έκπληξη».
Ο Ρώσος πρόεδρος μίλησε και για τις εξελίξεις στο πεδίο της Ουκρανίας, σημειώνοντας πως οι Ουκρανοί έχασαν 47.000 στρατιώτες μόνο τον Οκτώβριο.
Σε αυτό το πλαίσιο, ξεκαθάρισε πως οι συγκρούσεις θα τελειώσουν όταν οι Ουκρανοί αποσυρθούν από τις θέσεις τους. Παράλληλα, έκανε λόγο για «υψηλά επίπεδα λιποταξίας» στον ουκρανικό Στρατό.
Σε σχόλιο που έκανε για τα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία που βρίσκονται «παγωμένα» στην Ευρώπη, είπε πως η κατάσχεσή τους είναι «κλοπή» και πρόσθεσε πως η Μόσχα ετοιμάζει την απάντησή της.
Όλα αυτά ενώ οι ουκρανικοί σχηματισμοί υφίστανται ασφυκτική πίεση στο πεδίο στο Σούμι, στην Λίμαν στην Χουλιάπολη στην Νοβοπαβλίνκα, στο Σεβέρσκ σε όλο το μήκος του μετώπου ηττώνται.
Το Ποκρόφσκ ελέγχεται πλέον από τις ρωσικές δυνάμεις που έχει μπει και στο Μίρνογκραντ.
Ο Β.Πούτιν έχει μεγάλες πιέσεις από στρατιωτική ηγεσία και αντιπολίτευση να μην σταματήσει να πολεμά και να πάρει από την Ουκρανία όλα αυτά που δικαιούται η χώρα. Ίσως και όλη την Ουκρανία…
«Ξέρετε ποιος είμαι εγώ;» – Είναι η δεύτερη φορά σε λίγους μήνες που απασχολεί τις αστυνομικές αρχές
Ο 20χρονος γιος του Ανδρέα Λοβέρδου συνελήφθη, στη Νέα Ερυθραία για απείθεια, επικίνδυνη οδήγηση και τροχονομικές παραβάσεις, έπειτα από καταδίωξη.
Σύμφωνα με πληροφορίες, αστυνομικοί έσπευσαν στο κλειστό Γυμναστήριο στη Νέα Ερυθραία, έπειτα από καταγγελίες κατοίκων για άτομα που προκαλούσαν φθορές.
Εκεί, εντόπισαν δύο νεαρούς, οι οποίοι όμως τράπηκαν σε φυγή μόλις αντιλήφθηκαν την παρουσία τους. Μπήκαν τρέχοντας σε ένα λευκό αυτοκίνητο και επιχείρησαν να διαφύγουν. Στη συνέχεια, ακολούθησε καταδίωξη στα στενά της περιοχής.
Ο Δημήτρης-Παύλος Λοβέρδος, που ήταν ο οδηγός, έκανε επικίνδυνους ελιγμούς για να αποφύγει τον έλεγχο, παραβιάζοντας τουλάχιστον δύο «STOP», σε κατοικημένη περιοχή και μπαίνοντας ανάποδα σε ένα στενό, με κίνδυνο να προκαλέσει σοβαρό τροχαίο.
Οι αστυνομικοί τους έκαναν σήμα επανειλημμένα, όμως σύμφωνα με μάρτυρα, αυτοί συνέχισαν να τρέχουν με μεγάλη ταχύτητα.
Στη συμβολή των οδών Βορείου Ηπείρου και Σολωμού ο 20χρονος ακινητοποίησε το όχημα. Μαζί με τον φίλο του, που καθόταν στη θέση του συνοδηγού, βγήκε έξω και άρχισε να τρέχει στην προσπάθειά του να αποφύγει τη σύλληψη, όμως οι αστυνομικές αρχές τους εντόπισαν και σταμάτησαν εγκαίρως.
Τελικά, οι Αρχές συνέλαβαν και τους δύο νεαρούς.
Είναι η δεύτερη φορά που ο Δημήτρης-Παύλος Λοβέρδος συλλαμβάνεται, καθώς οι Αρχές του είχαν περάσει χειροπέδες και τον Σεπτέμβριο του 2025, για παράβαση του νόμου περί όπλων.
Ο υπουργός Άμυνας της Τυνησίας, Χαλέντ Σεχίλι, με τον Αλγερινό ομόλογό του, Σαΐντ Τσενγκρίχα.
Οι συμφωνίες στρατιωτικής συνεργασίας μεταξύ των χωρών διαδραματίζουν κρίσιμο ρόλο στη διασφάλιση της περιφερειακής ασφάλειας και σταθερότητας. Μέσω αυτών, οι χώρες μπορούν να συντονιστούν για την αντιμετώπιση κοινών απειλών και να επωφεληθούν από την κοινή εκπαίδευση, την ανταλλαγή πληροφοριών, την παρακολούθηση των συνόρων και τον συντονισμό της εφοδιαστικής.
Σε μια περιοχή όπως η Βόρεια Αφρική, η οποία χαρακτηρίζεται από πορώδη σύνορα και συχνούς κινδύνους ασφαλείας, αυτές οι συμφωνίες βοηθούν τις χώρες να συγκεντρώσουν τους πόρους τους και να ανταποκριθούν πιο αποτελεσματικά.
Επιπλέον, οι αμυντικές συμφωνίες στέλνουν πολιτικά μηνύματα· αντανακλούν εμπιστοσύνη και αλληλεγγύη, και συχνά ένα κοινό στρατηγικό όραμα.
Συμφωνία αμυντικής συνεργασίας μεταξύ Αλγερίας και Τυνησίας
Στις 7 Οκτωβρίου 2025, οι γειτονικές χώρες, Αλγερία και Τυνησία, υπέγραψαν ανανεωμένη συμφωνία αμυντικής συνεργασίας. Η συμφωνία επισημοποιήθηκε κατά τη διάρκεια επίσκεψης του Τυνήσιου υπουργού Άμυνας Χαλέντ Σεχίλι στην Αλγερία, όπου συναντήθηκε με τον Αρχηγό του Γενικού Επιτελείου της Αλγερίας Σαΐντ Τσενγκρίχα και αρκετούς ανώτερους αξιωματούχους.
Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία, η συμφωνία του 2025 αποτελεί ενημέρωση και επέκταση προηγούμενης συμφωνίας του 2001 και το πεδίο εφαρμογής της περιλαμβάνει την ενίσχυση της συνεργασίας στην εκπαίδευση, την ανταλλαγή πληροφοριών, τον επιχειρησιακό συντονισμό, την ασφάλεια των συνόρων και την καταπολέμηση της τρομοκρατίας – με στόχο την αντιμετώπιση των μεταβαλλόμενων προκλήσεων ασφάλειας και γεωπολιτικής φύσης στη Βόρεια Αφρική.
Οι Τυνήσιοι αξιωματούχοι τόνισαν ότι η συμφωνία είναι τεχνική και στρατηγική, όχι ιδεολογική, και αποτελεί μια συνεργασία που βασίζεται στην κοινή γεωγραφία και ιστορία και στο αμοιβαίο συμφέρον για την περιφερειακή σταθερότητα.
Γιατί είναι πιθανό η συμφωνία να στοχεύει το Μαρόκο; – Κρυφά πολιτικά κίνητρα
Αν και η επίσημη αφήγηση υποβαθμίζει τα πολιτικά κίνητρα, πολλοί αναλυτές ερμηνεύουν την αμυντική συμφωνία μεταξύ Αλγερίας και Τυνησίας ως μέρος μιας ευρύτερης διαδικασίας στρατηγικής αναδιάρθρωσης στο Μαγκρέμπ και ότι στοχεύει έμμεσα το Μαρόκο.
Κλιμάκωση της έντασης μεταξύ Τυνησίας και Μαρόκου
Ο χρόνος και το πλαίσιο ενισχύουν αυτές τις ερμηνείες, καθώς οι σχέσεις της Τυνησίας με το Μαρόκο έχουν τεταθεί τα τελευταία χρόνια, εν μέρει λόγω των πολιτικών για τα ταξίδια και τις θεωρήσεις.
Ενώ οι επίσημες πηγές σχετικά με την πολιτική θεωρήσεων μπορεί να αντανακλούν ασάφεια, πολλοί Τυνήσιοι πιστεύουν ότι η πρόσβαση στο Μαρόκο έχει γίνει πιο περιορισμένη.
Προσέγγιση Τυνησίας-Αλγερίας έναντι αποστασιοποίησης από το Ραμπάτ
Επιπλέον, το ευρύτερο πολιτικό περιβάλλον είναι σημαντικό: υπό την τρέχουσα τυνησιακή ηγεσία, η Τυνησία – είτε από ανάγκη είτε από επιλογή – έχει πλησιάσει περισσότερο την Αλγερία ως στρατηγικό σύμμαχο.
Δεδομένης της ιστορικής αντιπαλότητας μεταξύ Αλγερίας και Μαρόκου, αυτή η αμυντική συμφωνία σηματοδοτεί την αποστασιοποίηση της Τυνησίας από το Ραμπάτ και την κίνησή της προς την Αλγερία.
Οι παρατηρητές βλέπουν αυτή τη μετατόπιση ως μια υπολογισμένη πράξη εξισορρόπησης που μειώνει την εξάρτηση ή την εγγύτητα της Τυνησίας με το Μαρόκο.
Βαθύτερο πλαίσιο: Εντάσεις μεταξύ Αλγερίας και Μαρόκου στην εποχή της Δυτικής Σαχάρας
Η μακροχρόνια σύγκρουση για τη Δυτική Σαχάρα παραμένει βασικό σημείο διαμάχης μεταξύ Αλγερίας και Μαρόκου.
Η Αλγερία υποστηρίζει τις φιλοδοξίες του Μετώπου Πολισάριο για ανεξαρτησία και αναγνωρίζει τη Λαϊκή Δημοκρατία της Σαχάρας, ενώ το Μαρόκο διεκδικεί κυριαρχία επί της περιοχής.
Από το 2021, οι διπλωματικές σχέσεις μεταξύ Αλγερίας και Ραμπάτ έχουν διακοπεί και οι εντάσεις έχουν κλιμακωθεί, μερικές φορές μετατρεπόμενες σε στρατιωτικές επιδείξεις, κυβερνοεπιθέσεις και προειδοποιήσεις για «ακούσια κλιμάκωση».
Για την Αλγερία, η νέα αμυντική συμφωνία με την Τυνησία δεν περιορίζεται στην καταπολέμηση της τρομοκρατίας ή στην ασφάλεια των συνόρων. Ενισχύει επίσης ένα μπλοκ που είναι σκεπτικό απέναντι στις περιφερειακές φιλοδοξίες του Μαρόκου.
Αυτή η τριμερής δυναμική (Αλγερία και Τυνησία εναντίον Μαρόκου) υπογραμμίζει πώς η σύγκρουση στη Δυτική Σαχάρα συνεχίζει να διαμορφώνει συμμαχίες στο Μαγκρέμπ και πώς η συνεργασία στην άμυνα και την ασφάλεια γίνεται εργαλείο για την προβολή επιρροής και την αποτροπή αντιπάλων.
Συμπεράσματα σχετικά με τη σχέση μεταξύ Αλγερίας και Μαρόκου
Η ανανεωμένη συμφωνία αμυντικής συνεργασίας μεταξύ Αλγερίας και Τυνησίας, που υπογράφηκε τον Οκτώβριο του 2025, δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική ενημέρωση, αλλά αντικατοπτρίζει μια μετατόπιση στους στρατηγικούς προσανατολισμούς στο Μαγκρέμπ.
Αν και επίσημα δικαιολογείται από αμοιβαίες απειλές ασφαλείας, κοινά σύνορα και την ανάγκη συντονισμού των επιχειρήσεων, η συμφωνία υπονοεί έμμεσα μια ανακατεύθυνση μακριά από το Μαρόκο.
Δεδομένων των τεταμένων σχέσεων μεταξύ Τυνησίας και Μαρόκου, καθώς και της ιστορικής αντιπαλότητας μεταξύ Αλγερίας και Ραμπάτ για τη Δυτική Σαχάρα, η συμφωνία μπορεί να θεωρηθεί ως μια στρατηγική κίνηση που αποσκοπεί στην αποκατάσταση της ισορροπίας δυνάμεων στην περιοχή, γράφει η αιγυπτιακή «Special Misr»
Η Ευρώπη αιφνιδιάστηκε από το σχέδιο 28 σημείων του Προέδρου Trump για να τερματιστεί ο πόλεμος στην Ουκρανία, πυροδοτώντας μια ιλιγγιώδη κούρσα επιρροής.
Από Jeanna Smialek, Christopher F. Schuetze και Lara Jakes
Η Jeanna Smialek μετέδωσε από τις Βρυξέλλες, ο Christopher F. Schuetze από το Βερολίνο κι η Lara Jakes από τη Ρώμη.
27 Νοεμβρίου 2025
Όταν ο Καγκελάριος Friedrich Merz της Γερμανίας έμαθε για πρώτη φορά για το ειρηνευτικό σχέδιο της διοίκησης Trump για την Ουκρανία την προηγούμενη Πέμπτη, έμεινε κατάπληκτος τόσο από το περιεχόμενο όσο και από τον τρόπο που το έμαθε.
Αντί να το πληροφορηθεί από Αμερικανούς αξιωματούχους, ο κ. Merz έμαθε για το σχέδιο από έναν τίτλο ειδήσεων. Η ομάδα του χρειάστηκε να επικοινωνήσει πολλές φορές για να κανονίσει μια κλήση το βράδυ της Παρασκευής με τον Πρόεδρο Trump για εξηγήσεις, σύμφωνα με αξιωματούχους που γνωρίζουν τα γεγονότα.
Το περιεχόμενο ήταν ανησυχητικό, από ευρωπαϊκή σκοπιά. Το εκτεθειμένο σχέδιο 28 σημείων θα εξασφάλιζε ότι η Ρωσία θα πλήρωνε ελάχιστο κόστος για την εισβολή της στην Ουκρανία το 2022. Θα της παραχωρούσε περισσότερη επικράτεια από όση έχει καταλάβει ο ρωσικός στρατός στο πεδίο της μάχης. Και θα υποχρέωνε το NATO να αρνηθεί επίσημα την είσοδο της Ουκρανίας — ανατρέποντας την ευρωπαϊκή επιθυμία οι Ουκρανοί να ενταχθούν στη Συμμαχία.
Ανώτεροι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι γνώριζαν ότι η διοίκηση Trump επεξεργαζόταν κάποιο είδος σχεδίου, αλλά όχι κάτι που ευνοούσε τόσο πολύ τη Ρωσία. Όταν ήρθε στο φως, συνειδητοποίησαν ότι η Ευρώπη είχε εξαιρεθεί από τις προσπάθειες της διοίκησης Trump να τερματίσει τον μεγαλύτερο χερσαίο πόλεμο στην ήπειρο μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Αυτή η περιγραφή του πώς ο κ. Trump περιθωριοποίησε την Ευρώπη σε συζητήσεις για τον δικό της «κήπο», βασισμένη σε συνεντεύξεις με 16 αξιωματούχους που γνωρίζουν τις διπλωματικές διαπραγματεύσεις, σχηματίζει την εικόνα μιας ηπείρου παγιδευμένης ανάμεσα σε ανταγωνιζόμενες δυνάμεις, με τους ηγέτες της να αγωνίζονται για επιρροή σε έναν κόσμο που κάποτε τα κράτη τους κυριαρχούσαν. Οι περισσότεροι από τους αξιωματούχους μίλησαν υπό τον όρο της ανωνυμίας για να συζητήσουν ευαίσθητα πολιτικά ζητήματα.
Τις ημέρες που ακολούθησαν τη διαρροή του σχεδίου, Ευρωπαίοι ηγέτες, συμπεριλαμβανομένου του κ. Merz, εργάστηκαν πυρετωδώς για να αντιστρέψουν την πορεία, χρησιμοποιώντας πειθώ και παρασκηνιακούς χειρισμούς για να ωθήσουν τη διοίκηση Trump προς μια πιο αποδεκτή θέση.
Τα σχέδια ανετράπησαν, οργανώθηκαν πανικόβλητες συσκέψεις. Πολλοί απεσταλμένοι πήραν την πρώτη διαθέσιμη πτήση από το Γιοχάνεσμπουργκ, όπου συναντούσαν ομολόγους από τη G20, προς τη Γενεύη για να προσπαθήσουν να πείσουν Αμερικανούς αξιωματούχους να αλλάξουν πορεία.
Αυτή η τεράστια διπλωματική προσπάθεια, που οργανώθηκε από μεγάλες ευρωπαϊκές χώρες και θεσμούς, είχε ως αποτέλεσμα, μέχρι το βράδυ της Κυριακής, οι Ευρωπαίοι ηγέτες να έχουν καταφέρει να αποτρέψουν ορισμένες από τις χειρότερες υπερβολές του σχεδίου Trump για την Ουκρανία, όπως τις έβλεπαν.
Αφού παραμερίστηκε από τον κ. Trump την προηγούμενη εβδομάδα, η ευρωπαϊκή «συμμαχία των προθύμων» είχε μετατραπεί σε «συμμαχία των αναμενόντων», δήλωσε σε συνέντευξή του ο Anders Fogh Rasmussen, πρώην Γενικός Γραμματέας του NATO.
«Τώρα, οι Ευρωπαίοι καταλαβαίνουν ότι πρέπει να κάνουν πολύ περισσότερα», είπε ο κ. Rasmussen.
Πέμπτη: Σοκ και Απιστία
Πολλοί Ευρωπαίοι υπουργοί Εξωτερικών έμαθαν για πρώτη φορά το σχέδιο Trump την Πέμπτη στις Βρυξέλλες, καθώς κατευθύνονταν σε μια εδώ και καιρό προγραμματισμένη συνάντηση για το Σουδάν, καθώς και για την Ουκρανία.
Η διαρροή της πρότασης, που δημοσιεύτηκε σε μέσα όπως το Axios και οι Financial Times, τους άφησε άφωνους.
Πρότεινε ότι στο NATO θα απαγορευόταν να σταθμεύσει στρατεύματα στην Ουκρανία μετά τον πόλεμο, τινάζοντας στον αέρα πρόταση της Γαλλίας και της Βρετανίας να στείλουν ειρηνευτικές δυνάμεις εκεί. Περιλάμβανε επίσης σχέδιο για την αποδέσμευση δισεκατομμυρίων δολαρίων ρωσικών κεφαλαίων, που βρίσκονται κυρίως στο Βέλγιο, τα οποία πολλοί στην Ευρώπη ελπίζουν να χορηγηθούν ως δάνειο στην Ουκρανία.
«Όταν όλοι είχαν φτάσει, έχοντας διαβάσει τους Financial Times, υπήρχαν κάποιες ερωτήσεις», είπε με ξηρό ύφος ο Lars Lokke Rasmussen, υπουργός Εξωτερικών της Δανίας, σε συνέντευξή του.
Αναζητώντας σαφήνεια, οι υπουργοί άρχισαν αμέσως να πιέζουν τον υπουργό Εξωτερικών της Ουκρανίας, Andrii Sybiha, ο οποίος συμμετείχε στη συνάντηση μέσω τηλεδιάσκεψης. Ήξερε ο κ. Sybiha κάτι παραπάνω για αυτό το σχέδιο; Ήταν πραγματικό;
Όπως και οι ομόλογοί του, ο κ. Sybiha είχε περιορισμένες πληροφορίες, σύμφωνα με δύο αξιωματούχους που ήταν παρόντες στη συνάντηση.
Στη Γερμανία, ο κ. Merz ακύρωσε προγραμματισμένη εμφάνιση σε εκδήλωση ανάγνωσης σε δημοτικό σχολείο για να αντιμετωπίσει τις επιπτώσεις. Η ομάδα του καγκελάριου αναρωτήθηκε αν ο κ. Trump γνώριζε το σχέδιο και αν αυτό έπρεπε πράγματι να ληφθεί σοβαρά υπόψη, σύμφωνα με δύο πρόσωπα που ενημερώθηκαν για τις σκέψεις τους.
Μέχρι την Παρασκευή, ο κ. Trump και η διοίκησή του είχαν αρχίσει να μιλούν με τους Ευρωπαίους ομολόγους τους, και γινόταν όλο και πιο ξεκάθαρο ότι το σχέδιο ήταν πραγματικό. Ο Daniel P. Driscoll, υπουργός Στρατού των ΗΠΑ, είπε σε συνάντηση την Παρασκευή στην Ουκρανία ότι οι ευρωπαϊκές χώρες αποκλείστηκαν από τις διαπραγματεύσεις για να αποφευχθούν οι «πολλοί μάγειρες», σύμφωνα με αξιωματούχους που ήταν παρόντες.
Ο κ. Driscoll είπε ότι οι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι είχαν γίνει υπερβολικά στενοί με τους Ουκρανούς ομολόγους τους ώστε να αξιολογήσουν αντικειμενικά τον πόλεμο, σύμφωνα με τα ίδια πρόσωπα.
Τώρα προέκυπτε το δίλημμα. Έπρεπε η Ευρώπη και η Ουκρανία να απορρίψουν την πρόταση εξαρχής, διακινδυνεύοντας να εξοργίσουν τον κ. Trump και να χάσουν κάθε έλεγχο της πορείας της; Ή μήπως έπρεπε να ρισκάρουν να της δώσουν ώθηση, προσπαθώντας να διορθώσουν την κατεύθυνσή της;
«Η Ουκρανία ενδέχεται σύντομα να αντιμετωπίσει μια εξαιρετικά δύσκολη επιλογή», είπε ο Πρόεδρος της Ουκρανίας Volodymyr Zelensky σε μήνυμά του προς τον ουκρανικό λαό την Παρασκευή, εκφράζοντας μια άποψη που ήταν διάχυτη σε όλη την ήπειρο. «Ή η απώλεια της αξιοπρέπειας ή ο κίνδυνος να χάσουμε έναν βασικό εταίρο.»
Σάββατο: Προσπάθεια Εμπλοκής
Τις επόμενες 24 ώρες, διπλωμάτες και άλλοι αξιωματούχοι σε όλη την Ευρώπη φλόγισαν τα τηλέφωνα και τις εφαρμογές ανταλλαγής μηνυμάτων για να χαράξουν στρατηγική.
Μέχρι τη στιγμή που οι Ευρωπαίοι πρωθυπουργοί και πρόεδροι συγκεντρώθηκαν το Σάββατο στη σύνοδο της G20 στη Νότια Αφρική, είχαν συλλογικά καταλήξει σε ένα πραγματιστικό, αν και δυσάρεστο, συμπέρασμα. Αν οι Ευρωπαίοι ηγέτες ήθελαν να ανακτήσουν τη θέση τους στο τραπέζι, σύμφωνα με τέσσερις αξιωματούχους που γνωρίζουν τις συζητήσεις τους, έπρεπε να εμπλακούν — και να μιλήσουν με μία φωνή.
Τη συνάντηση οργάνωσε ο António Costa, πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, που καθορίζει την πολιτική κατεύθυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Αυτός και η Ursula von der Leyen, πρόεδρος του εκτελεστικού βραχίονα της Ε.Ε., είχαν μόλις μιλήσει με τον κ. Zelensky. Τώρα ήξεραν ότι ο Ουκρανός πρόεδρος είχε εμπλακεί σε συνομιλίες με την ομάδα του κ. Trump και κατανόησαν ότι και η Ευρώπη έπρεπε να καταστρώσει ένα σχέδιο.
Καθισμένοι σε ημικύκλιο από μπεζ πολυθρόνες κάτω από έντονα λευκά φώτα, οι ηγέτες άρχισαν να συσπειρώνονται γύρω από ένα σύνολο αρχών, σύμφωνα με Ευρωπαίο αξιωματούχο που ήταν ενήμερος για τις συζητήσεις.
Τα σύνορα δεν πρέπει να αλλάζουν διά της βίας, δεν μπορεί να υπάρχουν σημαντικοί περιορισμοί στις ουκρανικές ένοπλες δυνάμεις, και οι αποφάσεις που επηρεάζουν την Ευρώπη και το NATO πρέπει να λαμβάνονται με τη συμμετοχή τους — όλες ιδέες που έρχονται σε αντίθεση με το σχέδιο Trump.
Αντί να αντιταχθούν ανοιχτά στον κ. Trump, οι Ευρωπαίοι αποφάσισαν να τον καλοπιάσουν. Παρά τις ενστάσεις τους για το σχέδιο, οι ηγέτες δημοσίευσαν δήλωση που υποδείκνυε ότι αυτό θα μπορούσε να αποτελέσει αφετηρία.
«Χαιρετίζουμε τις συνεχιζόμενες προσπάθειες των ΗΠΑ για την ειρήνευση στην Ουκρανία», ανέφερε η δήλωση, προσθέτοντας: «Πιστεύουμε, επομένως, ότι το σχέδιο αποτελεί μια βάση η οποία θα απαιτήσει περαιτέρω εργασία.»
Για να υποστηρίξουν τη θέση τους, οι κορυφαίοι διπλωμάτες της Ευρώπης έπρεπε να κατευθυνθούν γρήγορα στη Γενεύη, όπου ο Υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Marco Rubio επρόκειτο να πραγματοποιήσει μια εσπευσμένα οργανωμένη σύνοδο την Κυριακή με Ουκρανούς ομολόγους.
Οι δύο κορυφαίοι διπλωμάτες της Ε.Ε. στους οποίους είχε ανατεθεί να παραστούν στις συνομιλίες της Γενεύης, οι Bjoern Seibert και Pedro Lourtie, έσπευσαν στο αεροδρόμιο μέσα σε μισή ώρα από τη δημοσίευση της δήλωσης, όπως είπε Ευρωπαίος αξιωματούχος. Πήραν την πρώτη διαθέσιμη πτήση από το Γιοχάνεσμπουργκ προς την Ελβετία.
Εκεί ενώθηκαν με απεσταλμένους από τις κυβερνήσεις της Βρετανίας, της Γαλλίας, της Γερμανίας και της Ιταλίας, στην προσπάθεια να τροποποιήσουν το σχέδιο Trump.
Κυριακή: Πειθώ προς τον Rubio
Καθώς ξημέρωνε η Κυριακή στην Ελβετία, η Ευρώπη παρέμενε στο περιθώριο και υπό πίεση.
Πολλοί Ευρωπαίοι αξιωματούχοι συγκεντρώθηκαν στην αποστολή της Γερμανίας, όπου περίμεναν να συναντήσουν την ομάδα του κ. Rubio. Συζήτησαν με τους Ουκρανούς ομολόγους τους. Κατήρτιζαν στρατηγική.
Και απέδωσε. Αργά μέσα στην ημέρα, οι Αμερικανοί τελικά συναντήθηκαν μαζί τους, σύμφωνα με πέντε αξιωματούχους. Αυτή η πιο άμεση επαφή, μαζί με την πίεση από την ουκρανική πλευρά, οδήγησε σε μια μικρή πρόοδο: ο κ. Rubio είπε ιδιωτικά στους Ευρωπαίους ότι ζητήματα που επηρεάζουν άμεσα τα ευρωπαϊκά κράτη δεν θα περιλαμβάνονται πλέον στις τρέχουσες συζητήσεις, σύμφωνα με έναν αξιωματούχο.
Μέχρι τη στιγμή που ο κ. Rubio ενημέρωσε τους δημοσιογράφους το βράδυ της Κυριακής, ο τόνος είχε ξεκάθαρα αλλάξει.
Ο κ. Rubio τήρησε την υπόσχεση που είχε δώσει ιδιωτικά, παρουσίασε τις συνομιλίες ως εποικοδομητικές και το σχέδιο ως ανοιχτό σε αλλαγές. «Πρόκειται για ένα ζωντανό, έγγραφο που αναπνέει», είπε, υποδηλώνοντας ότι η Ευρώπη θα έχει λόγο στα σημεία του σχεδίου που την αφορούν, και ότι αυτές οι συζητήσεις θα ακολουθήσουν μια «ξεχωριστή πορεία».
Ανακούφιση επικράτησε στις Βρυξέλλες, παρόλο που παρέμεναν σοβαρές προκλήσεις. Οι κ.κ. Seibert και Lourtie έφυγαν βιαστικά από τις συναντήσεις τους για να δώσουν αισιόδοξη, μεταμεσονύκτια ενημέρωση στους πρέσβεις των 27 χωρών της Ε.Ε.
Μέχρι το πρωί της Δευτέρας, ο Γερμανός υπουργός Εξωτερικών, Johann Wadephul, περιέγραφε τις συνομιλίες ως νίκη για την Ευρώπη.
Ωστόσο, καθώς οι Ευρωπαίοι ηγέτες συνέχιζαν να συγκεντρώνονται τις επόμενες ημέρες, το ενιαίο τους μέτωπο δοκιμάστηκε. Υπήρχαν ακόμη διαφωνίες σχετικά με το πώς θα χρηματοδοτηθεί η Ουκρανία το 2026. Παρέμεναν σημαντικά ερωτήματα για το αν οι ΗΠΑ θα κρατούσαν την Ευρώπη ενήμερη. Και παρά την ώθηση για κατάπαυση του πυρός, παρέμενε ασαφές αν θα επιτευχθεί τελικά συμφωνία — ιδιαίτερα καθώς η Ρωσία έδειχνε την αντίθεσή της στο σχέδιο.
«Υπάρχουν ελάχιστοι λόγοι για οποιοδήποτε είδος αισιόδοξης χαράς», δήλωσε ο Πρωθυπουργός της Πολωνίας Donald Tusk σε δημοσιογράφους τη Δευτέρα.
«Το θέμα είναι λεπτό», είπε ο κ. Tusk, «διότι κανείς δεν θέλει να αποθαρρύνει τους Αμερικανούς και τον Πρόεδρο Trump από το να εξασφαλίσουν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν στο πλευρό μας.»
Στο ρεπορτάζ συνέβαλαν οι Andrew E. Kramer στο Κίεβο, Ουκρανία· Michael D. Shear στο Λονδίνο· Jason Horowitz στη Μαδρίτη· Motoko Rich στη Ρώμη· και Catherine Porter στο Παρίσι.
Η Jeanna Smialek είναι επικεφαλής του γραφείου των Times στις Βρυξέλλες.
Ο Christopher F. Schuetze είναι ανταποκριτής των Times με έδρα το Βερολίνο, καλύπτοντας πολιτική, κοινωνία και πολιτισμό στη Γερμανία, την Αυστρία και την Ελβετία.
Η Lara Jakes, ανταποκρίτρια των Times με έδρα τη Ρώμη, καλύπτει συγκρούσεις και διπλωματία, με επίκεντρο τα όπλα και τους πολέμους στην Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή. Είναι δημοσιογράφος πάνω από 30 χρόνια.
Η σκληρή παρέμβαση του πρωθυπουργού καταρρίπτει τις ελπίδες της Ε.Ε. ότι μια «έκρηξη» στην αποδέσμευση των περιουσιακών στοιχείων που κατέχει το Βέλγιο και διατίθενται στην Ουκρανία μπορεί να είναι άμεση.
Η παρέμβαση του Bart De Wever ήρθε μόλις λίγες ώρες πριν εκδοθεί — όπως αναμένεται — από την εκτελεστική εξουσία της Ε.Ε. πρόταση που θα αντιμετωπίζει τις ανησυχίες του Βελγίου σχετικά με τη χρήση των κεφαλαίων. | Nicolas Economou/NurPhoto via Getty Images
27 Νοεμβρίου 2025 11:00 μ.μ. CET
Από Gregorio Sorgi
ΒΡΥΞΕΛΛΕΣ — Ο Βέλγος πρωθυπουργός Bart De Wever το βράδυ της Πέμπτης ανέβασε τους τόνους των αντιρρήσεων του στην πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να χρησιμοποιήσει περίπου 140 δισεκατομμύρια ευρώ «παγωμένων» ρωσικών περιουσιακών στοιχείων που βρίσκονται στις Βρυξέλλες, για να ενισχύσει την Ουκρανία — καταρρίπτοντας τις ελπίδες της Ε.Ε. για μια ενδεχόμενη θετική εξέλιξη στην κινητοποίηση των περιουσιακών στοιχείων.
Η παρέμβαση του De Wever — σε ένα σκληρά διατυπωμένο γράμμα προς την Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ursula von der Leyen και το οποίο είδε το POLITICO — ήρθε μόλις λίγες ώρες πριν η εκτελεστική εξουσία της Ε.Ε. αναμένονταν να εκδώσει πρόταση που θα αντιμετωπίζει τις ανησυχίες του Βελγίου σχετικά με τη χρήση των κεφαλαίων.
Η Επιτροπή πιέζει τα 27 κράτη‑μέλη της Ε.Ε. να καταλήξουν σε συμφωνία στη σύνοδο κορυφής του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου τον επόμενο μήνα, ώστε τα δισεκατομμύρια ευρώ από ρωσικά αποθεματικά που κρατούνται στην τράπεζα Euroclear στο Βέλγιο να «απελευθερωθούν» για να στηρίξουν το Κίεβο με δάνειο αποζημίωσης. Ο De Wever αντιστέκεται στο «θεμελιωδώς λανθασμένο» σχέδιο, φοβούμενος ότι το Βέλγιο θα μείνει υπόχρεο να αποπληρώσει τα χρήματα σε περίπτωση που η Ρωσία καταθέσει αγωγή.
Οι ελπίδες είχαν αυξηθεί τις τελευταίες ημέρες ότι ο De Wever θα μπορούσε να ανασκευάσει τη θέση του, εάν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή του προσέφερε νομικές εγγυήσεις στην πρόταση ότι το Βέλγιο δεν θα ήταν οικονομικά εκτεθειμένο.
Αλλά παρά την αυξανόμενη διπλωματική πίεση ώστε το Βέλγιο να υποχωρήσει, ο De Wever την Πέμπτη απλώς αύξησε την εχθρότητά του προς τα σχέδια της Επιτροπής. Επεκτείνοντας τις προηγούμενες αντιρρήσεις του, ο Βέλγος ηγέτης υποστήριξε ότι το σχέδιο της Επιτροπής θα μπλόκαρε μια συμφωνία ειρήνης στην Ουκρανία. Αν το σχέδιο της Ε.Ε. δεν ευοδωθεί, τα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία θα χρησιμοποιηθούν αντ’ αυτού ως «χαρτί» διαπραγμάτευσης για να φέρουν τη Μόσχα στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, παρά να δοθούν ως πληρωμή στο Κίεβο, είπε.
«Η βιαστική προώθηση του προτεινόμενου σχήματος δανείου ως αποζημίωση θα είχε, ως παράπλευρη απώλεια, το ότι εμείς ως Ε.Ε. ουσιαστικά εμποδίζουμε την επίτευξη μιας μελλοντικής ειρηνευτικής συμφωνίας», έγραψε ο De Wever στην επιστολή.
Μετά από παρατεταμένο αδιέξοδο, η Επιτροπή αναμένεται τελικά να παρουσιάσει επίσημη πρόταση που θα περιγράφει το δάνειο την Παρασκευή ή στις αρχές της επόμενης εβδομάδας. Αφού απέτυχαν να καταλήξουν σε συμφωνία τον Οκτώβριο, οι ηγέτες της Ε.Ε. αναμένεται να αντιμετωπίσουν τα πιο ευαίσθητα ζητήματα στην επόμενη σύνοδό τους στα μέσα Δεκεμβρίου.
Αν και η πλειονότητα των χωρών υποστηρίζει το δάνειο, ο De Wever παραμένει ανένδοτος.
«Στην εξαιρετικά πιθανή περίπτωση που η Ρωσία τελικά δεν θεωρηθεί επίσημα το ηττημένο μέρος, τότε — όπως έχει δείξει η ιστορία και σε άλλες περιπτώσεις — θα απαιτήσει δικαίως την επιστροφή των κυρίαρχων περιουσιακών της στοιχείων», συνέχισε ο De Wever στην επιστολή.
Ο Βέλγος ηγέτης επανέλαβε ότι το δάνειο θα προκαλούσε χάος στις χρηματοπιστωτικές αγορές της Ε.Ε. και θα εξέθετε τους Ευρωπαίους φορολογούμενους στον κίνδυνο να αποπληρώσουν ολόκληρο το ποσό, αν τα περιουσιακά στοιχεία επιστραφούν στη Ρωσία.
Αντί να αξιοποιηθούν τα ρωσικά αποθεματικά, ο De Wever πρότεινε να εκδώσει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κοινό χρέος ύψους 45 δισ. ευρώ για την κάλυψη των οικονομικών αναγκών της Ουκρανίας το 2026 — μια ιδέα που είναι αντιδημοφιλής στους περισσότερους κυβερνήσεις της Ε.Ε. καθώς συνεπάγεται τη χρήση χρημάτων των φορολογουμένων.
Επαναλαμβάνοντας τη σταθερή του θέση, ο Βέλγος ηγέτης δήλωσε ότι θα συμφωνήσει με το δάνειο μόνο αν οι κυβερνήσεις συμφωνήσουν να καταβάλουν άμεσα το σύνολο του ποσού στην περίπτωση που η Ρωσία διεκδικήσει τα περιουσιακά της στοιχεία.
«Δεν πρόκειται να συμφωνήσω εκτός εάν αυτές οι εγγυήσεις, όπως αναφέρονται παραπάνω, παραδοθούν και υπογραφούν από τα κράτη‑μέλη τη στιγμή της απόφασης», έγραψε.
Τον τελευταίο χρόνο, οι οικονομικές πολιτικές του Προέδρου των ΗΠΑ Donald Trump – συμπεριλαμβανομένης μιας δημοσιονομικής έκρηξης, της καταστροφής του διεθνούς συστήματος εμπορίου, της απειλής προς την ανεξαρτησία της Federal Reserve, και της διάβρωσης της μακροπρόθεσμης ικανότητας καινοτομίας της χώρας – έχουν προκαλέσει συναγερμό στις Ηνωμένες Πολιτείες και διεθνώς. Προσθέστε σ’ αυτόν έναν αφρισμένο τομέα τεχνητής νοημοσύνης, την ομαλοποίηση του crypto, πληθώρα καταστροφών λόγω κλιματικών αλλαγών, και αυξανόμενα βάρη δημοσίου χρέους — και η παγκόσμια οικονομία φαίνεται να πλήττεται από πολλούς κινδύνους.
Στην «Μεγάλη Ερώτηση» αυτή ρωτάμε τους Anat R. Admati, Hilary J. Allen, Jayati Ghosh, Simon Johnson, Corey Klemmer, και Erin Lockwood αν είναι επικείμενη μια μεγάλη κρίση, και πώς οι οικονομίες μπορούν να μετριάσουν τις συνέπειες.
Εμφανιζόμενοι σε αυτήν τη Μεγάλη Ερώτηση
Featured in this Big Question
Anat R. Admati
Ένα αδιαφανές σύστημα γεμάτο εκμετάλλευση, υπερβολικό ρίσκο, κακές πολιτικές, κενές υποσχέσεις, και ξεκάθαρα ψέματα είναι επιρρεπές σε μεγάλες κρίσεις – ειδικά όταν οι απάτες και οι πολιτικές αποτυχίες τελικά αποκαλύπτονται. Είτε μια τέτοια κρίση είναι επικείμενη είτε όχι, οι στρεβλώσεις του συστήματος προκαλούν τεράστια ζημιά, που μας επηρεάζει καθημερινά. Συνολικά, η οικονομία κινείται προς μια βαθιά ανησυχητική κατεύθυνση.
Σκεφτείτε το χρηματοπιστωτικό σύστημα. Μετά την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 (GFC), οι ηγέτες σε δυτικές δημοκρατίες υποσχέθηκαν ρυθμιστική μεταρρύθμιση και τέλος στις διασώσεις με χρήματα των φορολογουμένων. Όμως ελάχιστα έχουν αλλάξει. Όχι μόνο η χρηματοπιστωτική ρύθμιση παραμένει αδύναμη, αλλά οι κίνδυνοι έχουν αυξηθεί, με κακοεποπτευόμενες «χρηματοπιστωτικές καινοτομίες» να καθιστούν το σύστημα ολοένα και πιο στρεβλό και εύθραυστο. Οι θεμελιώδεις πηγές αυτής της ευθραυστότητας παραμένουν οι ίδιες: η αδιαφάνεια και η υπερβολική δανειοληψία σε όλο το σύστημα, από τον παραδοσιακό τραπεζικό τομέα έως το ιδιωτικό χρέος, τις αγορές private‑equity, τα crypto και τα stablecoins.
Ταυτόχρονα, οι μακροχρόνιοι νόμοι κατά της απάτης και της διαφθοράς δεν εφαρμόζονται, βασικοί τραπεζικοί κανόνες έχουν αποδυναμωθεί (παρά τις απόψεις ορισμένων πρώην ρυθμιστών και ακαδημαϊκών), και η ανάπτυξη των «νομιμοποιημένων» κρυπτονομισμάτων προκαλεί συναγερμό. Τα έσοδα από εγκλήματα και διαφθορά πλέον ρέουν στο νόμιμο σύστημα, και τρισεκατομμύρια σε υποχρεώσεις μπορεί τελικά να επωμιστούν κυβερνήσεις και κεντρικές τράπεζες υπό το πρόσχημα της αποτροπής μιας «συστημικής κρίσης». Οι ωφελημένοι από αυτήν την κατάσταση είναι – και θα είναι – εγκληματίες και άλλοι που έχουν δώσει ψεύτικες υποσχέσεις και τοποθετήσει ριψοκίνδυνες «σταθερές» στοιχηματικές προβλέψεις, ενώ η υπόλοιπη κοινωνία θα μείνει να απορροφήσει τις ζημιές και να υποστεί τις συνέπειες.
Οι αγορές δεν μπορούν να λειτουργήσουν χωρίς αξιόπιστες κυβερνήσεις και αποτελεσματικά νομικά συστήματα. Οι μεγαλύτεροι κίνδυνοι που αντιμετωπίζουμε τώρα προέρχονται όχι μόνο από οικονομικές υπερβολές αλλά και από την κατάχρηση της πολιτικής και οικονομικής εξουσίας – και από τη διάβρωση των θεσμών που προορίζονται να λογοδοτούν όσους ασκούν εξουσία. Ακόμα και η αλήθεια έχει χάσει τη δύναμή της, αφήνοντας τις κοινωνίες ολοένα και πιο ευάλωτες.
Hilary J. Allen
Το χρηματοπιστωτικό μας σύστημα είναι γεμάτο ευπάθειες. Ο δανεισμός σε πολλά τμήματα του μη τραπεζικού χρηματοοικονομικού συστήματος βρίσκεται σε ιστορικά υψηλά επίπεδα. Crypto περιουσιακά στοιχεία με χαρακτηριστικά πυραμίδας, τα οποία δεν υποστηρίζονται από καμία παραγωγική δυνατότητα, έχουν ενσωματωθεί στις παραδοσιακές χρηματοοικονομικές αγορές. Η επένδυση στο χρηματιστήριο σημαίνει ολοένα και περισσότερο ποντάρισμα σε εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης παραγωγής περιεχομένου, με τα αξεπέραστα προβλήματα ακρίβειας και τις περιορισμένες αποδείξιμες αποδόσεις παραγωγικότητας (παρά τις βαριές επιδοτήσεις της χρήσης τους από τον κλάδο της τεχνητής νοημοσύνης). Ένα νέο κύμα αυτοματοποίησης, η αυξανόμενη εξάρτηση από κοινές υποδομές όπως το cloud computing, και η ευπάθεια σε μείζονα καιρικά φαινόμενα και κυβερνοεπιθέσεις δημιουργούν επίσης νέους λειτουργικούς κινδύνους. Εν ολίγοις, το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα είναι πυριτιδαποθήκη, και ένας αριθμός γεγονότων θα μπορούσε να πυροδοτήσει πυρκαγιά.
Οι ΗΠΑ είναι ιδιαίτερα κακώς προετοιμασμένες να διαχειριστούν μια χρηματοπιστωτική κατάρρευση. Ο καλύτερος τρόπος για να ενισχυθεί η ανθεκτικότητα του χρηματοπιστωτικού συστήματος είναι η μείωση της μόχλευσης και η κινητοποίηση ικανών ρυθμιστικών αρχών για την παρακολούθηση των αναδυόμενων κινδύνων. Οι ΗΠΑ κινούνται προς την αντίθετη κατεύθυνση και στους δύο τομείς, χαλαρώνοντας τα υπάρχοντα όρια μόχλευσης και μειώνοντας δραστικά τον αριθμό των χρηματοπιστωτικών εποπτικών αρχών.
Όταν ξεκινά μια κατάρρευση, η ζημιά μετριάζεται συνήθως μέσω διασώσεων και μειώσεων επιτοκίων. Όπως απέδειξε περίτρανα η κρίση του 2008, αυτό δεν είναι ποτέ μια πλήρης λύση. Αλλά είναι πιθανό να αποδειχθεί ακόμη πιο ανεπαρκής σήμερα. Οι μειώσεις επιτοκίων θα είναι περιορισμένες λόγω πληθωριστικών πιέσεων – εν μέρει ως αποτέλεσμα της εμπορικής πολιτικής του Trump. Και η κυβέρνηση Trump ενδέχεται να επιφυλάξει διασώσεις και παρόμοια έκτακτα μέτρα για τα θεσμικά όργανα και τις αγορές που προτιμά, αντί να τα επεκτείνει σε εκείνα που είναι πιο κρίσιμα για τη χρηματοοικονομική σταθερότητα. Τα διογκούμενα δημοσιονομικά ελλείμματα, οι επιθέσεις κατά της ανεξαρτησίας της Fed και η γενική περιφρόνηση προς την τεχνογνωσία ενδέχεται επίσης να υπονομεύσουν την αξιοπιστία και την αποτελεσματικότητα οποιωνδήποτε βημάτων ληφθούν για την αντιμετώπιση ενός πανικού.
Jayati Ghosh
Οι προϋποθέσεις για μια μεγάλη χρηματοπιστωτική κρίση στις ΗΠΑ υπάρχουν όλες. Τα χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία είναι μαζικά υπερτιμημένα, βασισμένα σε υψηλότατα μοχλευμένες επενδύσεις σε τεχνητή νοημοσύνη και κρυπτονομίσματα, και όπως και πριν την κρίση του 2008, μεγάλο μέρος αυτής της μόχλευσης προέρχεται από μη τραπεζικά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα ή «σκιώδεις τράπεζες», οι οποίες υπόκεινται σε πολύ λιγότερους κανονισμούς από τις κανονικές τράπεζες. Επιπλέον, οι κεντρικές τράπεζες των ανεπτυγμένων οικονομιών είναι υπερεκτεθειμένες, αφού υποστηρίζουν το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο εδώ και σχεδόν δύο δεκαετίες. Και οι εμπορικές αβεβαιότητες περιορίζουν τις πραγματικές επενδύσεις, ενώ η αυξανόμενη ανισότητα μειώνει τη ζήτηση των νοικοκυριών.
Σε ένα τόσο τεταμένο περιβάλλον, οποιαδήποτε διαταραχή – κάθε ανεπιθύμητη είδηση, κλιματικό σοκ ή αλλαγή στην αντίληψη των επενδυτών – μπορεί να προκαλέσει αγελαία συμπεριφορά που οδηγεί σε μεγαλύτερη κρίση. Το ερώτημα δεν είναι αν, αλλά πότε.
Οι αναπτυσσόμενες χώρες έχουν μάθει ότι, υπό τέτοιες συνθήκες, το παγκόσμιο κεφάλαιο καταφεύγει στην «ασφάλεια» — ακόμα και στην ολοένα και πιο αμφισβητήσιμη ασφάλεια των περιουσιακών στοιχείων σε δολάρια ΗΠΑ — προκαλώντας υποτιμήσεις νομισμάτων και δευτερογενείς κρίσεις στις οικονομίες μας. Στη δεκαετία του 1970, ο διάσημος οικονομολόγος Charles Kindleberger επεσήμανε ότι παγκόσμιες κρίσεις συμβαίνουν όταν δεν υπάρχει ηγεσία πρόθυμη και ικανή να παράσχει ρευστότητα στις οικονομίες που τη χρειάζονται, να στηρίξει αντικυκλική δανειοδότηση, και να προσφέρει αγορές σε εξαγωγείς υπό πίεση. Δεδομένου ότι αυτή είναι η κατάσταση σήμερα, η χρηματοπιστωτική αστάθεια στις ΗΠΑ θα μπορούσε κάλλιστα να οδηγήσει σε παγκόσμια ύφεση.
Οι αναπτυσσόμενες οικονομίες μπορούν και πρέπει να δράσουν τώρα για να ενισχύσουν την ανθεκτικότητά τους και να διασφαλίσουν ότι δεν θα επωμιστούν το βάρος μιας μελλοντικής ύφεσης. Αυτό περιλαμβάνει προσπάθειες ανάπτυξης εσωτερικών αγορών και δημιουργίας εγχώριων εσόδων, προετοιμασία αντικυκλικών πολιτικών και καλλιέργεια εναλλακτικών εμπορικών συνεργασιών. Το πιο κρίσιμο, οι κυβερνήσεις των αναπτυσσόμενων οικονομιών πρέπει να υιοθετήσουν χρηματοπιστωτικούς κανόνες που στοχεύουν στη μείωση της ευθραυστότητας του τομέα, όπως ο περιορισμός ή η απαγόρευση των αδιαφανών ιδιωτικών κρυπτονομισμάτων, η ανάπτυξη ψηφιακών νομισμάτων κεντρικής τράπεζας, η ρύθμιση της σκιώδους τραπεζικής, και κυρίως ο περιορισμός των ασταθών διασυνοριακών κεφαλαιακών ροών.
Οι αναπτυσσόμενες οικονομίες δεν μπορούν να ελέγξουν τι συμβαίνει στις ΗΠΑ. Αλλά μπορούν – και πρέπει – να αποφύγουν τα δικά τους λάθη του παρελθόντος.
Simon Johnson και Corey Klemmer
Μια σκοτεινή σκιά περιφέρεται πάνω από τη χώρα: η ιδιωτική πίστη. Οι ακριβείς ορισμοί και αριθμοί διαφέρουν ανάλογα με το ποιον ρωτάτε, αλλά η γενική εντύπωση είναι ότι τα ιδιωτικά επενδυτικά κεφάλαια, τα οποία εξαιρούνται τόσο από τους κανόνες τραπεζικής εποπτείας όσο και από τις υποχρεώσεις γνωστοποίησης των εισηγμένων εταιρειών, ενδέχεται πλέον (ή σύντομα) να αποτελέσουν απειλή για τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα.
Δεν υπάρχει εγγενώς κάτι κακό με την επέκταση της πίστωσης για τη στήριξη της οικονομικής ανάπτυξης. Στην πραγματικότητα, ένας από τους στόχους της Fed, σύμφωνα με τον νόμο του 1913 που τη δημιούργησε, είναι «να παρέχει ένα ελαστικό νόμισμα» (μια παλαιομοδίτικη έκφραση για μια απολύτως σύγχρονη ιδέα). Και τα ιδιωτικά κεφάλαια πίστωσης υπόσχονται υψηλές αποδόσεις — και συχνά τις εμφανίζουν στα χαρτιά. Σε περιόδους ευημερίας, αυτό είναι αρκετό για τους επενδυτές, που δεν ασχολούνται ιδιαίτερα με τις λεπτομέρειες, θεωρώντας ότι η άνοδος της παλίρροιας ανεβάζει όλα τα σκάφη. Μόνο όταν η διάθεση γίνεται πιο επιφυλακτική, όλοι αναρωτιούνται «ποιος κολυμπούσε γυμνός».
Δεν έχουμε φτάσει ακόμη εκεί, αλλά όταν έρθει αυτή η στιγμή, τρία βασικά ερωτήματα σχετικά με την ιδιωτική πίστωση θα ξεχωρίσουν. Πρώτον, σε τι κατάσταση βρίσκονται τα κεφάλαια που πήραν τα πιο ακραία ρίσκα; Πόσα δάνεισαν (σε σχέση με τα ίδια κεφάλαια των δανειοληπτών) και πόσα δανείστηκαν (σε σχέση με τα δικά τους ίδια κεφάλαια); Δεύτερον, είναι οι αξιολογήσεις πιστοληπτικής ικανότητας αυτών των ιδιωτικών κεφαλαίων (και των περιουσιακών τους στοιχείων) κατάλληλες σε ένα σενάριο πίεσης; Τρίτον –και πιο σημαντικό–, θα επέφερε η αποτυχία κάποιου ιδιωτικού πιστωτικού κεφαλαίου σημαντικές απώλειες σε μία ή περισσότερες τράπεζες στον πυρήνα του χρηματοπιστωτικού συστήματος;
Μετά την κρίση του 2008, η νομοθεσία και η ρύθμιση κατάφεραν να μετακινήσουν τον κίνδυνο εκτός του ασφαλισμένου τραπεζικού τομέα, προς τις κεφαλαιαγορές. Αλλά οι μεγάλες τράπεζες ήθελαν ακόμα μερίδιο στη δράση, οπότε βρήκαν τρόπους να επανεισέλθουν μέσω της έκθεσής τους σε ιδιωτικά κεφάλαια. Οι συνέπειες αυτής της έκθεσης μένει να φανούν.
Erin Lockwood
Έχοντας μελετήσει την κρίση του 2008 και τον ρόλο που έπαιξαν τα ανεπαρκή μοντέλα κινδύνου και η ελάχιστη ρύθμιση στην επιδείνωσή της, ανησυχώ όλο και περισσότερο για τον χρηματοπιστωτικό κίνδυνο. Αν και μια κρίση μπορεί να μην είναι άμεσα επικείμενη, τα συστατικά της υπάρχουν αναμφισβήτητα.
Στην καρδιά της κρίσης του 2008 βρίσκονταν άκρως συσχετισμένες χρεοκοπίες που ξεπέρασαν κατά πολύ τις προβλέψεις των μοντέλων για μέγιστες απώλειες. Αυτές ανέτρεψαν επενδυτικές στρατηγικές, πυροδότησαν πληρωμές παραγώγων πιστωτικού κινδύνου, προκάλεσαν margin calls και άφησαν υπερχρεωμένες εταιρείες χωρίς ρευστότητα για να ανταποκριθούν στις υποχρεώσεις τους. Οι ρυθμιστικές αρχές είχαν αφήσει τις χρηματοπιστωτικές επιχειρήσεις να μετρούν μόνες τους τους κινδύνους τους και να κατανέμουν αντίστοιχα τα κεφαλαιακά τους αποθέματα. Ως αποτέλεσμα, αυτές οι επιχειρήσεις κατέρρευσαν, πυροδοτώντας μια κρίση που μεταδόθηκε στην πραγματική οικονομία.
Ο κλάδος της τεχνητής νοημοσύνης –που αποτελεί ένα ταχέως αυξανόμενο τμήμα της οικονομίας των ΗΠΑ και παγκοσμίως– παρουσιάζει ορισμένα από τα ίδια χαρακτηριστικά. Οι κινήσεις των τιμών των περιουσιακών στοιχείων και οι κίνδυνοι πτώσης είναι πιθανόν έντονα συσχετισμένοι εντός ενός πυκνού δικτύου επενδύσεων, πολλές από τις οποίες είναι κυκλικές. Για παράδειγμα, η Nvidia επένδυσε πρόσφατα 100 δισ. δολάρια στην OpenAI, για να χρηματοδοτήσει τις επενδύσεις της εταιρείας σε data centers της Oracle, που λειτουργούν με επεξεργαστές γραφικών (GPUs) της Nvidia. Αυτό το είδος επένδυσης ιδίων κεφαλαίων στους ίδιους τους πελάτες της οδηγεί τις αποτιμήσεις ψηλότερα, ενώ δημιουργεί διασταυρούμενες υποχρεώσεις και συγκεντρώνει κινδύνους. Η συσχέτιση των καθοδικών κινδύνων επιτείνεται περαιτέρω από την περιορισμένη διαφοροποίηση μεταξύ των παρόχων υπηρεσιών τεχνητής νοημοσύνης.
Δεδομένης της αστρονομικής αναντιστοιχίας μεταξύ των εσόδων των εταιρειών AI και του προβλεπόμενου κόστους της υπολογιστικής ισχύος, ο κλάδος εξαρτάται από τεράστιες ποσότητες τιτλοποιημένου χρέους και παραγώγων για την αντιστάθμιση του κινδύνου χρεοκοπίας. Η τιμολόγηση αυτών των συμβολαίων εξαρτάται από την ακριβή μέτρηση του κινδύνου και την κατάλληλη κατανομή κεφαλαίου για να αντέξει σε αναταράξεις των αγορών. Όμως, ενώ η μεταρρύθμιση μετά το 2008 συνέδεσε τις κεφαλαιακές απαιτήσεις με τυποποιημένα μέτρα κινδύνου για ρυθμιζόμενα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, μεγάλο μέρος της πίστωσης που διοχετεύεται στον κλάδο AI περνά μέσω μη ρυθμιζόμενων δανειακών οχημάτων σχεδιασμένων να κρατούν το χρέος εκτός ισολογισμών. Τιμολογούν σωστά αυτοί οι σκιώδεις δανειστές τους κινδύνους από ενδεχόμενη κατάρρευση φούσκας AI και διακρατούν επαρκή κεφαλαιακά αποθέματα; Δύσκολα μπορούμε να το γνωρίζουμε.
Δεδομένων των κυκλικών επενδύσεων που επικρατούν στον κλάδο AI, αν σκάσει η φούσκα και οι πιστωτές αποδειχθούν ανεπαρκώς κεφαλαιοποιημένοι, υπάρχει πολύ πραγματικός κίνδυνος συστημικής μετάδοσης. Αν και χρεοκοπίες μερικών υπερχρεωμένων ειδικών οχημάτων σκοπού δεν συνεπάγονται απαραίτητα χρηματοοικονομική κατάρρευση, οι στενές διασυνδέσεις (ύψους έως και 1 τρισ. δολαρίων) μεταξύ του σκιώδους τραπεζικού τομέα και των συμβατικών επενδυτικών τραπεζών αυξάνουν την πιθανότητα αλυσιδωτών επιπτώσεων.
Η ικανότητα των οικονομιών να διαχειριστούν τις επιπτώσεις μιας κρίσης θα εξαρτηθεί από τέσσερις παράγοντες. Πρώτον, από το μέγεθος του τομέα AI: οικονομίες με μεγάλο τομέα AI (ως ποσοστό του ΑΕΠ) θα υποφέρουν περισσότερο από όσες έχουν μικρότερη έκθεση.
Δεύτερον, από τη δύναμη του τραπεζικού κανονιστικού πλαισίου. Ισχυρά καθεστώτα εξυγίανσης και ανάκαμψης είναι κρίσιμα για την αποτροπή εξάπλωσης της κρίσης πέρα από τον τομέα AI και για τον περιορισμό δυναμικών που θα οδηγούσαν σε ευρύτερη συστημική κρίση.
Τρίτον, από τη στάση του κράτους ως προς τη διάσωση του τομέα AI. Ενώ οι κυβερνήσεις χωρών με μεγάλο τομέα AI ενδέχεται να μπουν στον πειρασμό να διοχετεύσουν δημόσιο χρήμα σε προβληματικές εταιρείες, αυτό θα έχει σημαντικό πολιτικό και μακροοικονομικό κόστος.
Τέταρτον, από την κατανομή του πλούτου και του εισοδήματος. Στις ΗΠΑ, τα οικονομικά οφέλη της έκρηξης στον τομέα AI έχουν συγκεντρωθεί στην κορυφή της εισοδηματικής πυραμίδας. Όμως η βιώσιμη ανάκαμψη θα εξαρτηθεί από τη χρήση της δημοσιονομικής και νομισματικής πολιτικής από το κράτος για τη διαμόρφωση μιας πιο δίκαιης κοινωνίας.
Anat R. Admati
Συγγράφει για το PS από το 2012
Η Anat R. Admati είναι Καθηγήτρια Χρηματοοικονομικών και Οικονομικών στη Μεταπτυχιακή Σχολή Επιχειρήσεων του Στάνφορντ και συγγραφέας (μαζί με τον Martin Hellwig) του βιβλίου The Bankers’ New Clothes: What’s Wrong with Banking and What to Do about It – New and Expanded Edition (Princeton University Press, 2024).
Hilary J. Allen
Συγγράφει για το PS από το 2025
Η Hilary J. Allen είναι Καθηγήτρια Νομικής στο Washington College of Law του American University και συγγραφέας του βιβλίου Driverless Finance: Fintech’s Impact on Financial Stability (Oxford University Press, 2022).
Jayati Ghosh
Συγγράφει για το PS από το 2018
Η Jayati Ghosh είναι Καθηγήτρια Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο της Μασαχουσέτης στο Άμχερστ, μέλος της Επιτροπής Μετασχηματιστικής Οικονομίας του Club of Rome και Συμπρόεδρος της Ανεξάρτητης Επιτροπής για τη Μεταρρύθμιση της Διεθνούς Φορολογίας Εταιρειών.
Simon Johnson
Συγγράφει για το PS από το 2007
Ο Simon Johnson, βραβευμένος με το Νόμπελ Οικονομίας το 2024 και πρώην επικεφαλής οικονομολόγος του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, είναι καθηγητής στο Sloan School of Management του MIT, Διευθυντής του προγράμματος Shaping the Future of Work του MIT, και Συμπρόεδρος του Συμβουλίου Συστημικού Κινδύνου του CFA Institute. Είναι επίσης συγγραφέας (μαζί με τον Daron Acemoglu) του βιβλίου Power and Progress: Our Thousand-Year Struggle Over Technology and Prosperity (PublicAffairs, 2023).
Corey Klemmer
Συγγράφει για το PS από το 2025
Η Corey Klemmer είναι πρώην Διευθύντρια Πολιτικής στην Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς των Ηνωμένων Πολιτειών (SEC).
Erin Lockwood
Η Erin Lockwood είναι Επίκουρη Καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, Ίρβαϊν.
Edouard Husson (Εντουάρ Ουσσόν)
Anat R. Admati
Hilary J. Allen 
Jayati Ghosh 
Simon Johnson
Corey Klemmer 
Erin Lockwood