Ο Ιωσήφ Στάλιν προσπαθούσε να συγκρατεί τον Ενβέρ Χότζα στον πόλεμο που είχε εξαπολύσει κατά της Εκκλησίας και του θρησκευτικού αισθήματος με την άνοδό του στην εξουσία το 1944. Σε μία συνάντησή τους στη Μόσχα, ο Στάλιν του συνέστησε: «Μην παίρνεις μέτρα. Η θρησκεία έχει βαθιές ρίζες στη συνείδηση και την ψυχολογία του λαού, θα έχεις προβλήματα». Στο βιβλίο του «Με τον Στάλιν», ο Αλβανός δικτάτορας θυμάται: «Έχεις πολλούς Χριστιανούς; με ρώτησε ο Στάλιν. Να μη φοβάσαι τους ορθόδοξους, δεν είναι φανατικοί, να φοβάσαι τους καθολικούς γιατί έχουν πίσω τους το Βατικανό
της Μυρένας Σερβιτζόγλου
Παρά ταύτα, το έτος 1967, ενώ ο Στάλιν δεν βρίσκεται πλέον στη ζωή για να τον «συνετίσει», ο Χότζα κηρύττει την Αλβανία το πρώτο «αθεϊστικό κράτος» στον κόσμο και δια νόμου απαγορεύει κάθε «φασιστική, θρησκευτική, πολεμοκάπηλη, αντισοσιαλιστική δραστηριότητα και προπαγάνδα». Ιερείς ξυρίζονται, απεκδύονται τα ράσα, όσοι δεν συμμορφώνονται συλλαμβάνονται, βασανίζονται, εκτελούνται. Ναοί και μονές καταστρέφονται όταν δεν αλλάζουν χρήση, πιστοί διώκονται κατά την τέλεση των θρησκευτικών τους καθηκόντων και εθίμων.
Μέχρι το 1990, την πτώση δηλαδή του καθεστώτος, οι Έλληνες της Νοτίου Αλβανίας, τα μέλη της Ελληνικής Εθνικής Μειονότητας τιμούσαν εν κρυπτώ ή με ευφάνταστες παραλλαγές την ορθόδοξη θρησκευτική τους πίστη.
Χειμάρρα
«Στη Χειμάρρα, η λέξη «σ(τ)ρίνα» ακουγόταν πριν το ’90 την περίοδο των εορτών Χριστουγέννων και Πρωτοχρονιάς. Η χρήση της ατόνησε με τη μαζική φυγή των Χειμαρραίων τη δεκαετία του ’90 και την εισαγωγή των ελλαδικών εθίμων. Οι ρίζες της στρίνας ανάγονται στην Βυζαντινή περίοδο και συνδέονται με τους καλαντιστές και το νόμισμα που ελάμβαναν ως δώρο. Η στρίνα σαν λέξη αλλά και σαν παράδοση δείχνει πόσο ισχυρές είναι οι ρίζες ενός λαού και πως μπορούν να εγγυηθούν την επιβίωσή του ακόμη και όταν όλα τα κλαδιά κόβονται βίαια.
Παρά το γεγονός, ότι κανένα παιδί που μεγάλωσε στη Χειμάρρα τις τελευταίες δεκαετίες του κομμουνιστικού καθεστώτος δεν είπε ποτέ τα κάλαντα πριν το 1990 αφού απαγορευόταν, η παράδοση διασώθηκε μέσω της στρίνας που ήταν τα χρήματα που οι συγγενείς, προσέφεραν στα μικρά παιδιά μαζί με τις ευχές για το νέο έτος. Η πρακτική αυτή ήταν μια ήπια πράξη αντίστασης αντίστοιχη με το βάψιμο των αβγών το Πάσχα, του οποίου ο εορτασμός επίσης απαγορευόταν. Οι Χειμαρραίοι μέσω της στρίνας τηρούσαν ένα χριστουγεννιάτικο έθιμο χωρίς να μπαίνουν στο μάτι του καθεστώτος. Ένας αόρατος δεσμός με την ιστορία και την ιδιαίτερη παράδοσή τους.
Στο χειμαρριώτικο ιδίωμα ακούγεται «σρίνα» αφού η απαλοιφή στον προφορικό λόγο του δεύτερου άηχου συμφώνου είναι σχεδόν κανόνας σε αυτά τα συμφωνικά συμπλέγματα: σ(τ)όμα, σ(τ)ρατός κλπ». Πράγματι, Στρίνα ονομάζονται τα κάλαντα της ελληνόφωνης Κάτω Ιταλίας, εκεί που τα Χριστούγεννα ψάλλουν «Ήρθαμε να σας φέρμε την αστρίνα». Στην περιοχή της Χειμάρρας αντί για την παραδοσιακή Βασιλόπιτα την Πρωτοχρονιά ετοίμαζαν λουκουμάδες, τοποθετώντας σε έναν από αυτούς νόμισμα.
Δερόπολη Αργυροκάστρου
Στη Δρόπολη τα παιδιά έκαναν επισκέψεις σε σπίτια απλώς για να λάβουν ως κέρασμα κάποιο σπιτικό γλυκό ή πορτοκάλια. Η Βασιλόπιτα γινόταν με φύλλο, κρεμμύδια και κοτόπουλο ή χοιρινό κρέας, κάτι σαν μπουγάτσα. Την ίδια Βασιλόπιτα κάνουν και σε ορισμένα βλάχικα χωριά στην Ελλάδα.
Παραμονή Πρωτοχρονιάς, οι οικογένειες μαζεύονταν γύρω από το τζάκι αφού προηγουμένως είχαν ανάψει δυνατή φωτιά. Ο πρεσβύτερος, που ήταν στις περισσότερες περιπτώσεις ο παππούς, έπαιρνε το «κοφτανέτσι», ένα είδος φυτού με αγκάθια και έριχνε με τη σειρά από ένα φύλλο να καεί σε μια πυρακτωμένη μαυρόπλακα, ονοματίζοντας κάθε μέλος του σπιτιού. Αν το φύλλο έτριζε και πηδούσε προς τα πάνω, αυτό σήμαινε ότι το νέο έτος για το συγκεκριμένο μέλος θα ήταν τυχερό. Στο τέλος έριχναν όλο το «κοφτανέτσι» στη φωτιά. Την Πρωτοχρονιά πραγματοποιούνταν επισκέψεις σε συγγενείς, στο σπίτι των οποίων όφειλαν να μπουν με το δεξί πόδι για να τους πάνε όλα «δέξα».
Άγιοι Σαράντα, Βούρκος
Στους Αγίους Σαράντα και την ευρύτερη περιοχή του Βούρκου τηρούνταν κρυφά τα έθιμα του φύλλου της ελιάς, -που ήταν μία παραλλαγή του κοφτανέτσι-, του ποδαρικού και της Βασιλόπιτας.
«Τα παιδιά πηγαίναμε σε σπίτια συγγενών και γειτόνων για να κάνουμε ποδαρικό για το νέο έτος, ήταν καλό να πάνε πρώτα παιδιά. Μας έδιναν χρήματα, κέρματα ή δώρα, συνήθως καραμέλες ή γλυκίσματα που ετοίμαζαν οι νοικοκυρές, χωρίς φυσικά να λέμε κάλαντα, ενώ γνωρίζαμε για την ύπαρξη τους από διηγήσεις των γονιών. Δεν ήταν ίδια με αυτά που επικράτησαν σε όλη την Ελλάδα σήμερα και μάλιστα κάποια δεν είχαν ούτε θρησκευτικό χαρακτήρα. “Ήρθανε τα Φώτα / καρκαλιέτ’ η κότα πίσω από την πόρτα / ο πέτος τσι φωνάζει / αυτή δεν απολογιέται / τσι ρίχνει ένα λιθάρι / την παίρνει στο ποδάρι”».
Η βασιλόπιτα ήταν ένα έθιμο που οι Αρχές το ανέχονταν. Γινόταν και συνεχίζεται να γίνεται μέχρι σήμερα με πίτα από κοφτό (ψιλοτριμμένο στάρι), αντί του ρυζιού που κάνουμε σήμερα την κλασική πίτα του Βούρκου που τη λέμε και αλλιώς κροθόπιτα. Στο κάτω μέρος έχει δύο ή τρία φύλλα μεγαλύτερα από το ταψί και αυτό που εξέχει κλώθεται περιμετρικά και δημιουργείται ο κρόθος. Πάνω από τον κοφτό, τοποθετούνταν διάφορα σχέδια με ζυμάρι όπου κυριαρχούσε ένας μεγάλος σταυρός. Φυσικά τοποθετούταν κέρμα κάτω από τον κρόθο.
Στο μεσημεριανό της Πρωτοχρονιάς δεν τρώγαμε κάτι άλλο εκτός από την βασιλόπιττα, η οποία κοβόταν όπως η πίτσα. Εκτός από τα μέλη της οικογένειας βγάζαμε κομμάτι και για τον Αϊ Βασίλη, κάτι που γινόταν κρυφά και όχι απ όλους. Σε ορισμένα σπίτια μαγειρεύαμε βασιλόπιττα και με το παλιό ημερολόγιο, στις 14 Ιανουαρίου, παράδοση που μπορεί να έμεινε από τότε που άλλαξε το ημερολόγιο, το 1923. Η βασιλόπιττα στο Βούρκο και τα Ριζά, όπως και πολλά άλλα έθιμα είναι ακριβώς ίδια με της Θεσπρωτίας. Τα 60 χωριά του Δ. Φοινίκης και τα χωριά της Θεσπρωτίας είναι ένα πράμα».
Χριστούγεννα 1990 με την πρώτη δημόσια Θ. Λειτουργία στη Β. ΄Ηπειρο και σε ολόκληρη την Αλβανία μετά από 23 χρόνια (1967-1990) σκληρού και ανελέητου διωγμού της χριστιανικής πίστης και λατρείας από το αθεϊστικό κομμουνιστικό καθεστώς του Ενβέρ Χότζα (1945-1990).
Όλα αυτά τα χρόνια το αθεϊστικό καθεστώς προσπάθησε με κάθε τρόπο να εξαφανίσει την Εκκλησία του Χριστού και να ξεριζώσει την πίστη από τις καρδιές των ανθρώπων. Προπαγάνδα, καταδόσεις, απειλές, εξορίες, φυλακίσεις, καταναγκαστικά έργα, μαρτύρια, εκτελέσεις περίμεναν όποιον τολμούσε να κάνει το Σταυρό του ή να ομολογήσει ότι πιστεύει στο Χριστό!
Παρ’ όλα αυτά όμως, η πίστη ζούσε βαθιά στις ψυχές των ανθρώπων και εκδηλωνόταν με ποικίλους τρόπους ενώ κάποιοι αποσχηματισμένοι ιερείς σε σπίτια ή σε απομονωμένα εκκλησάκια, ωσάν σε κατακόμβες, κρυφά βάφτιζαν και τελούσαν τη Θ. Λειτουργία.
Έφτασε όμως η στιγμή κατά την οποία Κύριος ο Θεός άκουσε την «φωνήν μεγάλην» των ψυχών «τῶν ἐσφαγμένων διὰ τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ καὶ διὰ τὴν μαρτυρίαν τοῦ Ἀρνίου» (Ἀποκ. 6, 9-10) και τα αθεϊστικά-κομμουνιστικά καθεστώτα που επί 70 χρόνια βασάνιζαν και ταλαιπωρούσαν τους λαούς άρχισαν σαν χάρτινος πύργος να πέφτουν. Το αλβανικό καθεστώς, το πλέον απάνθρωπο, σκληρό και αντίχριστο απέμεινε τελευταίο και μέχρι να πέσει οριστικά απαγόρευε τη Χριστιανική πίστη και λατρεία.
Όμως ο Ελληνισμός της Β. Ηπείρου άρχιζε να ξεθαρρεύει και πριν ακόμα το καθεστώς ξεψυχήσει εκδήλωσε και δημόσια την πίστη του στον Κύριο Ιησού Χριστό. Ορόσημο αυτής της αναγεννήσεως ήταν τα Χριστούγεννα του 1990, οπότε έγινε το μεγάλο θαύμα: Μετά από 23 χρόνια ολοκληρωτικού διωγμού της πίστης και της Εκκλησίας για πρώτη φορά τελέστηκε δημόσια Θ. Λειτουργία, τα Χριστούγεννα 1990 στη Δερβιτσάνη Δροπόλεως στη Β. Ήπειρο!
Θα τολμούσα να πω ότι ο Θεός επιφύλαξε την ιδιαίτερη τιμή στη Συντονιστική Φοιτητική Ένωση Βορειοηπειρωτικού Αγώνα (ΣΦΕΒΑ) να συμπράξει με το δικό της καθοριστικό τρόπο σε μία ιδιαίτερα σημαδιακή στιγμή του Ελληνισμού και της Ορθοδοξίας.
Ας προσπαθήσουμε, για πρώτη φορά μετά από 30 χρόνια, να δημοσιεύσουμε αναλυτικά τα γεγονότα μαζί με φωτογραφικό υλικό και βιντεοσκόπηση-ντοκουμέντο 2, αποδίδοντας δόξα και τιμή τω μόνω κραταιώ Θεώ, Κυρίω ημών Ιησού Χριστώ, ο οποίος ως αδύναμο Βρέφος γεννήθηκε «διά τήν τοῦ κόσμου ζωήν καί σωτηρίαν».
Στις 12 Δεκεμβρίου 1990 τα νιάτα της Δερβιτσάνης πήραν στα χέρια τους τον 72χρονο αποσχηματισθέντα π. Μιχαήλ Ντάκο (+9.3.1998), παλαιό εφημέριο της Δερβιτσάνης και τον οδήγησαν στον Ι. Ν. Αγ. Σπυρίδωνος πάνω από το χωριό για να τελέσει την πρώτη δημόσια ιερή Ακολουθία. Δυστυχώς ελλείψει ιερών σκευών και αμφίων δεν κατέστη δυνατόν να τελεσθεί Θ. Λειτουργία.
Μετά από αυτό ο π. Μιχαήλ Ντάκος αναθάρρησε και έστειλε μέσω ενός φυγά επιστολή στον αείμνηστο Μητροπολίτη Δρυινουπόλεως, Πωγωνιανής και Κονίτσης, Υπέρτιμο και Έξαρχο Β. Ηπείρου Σεβαστιανό με την οποία του ζητούσε άμφια και ιερά σκεύη για να λειτουργήσει κανονικά τα Χριστούγεννα!
Ο αείμνηστος Σεβαστιανός ενημέρωσε «τα παιδιά του», τη ΣΦΕΒΑ, και εμείς με πολύ ενθουσιασμό είπαμε ότι θα αναλάβουμε ως ΣΦΕΒΑ τη διεκπεραίωση του αιτήματος! Μας εμπιστεύτηκε και μας έδωσε την ευχή του… Απευθυνθήκαμε αμέσως στο ΥΠΕΞ (σε ανώτατο υπηρεσιακό επίπεδο) και ζητήσαμε να μεταφερθούν με διπλωματικό σάκο τα ιερά σκεύη και τα άμφια στα Τίρανα και από εκεί εμείς είχαμε ανθρώπους να τα κατεβάσουν στη Δερβιτσάνη. Δυστυχώς, ήταν κατηγορηματική η άρνηση του ΥΠΕΞ. Οπότε δεν έμενε άλλος τρόπος παρά μόνο να τα μεταφέρουμε εμείς στη Β. Ήπειρο.
Όπως ήδη αναφέραμε, την εποχή εκείνη το Αλβανικό κομμουνιστικό καθεστώς έπνεε τα λοίσθια. Αυτό όμως το έκανε ιδιαίτερα αυστηρό και συχνά πολύ σκληρό και απάνθρωπο. Και μόνο η δολοφονία στα σύνορα των τεσσάρων αδελφών Πράσσου από το Αλίκο των Αγ. Σαράντα και η περιφορά των λειψάνων τους στα Ελληνοχώρια προς εκφοβισμό του λαού είναι ενδεικτική της κατάστασης στην εκπνοή του καθεστώτος… Ήταν, λοιπόν, προφανές, ότι παρά το γεγονός ότι οι Αλβανοί ήταν πολύ ευγενικοί με τους τουρίστες θέλοντας να δείχνουν καλή εικόνα προς τους ξένους, εν τούτοις η αποστολή δεν ήταν εύκολη και χωρίς κινδύνους… Συνεπώς, την αποστολή έπρεπε να αναλάβει μέλος του ΔΣ της ΣΦΕΒΑ που να είχε και εμπειρία επισκέψεων στην Αλβανία. Υπήρχαν όμως δύο δυσκολίες: Η πρώτη που έπρεπε να αντιμετωπισθεί ήταν ότι η Αλβανική Πρεσβεία στην Αθήνα γνώριζε τα ονόματα των μελών του ΔΣ της ΣΦΕΒΑ και προφανώς δεν θα έδινε άδεια εισόδου (visa).
Το πρόβλημα αντιμετωπίστηκε εύκολα αλλά με αυξημένο… ρίσκο: Την εποχή εκείνη τα διαβατήρια δεν είχαν βιομετρικά στοιχεία και έτσι εύκολα μπορούσε κάποιος να συνδυάσει τη φωτογραφία του με τα προσωπικά στοιχεία κάποιου άλλου μη “σεσημασμένου” στους Αλβανούς. Η μέθοδος αυτή είχε με επιτυχία δοκιμαστεί και άλλες φορές για την είσοδο στην Αλβανία… Βέβαια αν παρουσιαζόταν πρόβλημα με τους Αλβανούς, αλίμονό μας και από τους Έλληνες, διότι το διαβατήριο δεν θα ήταν και πολύ … νόμιμο. 3
Το δυσκολότερο ζήτημα ήταν πώς θα μεταφερθούν τα άμφια και τα ιερά σκεύη και να περάσουν από το συνοριακό έλεγχο που ήταν πολύ σχολαστικός. Εξετάστηκαν όλες οι δυνατότητες. Τη λύση έδωσε η πρεσβυτέρα Ελένη Γκοτσοπούλου: να ραφτούν τα άμφια μέσα στη φόδρα του μπουφάν! 3 Και έτσι πράγματι έγινε. Λόγω του χειμώνα δικαιολογούντο τα πολύ χονδρά ρούχα… Η πρεσβυτέρα, λοιπόν, έραψε (βλ. συνημμένες φωτογραφίες) και φορέθηκαν το φελόνιο και τα ποτηροκαλύμματα στην πλάτη, η ζώνη, τα επιμάνικα, η λαβίδα, η λόγχη στα χέρια και στη μέση, το αντιμήνσιο στο πουκάμισο και το στιχάριο διπλώθηκε κατάλληλα ώστε να φαίνεται σαν ύφασμα.
Στις τουαλέτες του ελληνικού φυλακίου Κακαβιάς το μικρού μεγέθους χρυσόδετο Ευαγγέλιο στερεώθηκε στη μέση-πίσω και το Άγ. Δισκάριο και το Άγ. Ποτήριο αποσυναρμολο-γημένα πάνω στο σώμα. Γνωρίζαμε από προηγούμενες επισκέψεις στη Β. Ήπειρο ότι οι Αλβανοί συνοριοφύλακες ενώ κάνουν λεπτομερή, εξονυχιστικό έλεγχο στις αποσκευές δεν κάνουν όμως καθόλου σωματικό έλεγχο στους τουρίστες.
Το μεσημέρι, λοιπόν, της 24 Δεκεμβρίου 1990 το τουριστικό πούλμαν της ALBTURIST πέρασε τα ελληνοαλβανικά σύνορα, δηλαδή τα ύψους 2,5 m ηλεκτροφόρα συρματοπλέγματα, που κρατούσαν το λαό δέσμιο στον αλβανικό κομμουνιστικό-αθεϊστικό “παράδεισο” (βλ. συνημμένες φωτογραφίες και video) και σταμάτησε για έλεγχο στο αλβανικό τελωνείο, όπου έπρεπε να βγουν όλες οι αποσκευές και να ελεγχθούν μία-μία.
Ο φέρων τα άμφια και τα ιερά σκεύη αποσύρθηκε ως τάχα ασθενής σε μία γωνία στον πάνω όροφο του αλβανικού τελωνείου, όπου λειτουργούσε ένα υποτυπώδες κυλικείο, και τον έλεγχο των αποσκευών ανέλαβε ο έτερος της αποστολής, ο πατρινός Σφεβίτης Παναγιώτης Ν. Χαλκιόπουλος. Μετά από 45 λεπτά ολοκληρώθηκε ο έλεγχος, χωρίς να γίνει τίποτα αντιληπτό και υπήρχε πλέον η βεβαιότητα ότι η αποστολή θα στεφόταν από επιτυχία.
Μετά την επίσκεψη στους Αγ. Σαράντα, η εκδρομή προέβλεπε στάση στο Αργυρόκαστρο. Εκεί, στο ξενοδοχείο «Τσαγιούπι», στο κέντρο της πόλης, συναντηθήκαμε με τον Τηλέμαχο Ντάκο, γιό του π. Μιχαήλ για να του παραδώσουμε τα άμφια και τα ιερά σκεύη και να ολοκληρωθεί με επιτυχία η αποστολή μας!
Την αρχική μας χαρά για την επιτυχή έκβαση του τολμήματος διαδέχθηκε η απόλυτη απογοήτευση για τη διαφαινόμενη πλήρη αποτυχία του σχεδίου μας. Ήταν προφανές ότι παρενέβη η αγάπη του Θεού για να μας ταπεινώσει, δηλαδή να μας κρατήσει προσγειωμένους και να μην πάρουν αέρα τα νεανικά μας μυαλά, και μας οδήγησε σε απόλυτο αδιέξοδο!
Ενώ, νομίζαμε, πως τα είχαμε όλα σχεδιάσει στην εντέλεια, δεν είχαμε σκεφτεί το πλέον απλό: αν δίναμε τα πράγματα στον γιο του παπα-Μιχάλη, μόλις θα απομακρυνόταν από μας θα του τα έπαιρνε η Sigurimi (η Ασφάλεια του αλβανικού καθεστώτος), που περίμενε απ’ έξω και ο άνθρωπος θα είχε σοβαρές περιπέτειες!
Εκεί που πλέον ταπεινωθήκαμε και ευρισκόμενοι σε αδιέξοδο διαπιστώσαμε την ανεπάρκειά μας, έρχεται πάλι η ίδια η αγάπη του Θεού και μας προσφέρει έτοιμη τη λύση! Ο γιός του π. Μιχαήλ είχε ακούσει ότι, πιθανόν, την επομένη, μέρα Χριστουγέννων, θα κατέβαινε από τα Τίρανα στη Δερβιτσάνη ο Α΄ Γραμματέας της Ελληνικής Πρεσβείας κ. Νικόλαος Κανέλλος, στον οποίο θα μπορούσαμε να δώσουμε τα άμφια και τα ι. σκεύη και αυτός να τα μεταφέρει στη Δερβιτσάνη! 5.
Οι πληροφορίες που είχαμε για τον προσφάτως διορισθέντα στα Τίρανα διπλωμάτη Νικ. Κανέλλο ήταν πολύ θετικές και τον έφεραν ως ένα ικανό αλλά και τολμηρό διπλωμάτη που δεν ήθελε να μένει περιορισμένος στην πρεσβεία, όπως θα ήθελαν οι Αλβανικές Αρχές, αλλά να κάνει αισθητή την προστασία της μειονότητας από την ελληνική διπλωματική αποστολή.
Βέβαια η περίπτωσή μας ήταν όλως ιδιάζουσα, διότι υπήρχε και η άρνηση των κεντρικών Υπηρεσιών του ΥΠΕΞ… Δεν υπήρχε όμως πολύς χρόνος ούτε άλλη εναλλακτική επιλογή! Θα έπρεπε στην επόμενη στάση στο Φίερι να επικοινωνήσουμε οπωσδήποτε με την πρεσβεία.
Στο τρίωρο ταξίδι Αργυρόκαστρο-Φίερι η προσευχή ήταν πραγματικά έμπονη και καρδιακή, αναγνωρίζοντας και ομολογώντας την αδυναμία και την αποτυχία μας και παρακαλώντας τη Χάρη του Θεού να παρέμβει… Έτσι, στην επόμενη στάση για καφέ στο Fier τηλεφωνήσαμε στην Ελληνική πρεσβεία στα Τίρανα λέγοντας ότι «είμαστε τουρίστες από την Ελλάδα, βρισκόμαστε στο Φίερι και όταν φτάσουμε στα Τίρανα θέλουμε οπωσδήποτε να συναντηθούμε με τον Γραμματέα της Πρεσβείας για την αυριανή αποστολή του στη μειονότητα».
Μας συνέστησαν μόλις φτάσουμε στα Τίρανα να τηλεφωνήσουμε για να έρθει αυτοκίνητο της πρεσβείας να μας παραλάβει. Πράγματι, φτάνοντας αργά το βράδυ στο ΤΙRΑΝΑ ΗΟΤΕL (κεντρικό ξενοδοχείο Τιράνων, χτισμένο στο χώρο του Ι. Ν. Αγ. Γεωργίου που κατεδαφίστηκε από το καθεστώς), τηλεφωνήσαμε στην πρεσβεία και σε πέντε λεπτά διπλωματικό αυτοκίνητο έφτασε στο ξενοδοχείο για να μας μεταφέρει στην πρεσβεία.
Αξίζει να μνημονευθεί μία λεπτομέρεια για να γίνει αντιληπτό σε τι περιβάλλον ζούσαν και υπηρετούσαν οι διπλωμάτες μας: Στο αυτοκίνητο ήταν ο οδηγός, στη θέση του συνοδηγού ο Α΄ Γραμματέας κ. Νικόλαος Κανέλλος, και ο υπογράφων μόνος μου στο πίσω κάθισμα. Ήταν ανοικτό το ραδιόφωνο σε αρκετή ένταση που δυσκόλευε τη συνεννόηση.
Παρακάλεσα να κλείσει το ραδιόφωνο, αλλά μου απάντησαν ότι είχαν πάρει το αυτοκίνητο από το συνεργείο και δεν είχαν προλάβει να το «καθαρίσουν» από τους «κοριούς» που συνήθως έβαζαν οι αλβανικές υπηρεσίες για να παρακολουθούν τις συζητήσεις των διπλωματών! Ο δυνατός ήχος του ραδιοφώνου δεν επέτρεπε στους… ωτακουστές να παρακολουθούν τις συνομιλίες εντός του διπλωματικού αυτοκινήτου…
Μέσα στην πρεσβεία, λοιπόν, μπροστά στα έκπληκτα μάτια των υπαλλήλων ξηλώθηκε το μπουφάν, αποκαλύφθηκαν τα άμφια και συναρμολογήθηκαν τα ιερά σκεύη, τα οποία με ασφάλεια θα μετέφερε πλέον στη Δερβιτσάνη, ο Α΄ Γραμματέας της Ελληνικής Πρεσβείας κ. Νικόλαος Κανέλλος, όπως και πράγματι έγινε.
Το πρεσβευτικό αυτοκίνητο έφυγε πολύ πριν από τα ξημερώματα από τα Τίρανα και έφτασε στον -μέχρι τότε χρησιμοποιούμενο ως αποθήκη ζωοτροφών- Ι. Ν. Κοιμήσεως Θεοτόκου Δερβιτσάνης λίγο πριν αρχίσει η Θ. Λειτουργία. Ο αείμνηστος παπά-Μιχάλης και όλο τα χωριό περίμεναν… Ο κ. Κανέλλος παρέδωσε τα περισσότερα εκ των αμφίων και τα ιερά σκεύη στον π. Μιχαήλ, ο οποίος συγκινημένος ενδύθηκε μετά από 23 χρόνια την ιερατική του στολή ενώπιον πλήθους λαού, μικρών παιδιών, νέων και γερόντων, που παρακολουθούσαν άφωνοι την πρωτόγνωρη για τους περισσότερους εμπειρία.
Έτσι, παρουσία του εκπροσώπου της Ελληνικής Πολιτείας, του Α΄ Γραμματέα της Πρεσβείας κ. Νικολάου Κανέλλου, τελέστηκε η πρώτη δημόσια Χριστουγεννιάτικη Θ. Λειτουργία στη Β. Ήπειρο και σε όλη την Αλβανία μετά από 23 χρόνια σκληρού διωγμού! (βλ. συνημμένες φωτογραφίες).
Επίσης, ο κ. Κανέλλος επισκέφθηκε και το άλλο ελληνοχώρι, τους Βουλιαράτες, παραδίδοντας στον υπέργηρο π. Γεώργιο Ζάρο τα υπόλοιπα άμφια για να τελεσθεί και εκεί Χριστουγεννιάτικη Ακολουθία.
Τα δύο μέλη της ΣΦΕΒΑ, εκείνο το πρωί των Χριστουγέννων “εκκλησιαστήκαμε” στον Ι. Ναό του Ευαγγελισμού στα Τίρανα, ο οποίος χρησιμοποιείτο, τότε, ως γυμναστήριο (βλ. συνημμένες φωτογραφίες και video).
Πρωί-πρωί, λοιπόν, ημέρα Χριστουγέννων 1990, ο Ναός-γυμναστήριο ήταν γεμάτος από παιδιά, τα οποία μόλις μας είδαν έτρεξαν κοντά μας. Τους είπαμε δυο λόγια για τη Γέννηση του Χριστού μας και ψάλαμε με ιδιαίτερη συναισθηματική φόρτιση το «Χριστός γεννάται δοξάσατε» και το «Η Γέννησίς σου Χριστέ ο Θεός» μπροστά στα έκπληκτα μάτια μικρών και μεγάλων που δεν άργησαν να εμφανιστούν στο Ναό…
Το μεσημέρι, στο Χριστουγεννιάτικο τραπέζι στην πρεσβευτική κατοικία, αντιλαμβάνεσθε ότι η συγκίνηση ήταν ιδιαίτερα έντονη, καθώς ο κ. Νικ. Κανέλλος εξιστορούσε τη συγκλονιστική του εμπειρία από την πρώτη, μετά από 23 χρόνια διωγμού, δημόσια Θ. Λειτουργία στη Δερβιτσάνη και στους Βουλιαράτες της Δροπόλεως…
Δεν μπορούσαμε παρά να δοξάσουμε το Θεό για τη μεγάλη του ευλογία και να τον ευχαριστήσουμε γιατί το έλεός του μας επέτρεψε να συμμετάσχουμε στο μεγάλο σύγχρονο θαύμα. Φτάσαμε στα Τίρανα παραμονή Χριστουγέννων με εσωτερική πίεση, θλίψη, αγωνία και άγχος και η ημέρα των Χριστουγέννων μάς χάρισε συγκίνηση, χαρά, αγαλλίαση και ευφροσύνη! Θα τολμούσαμε να πούμε ότι εφαρμόστηκε επακριβώς το του Ψαλμωδού: «οἱ σπείροντες ἐν δάκρυσιν ἐν ἀγαλλιάσει θεριοῦσι. πορευόμενοι δέ ἐπορεύοντο καί ἒκλαιον … ἐρχόμενοι δέ ἣξουσι ἐν ἀγαλλιάσει» (Ψαλμ. 125, 5-6)!
Για μας η Χριστουγεννιάτικη “εκδρομή” ολοκληρώθηκε, οφειλετικώς, στην Κόνιτσα, όπου μας περίμενε με αγωνία ο Σεβαστιανός για να ενημερωθεί για τις λεπτομέρειες της αποστολής. Ασφαλώς, ήδη από την πρεσβευτική κατοικία τον είχαμε ενημερώσει επιγραμματικά…
Σήμερα, μετά από 30 χρόνια αναπολώντας τα πρώτα ελεύθερα Χριστούγεννα του 1990 στην Αλβανία και αργότερα, το Πάσχα του 1991 στη Σωπική Πωγωνίου ή την θριαμβευτική υποδοχή από το λαό τού τότε Εξάρχου και νυν Αρχιεπισκόπου Αλβανίας Αναστασίου στο Αργυρόκαστρο (11.8.91), την επομένη της πτώσης του τεράστιου μαρμάρινου αγάλματος του Χότζα (10.8.91), δεν μπορούμε παρά να είμαστε ευγνώμονες διότι η Χάρις και το Έλεος του Θεού μάς αξίωσε να ζήσουμε τέτοιες στιγμές.
Παράλληλα, θαυμάζουμε και καμαρώνουμε την εκ της στάχτης αναγεννηθείσα Εκκλησία της Αλβανίας η οποία δίνει τη «μαρτυρία Ιησού Χριστού» σε δύσκολες συνθήκες διακηρύσσοντας και επιβεβαιώνοντας με τη δική της σκληρή εμπειρία τα Κυριακά λόγια: «πύλαι ἅδου οὐ κατισχύσουσιν τῆς Ἐκκλησίας», στον δε πρωτεργάτη του θαύματος τον Αρχιεπίσκοπό της κ. Αναστάσιο ευχόμαστε ο Θεός να τον χαρίζει τη Αγία αυτού Εκκλησία «ἐν εἰρήνη, σῶον, ἔντιμον, ὑγιᾶ, μακροημερεύοντα καί ὀρθοτομοῦντα τόν λόγον τῆς αὐτοῦ ἀληθείας»!
Αργότερα, μετά την πτώση του κομμουνιστικού καθεστώτος ακολούθησαν δεκάδες επισκέψεις-αποστολές στη Β. Ήπειρο και την Αλβανία. Ιδιαίτερα δε, στη μεταβατική περίοδο 1991-1992 τα ταξίδια έφτασαν να γίνονται ανά δεκαήμερο και με όποιο τρόπο μπορεί να φανταστεί κανείς!
Μάλιστα, μετά την πτώση του αθεϊστικού καθεστώτος το αλβανικό κράτος πέρασε περίοδο μεγάλης αναρχίας και οι κίνδυνοι ήταν φοβεροί και απρόβλεπτοι. Είναι απορίας άξιο και δυσεξήγητο με την ανθρώπινη λογική το ότι παρά τις δύσκολες και επικίνδυνες εποχές και καταστάσεις ποτέ δεν αντιμετωπίσαμε σοβαρό πρόβλημα.
Δεν ήταν λίγες οι φορές που μεταφέραμε απαγορευμένο υλικό . π.χ. το έντυπο υλικό που είχαμε μεταφέρει και μοιράσει στην Αλβανία ήταν σε μεγάλες ποσότητες… Πάντοτε είμαστε με την ψυχή στο στόμα μήπως οι Αλβανοί ανακαλύψουν το υλικό, αλλά ενώ μας έκαναν εξονυχιστικό έλεγχο ποτέ δεν αντιλήφθηκαν τίποτα… Για να είμαι ειλικρινής, τώρα, μετά από τόσα χρόνια που σκέφτομαι μερικά πράγματα απορώ πώς τα τολμούσαμε!
Υπήρχε ένας απίθανος συνδυασμός, ασφαλώς προσεκτικού και καλού σχεδιασμού, αλλά ταυτόχρονα και παράτολμης τόλμης, που οδηγούσε πολλές φορές σε επικίνδυνες καταστάσεις αυξημένου ρίσκου. Η Χάρις του Θεού όμως συμπλήρωνε και κάλυπτε τις δικές μας ατέλειες και αδυναμίες, διότι ο αγώνας μας ήταν καθαρός, δεν είχε σκοπιμότητες.
Ποια ήταν η κινητήριος δύναμη που μας ωθούσε; Οπωσδήποτε, η βεβαιότητα για την ιερότητα και το δίκαιο του αγώνα. Αλλά πολύ περισσότερο από την ιδέα ήταν ένα πρόσωπο που την υλοποιούσε, την έκανε χειροπιαστή. Και αυτός ήταν ο Σεβαστιανός, ο «Μεγάλος», όπως τον αποκαλούσαμε στην αργκό μας.
Ο Σεβαστιανός δεν ήταν μόνο ο ιδρυτής και χρηματοδότης της ΣΦΕΒΑ, αλλά κάτι σημαντικότερο: ήταν η ΨΥΧΗ της, ο εμπνευστής, ο εμψυχωτής της. Ήταν αυτός που με την απλότητα και συνέπεια της ζωής, την καθαρότητα των προθέσεων, τον εμπνευσμένο του λόγο, την ψυχική του δύναμη, τη θυσιαστική του αγάπη, το αγωνιστικό και ασυμβίβαστό του φρόνημα, το ακέραιο ήθος του, την πίστη, το πάθος και την επιμονή στην Αλήθεια, με ολόκληρη τη ζωή και την προσωπικότητά του άνδρωσε τη ΣΦΕΒΑ, εμψυχώνοντας τα μέλη της.
Εκατοντάδες, δεν είναι υπερβολή να λέγαμε ότι ξεπέρασαν τα 1.000, τα μέλη και οι στενοί της συνεργάτες, φοιτητές και νέοι επιστήμονες στην Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη, την Πάτρα, τα Γιάννενα και σε όλη την Ελλάδα που στρατεύτηκαν στον αγώνα του Σεβαστιανού υψώνοντας μαζί με την Ελληνική σημαία ως λάβαρο το ράσο του Σεβαστιανού. Αυτό το τριμμένο ράσο εννοούσε το σύνθημα «Όταν το ράσο γίνεται σημαία, τότε η νίκη είναι βεβαία».
Στο Σεβαστιανό, κυρίως, οφείλεται το ότι οι φοιτητές και οι νέοι της ΣΦΕΒΑ προσέφεραν το νεανικό τους ενθουσιασμό και θυσίασαν χρόνο, διασκέδαση, διακοπές, μαθήματα για τον ιερό αγώνα του Ελληνισμού της Βορείου Ηπείρου. Έδιναν έναν αγώνα χέρι με χέρι, καρδιά με καρδιά και κάποτε αίμα με αίμα. Αψήφησαν πολλές φορές και κινδύνους για τη μετέπειτα σταδιοδρομία αλλά και την ίδια τους τη ζωή.
Ο Σεβαστιανός μας ενέπνεε, γιατί τον βλέπαμε ως τον Ηγέτη που δεν θα μας προδώσει ποτέ! Ο Μητροπολίτης Σεβαστιανός δεν ήταν πολιτικός, ούτε επαναστάτης, αλλά είχε τον παλμό των επαναστατών συνδεδεμένο με το εκκλησιαστικό φρόνημα και την πνευματικότητα των επισκόπων. Έβλεπε το θέμα της Β. Ηπείρου μέσα σε εκκλησιαστικά πλαίσια. Ό,τι έκανε το έκανε ως Ορθόδοξος Ιεράρχης, ως Έλληνας επίσκοπος, μέσα από την παράδοση της Εκκλησίας και του Γένους.
Η σχέση του Σεβαστιανού με τους νέους της ΣΦΕΒΑ ήταν αμφίδρομη. Χαιρόμαστε να βρισκόμαστε κοντά του, κολακευόμαστε που μας έλεγαν «παιδιά του Σεβαστιανού», αλλά και αυτός, είμαστε σίγουροι, ότι καυχιόταν για τα «παιδιά» του, πάντοτε μίλαγε με καμάρι για τα «παλικάρια της ΣΦΕΒΑ», τα οποία μνημόνευσε με πολύ συγκινητικές αναφορές στην περίφημη διαθήκη του (+12.12.1994).
Τότε… και σήμερα…
ΣΗΜΕΡΑ, 30 ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ, μετά τα Χριστούγεννα 1990, αναλογίζομαι με συγκίνηση την πρώτη Θ. Λειτουργία στη Δερβιτσάνη της Β. Ηπείρου, αλλά ταυτόχρονα αναγκάζομαι εκ των πραγμάτων να προχωρήσω σε θλιβερές συγκρίσεις με το σήμερα στη χώρα μας:
ΤΟΤΕ, Χριστούγεννα 1990, στην κομμουνιστική Αλβανία άρχιζε να αχνοφέγγει και στη δημόσια ζωή ο Ήλιος της Δικαιοσύνης, μετά από 45 χρόνια αθεϊστικής κομμουνιστικής προπαγάνδας και διωγμών εναντίον της Εκκλησίας Του.
Σήμερα, Χριστούγεννα 2020, στη (νέο)δημοκρατική Ελλάδα τα σύννεφα της αλαζονείας, της περιφρόνησης, της απαξίωσης και του συγκεκαλυμένου διωγμού θέλουν να Τον κρύψουν και βυθίζοντας λαό και χώρα στα σκοτάδια φόβου και σκιάς θανάτου.
ΤΟΤΕ, Χριστούγεννα 1990, στην κομμουνιστική Αλβανία έκλεισαν οι κατακόμβες και πλέον έπαψε να τελείται κρυφά από την εξουσία η Θ. Λειτουργία.
Σήμερα, Χριστούγεννα 2020, στη (νέο)δημοκρατική Ελλάδα ανοίγουμε καινούργιες κατακόμβες γιατί η άθεη εξουσία δεν επιτρέπει να εκκλησιάζεται και να κοινωνάει ο Λαός του Θεού!
ΤΟΤΕ, Χριστούγεννα 1990, στην κομμουνιστική Αλβανία η Θ. Λειτουργία δημόσια τελέστηκε και με λαμπρότητα από το Λαό του Θεού με την εξουσία αμήχανη να παρακολουθεί.
Σήμερα, Χριστούγεννα 2020, στη (νέο)δημοκρατική Ελλάδα κρυφά λειτουργούμε και κοινωνάμε το Λαό του Θεού σε πείσμα της αντίχριστης εξουσίας!
ΤΟΤΕ, Χριστούγεννα 1990, στην κομμουνιστική Αλβανία η εξουσία σταμάτησε τους διωγμούς, τις φυλακίσεις, τις καταδόσεις, τους χλευασμούς κατά των πιστών.
Σήμερα, Χριστούγεννα 2020, στη (νέο)δημοκρατική Ελλάδα η εξουσία εκπαιδεύει, χρηματοδοτεί και αξιοποιεί κάθε είδους, ύφους και ήθους ρουφιάνους (με “κουκούλες” ή με στυλό, μικρόφωνα και κάμερες) και απειλεί με εξοντωτικά πρόστιμα και διώξεις τους πιστούς.
ΤΟΤΕ, Χριστούγεννα 1990, στην κομμουνιστική Αλβανία διασαλπίστηκε πανηγυρικά και επιβεβαιώθηκε και πάλι το αγγελικό μήνυμα: «τεθνήκασι γὰρ οἱ ζητοῦντες τὴν ψυχὴν τοῦ παιδίου»!
Σήμερα, Χριστούγεννα 2020, στη (νέο)δημοκρατική Ελλάδα ο σύγχρονος μεταμοντέρνος Ηρώδης, «ζητεῖ τὸ παιδίον τοῦ ἀπολέσαι αὐτό», στα πρόσωπα των μελών του μυστικού Σώματός Του, τουτέστιν της Εκκλησίας !
ΤΟΤΕ, Χριστούγεννα 1990, στην κομμουνιστική Αλβανία μια για πάντα σταμάτησε το κρατικό παραμύθι ότι «η θρησκεία είναι το όπιο του λαού».
Σήμερα, Χριστούγεννα 2020, στη (νέο)δημοκρατική Ελλάδα όλο και πιο συχνά ακούμε ως πλεονάζοντα -μάλλον φλύαρο- εκκλησιαστικό λόγο παραμυθια (ο τονισμός κατά βούληση του αναγνώστου…) για να δικαιολογηθούν τα αδικαιολόγητα.
ΤΟΤΕ, Χριστούγεννα 1990, στην κομμουνιστική Αλβανία άνοιξαν οι πόρτες της Εκκλησίας για να μπορέσει ο λαός να αντλήσει ελπίδα και δύναμη, για να ζήσει πλέον ελεύθερος.
Σήμερα, Χριστούγεννα 2020, στη (νέο)δημοκρατική Ελλάδα έκλεισαν τις πόρτες των Εκκλησιών για το Λαό του Θεού για να του στερήσουν την ελπίδα, τη δύναμη και να τον κάνουν σκλάβο.
ΤΟΤΕ, τα Χριστούγεννα 1990, στην κομμουνιστική Αλβανία δεν υπήρχαν επίσκοποι, γιατί όλοι τους πέθαναν στις φυλακές αρνούμενοι τη συνεργασία με την αντίχριστη εξουσία, επιβεβαιώνοντας το Κυριακό: «ὁ ποιμὴν ὁ καλὸς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τίθησιν ὑπὲρ τῶν προβάτων». Δόξα και τιμή σ’ αυτούς!
Σήμερα, Χριστούγεννα 2020, στη (νέο)δημοκρατική Ελλάδα ελπίζουμε, ευχόμαστε και προσευχόμαστε να δώσει ο Θεός να βρεθούν κάποιοι, έστω ελάχιστοι, που θα θεωρήσουν τιμή και δόξα τους τον χλευασμό, τον ονειδισμό, ακόμα και την καταδίκη και τη φυλάκιση από την κρατική και παρακρατική αντίχριστη εξουσία για το όνομα του Χριστού, για χάρη των μελών του Σώματός Του… Πόσο θα θέλαμε να ακούσουμε ομόφωνη και ομόθυμη τη φωνή όλων των Ιεραρχών μας: «Εμείς θα κάνουμε κανονικά τις Λειτουργίες και ας έρθουν να μας συλλάβουν» (Μητροπολίτης Κυθήρων Σεραφείμ)! Ναι! Να τολμήσουν να πουν στον σύγχρονο Ηρώδη με προδρομική παρρησία: «οὐκ ἔξεστί σοι ἀσεβέστατε Ἡρώδη»! Οποία δόξα και τιμή σ’ αυτούς!
ΣΗΜΕΡΑ, Χριστούγεννα 2020, στη φιλελεύθερη Ελλάδα μας όπου ζούμε, με πρόφαση τη λοιμώδη νόσο εξελίσσεται ευθεία πολεμική κατά της Ορθόδοξης Λατρείας (Θ. Λειτουργίας-Θ. Κοινωνίας), από τους ιδεολογικούς -άμεσα ή έμμεσα- επιγόνους του Χότζα. Εμείς όμως ως πιστοί ελπίζουμε όντας πικραμένοι και απογοητευμένοι!
Η θλίψη και η απογοήτευση είναι διάχυτη στο Λαό του Θεού όχι τόσο από την πολεμική της αντίχριστης εξουσίας, αλλά από τη συνθηκολόγηση με τον εχθρό και την εγκατάλειψή μας από τη φυσική μας Ηγεσία, από την απουσία ηγετικών επισκοπικών παρουσιών ωσάν αυτή του αειμνήστου Σεβαστιανού.
Όμως, παρ’ όλη αυτή τη ζοφερή πραγματικότητα, η εκκλησιαστική εμπειρία-πραγματικότητα του θριάμβου της Ορθόδοξης πίστης στη Β. Ήπειρο και την Αλβανία, μετά από 23 χρόνια ανελέητου και απηνούς διωγμού γεμίζει τον Λαό του Θεού με την ελπίδα ή μάλλον με την ακλόνητη βεβαιότητα ότι παρά την φαινομενική επικράτηση αντίχριστων δυνάμεων, στο τέλος, το «ἐσφαγμένον Ἀρνίον» της Αποκαλύψεως θα είναι ο τελικός θριαμβευτής στη μάχη με το «θηρίο» (διεφθαρμένη πολιτική ηγεσία) και το συνεργάτη του «ψευδοπροφήτη» (διεφθαρμένη θρησκευτική ηγεσία).
Τα Χριστούγεννα του 1990, το επιβεβαιώνουν!
Αυτώ, τω ως «Παιδίον νέον» γεννηθέντι Σωτήρι Θεώ, η δόξα και το κράτος στους αιώνες!
1 Αφιερωμένο στη μνήμη της μητέρας μου πρεσβυτέρας Ελένης Γκοτσοπούλου (+19.6.19), που συνέβαλε καθοριστικά στην αποστολή αυτή. Τώρα, μετά από 30 χρόνια, όντας και εγώ γονιός διερωτώμαι πώς ήταν δυνατόν τότε οι γονείς μας, άνθρωποι απλοί και πολύ χαμηλών τόνων, όχι μόνο να μη μας εμποδίζουν, αλλά και να μας προτρέπουν σε τέτοιες δραστηριότητες οι οποίες μόνο ακίνδυνες δεν ήταν. Φοβάμαι πως εγώ σήμερα, αν τα παιδιά μου μού ζητούσαν να κάνουν ό,τι έκανα εγώ τότε δεν θα το επέτρεπα… Μόνο στη Χάρη του Θεού μπορώ να αποδώσω αυτή τη στάση των γονιών μου. Είμαι βέβαιος ότι οι ευχές και οι προσευχές του αειμνήστου Αρχηγού της ΣΦΕΒΑ, Μητροπολίτου Δρυινουπόλεως και Κονίτσης Σεβαστιανού και των γονέων μας μάς διαφύλαξαν από πολλούς κινδύνους κατά τις δεκάδες επισκέψεις μας στην Αλβανία κατά τη διάρκεια του Κομμουνιστικού καθεστώτος (1987-1990) και ιδιαιτέρως μετά στην πολύ επικίνδυνη μεταβατική περίοδο (1990-1992). ΑΙΩΝΙΑ Η ΜΝΗΜΗ ΑΥΤΩΝ!
2 Το video (διαρκείας 5 λεπτών) έχει αναρτηθεί: Περιέχει λήψεις που πραγματοποιήθηκαν την ημέρα των Χριστουγέννων 1990 στα Τίρανα (Ελληνική πρεσβεία, Ι. Ν. Ευαγγελισμού, ο οποίος λειτουργούσε ως γυμναστήριο, κεντρική πλατεία Τιράνων με το τεράστιο ορειχάλκινο άγαλμα του Χότζα) καθώς και λήψεις από τα ηλεκτροφόρα συρματοπλέγματα της ελληνοαλβανικής μεθορίου. Σημειώνεται ότι το video είναι από το αρχείο της ΣΦΕΒΑ, και δημοσιεύεται για πρώτη φορά. Το περιεχόμενο της βιντεοσκόπησης έχει ιστορική αξία, διότι πλέον δεν υπάρχουν τα στοιχεία που εικονίζονται σ’ αυτό (Ναός-γυμναστήριο, άγαλμα Χότζα, ηλεκτροφόρα συρματοπλέγματα). Εξ όσων γνωρίζω δεν έχουν βιντεοσκοπηθεί ποτέ τα ηλεκτροφόρα συρματοπλέγματα ούτε ο Ι. Ν. Ευαγγελισμού Τιράνων ως γυμναστήριο.
3 Εννοείται ότι ο Σεβαστιανός δεν γνώριζε επακριβώς τα περί του διαβατηρίου, διότι αφ’ ενός υπήρχε κίνδυνος να μη δώσει ευλογία και αφ’ ετέρου γιατί δεν θέλαμε να τον εμπλέξουμε σε μία διαδικασία προδήλως παράνομη αναλαμβάνοντας εμείς προσωπικά πλήρως την ευθύνη και καθιστώντας αμέτοχο τον Αρχηγό μας.
4 Την ιερατική στολή (βλ. συνημμένες φωτογραφίες) προσέφερε το κατάστημα ιερατικών ειδών του κ. Ανδρέα Θεοδωρόπουλου (Αγ. Φιλοθέης 5, Αθήνα) στη μνήμη του υιού του Πολυκάρπου που είχε πρόσφατα κοιμηθεί. Με αυτή την ιερατική στολή ετάφη ο π. Μιχαήλ την 9 Μαρτίου 1998.
5 Είναι προφανές ότι η παρουσία της Ελληνικής Πρεσβείας σε επίπεδο Α΄ Γραμματέως στη Δερβιτσάνη το πρωί των Χριστουγέννων ήταν ένα μήνυμα στις Αλβανικές Αρχές να μην τολμήσουν να επέμβουν και ταυτόχρονα μία ισχυρή εγγύηση για τους Βορειοηπειρώτες.
Την ημέρα των Χριστουγέννων του έτους 800 μ.Χ, έγινε η στέψη του Καρλομάγνου ως «Imperator Romanorum» από τον πάπα Λέοντα Γ΄ σηματοδοτώντας μια βαθιά τομή στον μεσαιωνικό κόσμο. Με αυτήν την πράξη, η Δύση επιχείρησε να ανασυστήσει το ιδεώδες της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, αποστασιοποιούμενη ταυτόχρονα από τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, η οποία διεκδικούσε αποκλειστικά τη ρωμαϊκή πολιτική και πολιτισμική κληρονομιά. Η ίδρυση της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, επομένως, δεν υπήρξε απλώς πολιτικό γεγονός, αλλά και ιδεολογικό εγχείρημα με ισχυρές συνέπειες για τη σχέση Ανατολής και Δύσης.
Η ίδρυση της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας θεωρείται μια από τις πιο καθοριστικές στιγμές στην εξέλιξη της δυτικής πολιτικής ταυτότητας. Ο Καρλομάγνος (Charlemagne, 742–814 μ.Χ.), με τη στέψη του από τον πάπα Λέοντα Γ΄ το 800 μ.Χ., επιχείρησε να ενοποιήσει υπό την εξουσία του τον δυτικό χριστιανικό κόσμο, οικοδομώντας ένα κράτος που θα συνδύαζε τις στρατιωτικές παραδόσεις των Γερμανικών φύλων με το πολιτισμικό κύρος της Ρώμης.
Το γεγονός αυτό δεν είχε μόνο συμβολική σημασία αποτέλεσε μια θεσμική διεκδίκηση της αυτοκρατορικής νομιμότητας σε αντιπαράθεση με το Βυζάντιο, το οποίο εξακολουθούσε να θεωρεί εαυτόν τη νόμιμη συνέχεια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας . Έτσι, η στέψη του Καρλομάγνου εγκαινίασε έναν νέο διπολικό κόσμο, όπου Ανατολή και Δύση θα συνυπήρχαν, θα συγκρούονταν και θα αλληλεπιδρούσαν για πολλούς αιώνες. Οι σχέσεις ανάμεσα στον Καρλομάγνο και το Βυζάντιο υπήρξαν πολυσχιδείς, εξετάζοντας τις πολιτικές, διπλωματικές και πολιτισμικές διαστάσεις τους, καθώς και ο τρόπος με τον οποίο αυτές καθόρισαν την πορεία της μεσαιωνικής Ευρώπης.
Πολιτικό και ιδεολογικό υπόβαθρο
Μετά την πτώση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (476 μ.Χ.), το Βυζάντιο θεωρούσε εαυτόν θεματοφύλακα της ρωμαϊκής οικουμένης. Ο αυτοκράτορας της Κωνσταντινούπολης έφερε τον τίτλο του Βασιλέως και Αυτοκράτορος των Ρωμαίων και εξασφάλιζε τη νομιμότητα επικαλούμενος τη συνέχεια του Imperium Romanum. Η στέψη του Καρλομάγνου, όμως, δημιούργησε την ύπαρξη δύο αυτοκρατόρων που διεκδικούσαν τον ίδιο τίτλο και την ίδια πολιτισμική παράδοση.
Η ενέργεια του πάπα Λέοντος Γ΄ ερμηνεύεται συχνά ως πράξη πολιτικής ανεξαρτησίας της Ρώμης από το Βυζάντιο. Με δεδομένη την αδυναμία της Κωνσταντινούπολης να προστατεύσει τη Δύση από τις ληστρικές επιδρομές, ο πάπας αναζήτησε στον Καρλομάγνο έναν ισχυρό «κοσμικό προστάτη». Αυτό το ιδεολογικό ρήγμα εδραίωσε τη δυτική κοσμοθεώρηση περί θεϊκής νομιμότητας του βασιλέα, ανεξάρτητης από την ανατολική αυτοκρατορία.
Διπλωματικές διεργασίες και αμοιβαία αναγνώριση
Αρχικά, η Κωνσταντινούπολη αντιμετώπισε τον Καρλομάγνο ως σφετεριστή του αυτοκρατορικού τίτλου. Κατά τη διάρκεια της βασιλείας της αυτοκράτειρας Ειρήνης της Αθηναίας (780–802 μ.Χ.), υπήρξαν προσπάθειες διπλωματικής προσέγγισης, που πιθανόν περιελάμβαναν ακόμη και την προοπτική γάμου μεταξύ της ίδιας και του Καρλομάγνου — ένα σχέδιο που ποτέ δεν πραγματοποιήθηκε.
Το 812 μ.Χ., επί βασιλείας του Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβέ, υπογράφηκε διπλωματική συμφωνία με τους Φράγκους, μέσω της οποίας το Βυζάντιο αναγνώριζε τον Καρλομάγνο ως Imperator, αλλά όχι ως «Ρωμαίων» — έναν συμβιβασμό που επέτρεψε τη συνύπαρξη των δύο αυτοκρατοριών σε συμβολικό επίπεδο. Η συμφωνία αυτή απέτρεψε την ανοικτή σύγκρουση και χάραξε τα όρια πολιτικής επιρροής ανάμεσα στη Λατινική και στην Ελληνική Ανατολή.
Πολιτισμικές και θρησκευτικές αλληλεπιδράσεις
Παρά την πολιτική αντιπαλότητα, η δυτική αυλή του Καρλομάγνου δέχθηκε έντονες επιρροές από το βυζαντινό πολιτισμικό μοντέλο. Η Καρολίγγεια Αναγέννηση, ένα εκτεταμένο πνευματικό κίνημα ανανέωσης της παιδείας και των τεχνών, αξιοποίησε πρότυπα από τη βυζαντινή λογιοσύνη, τα έργα των Ελλήνων πατέρων και τη λειτουργική παράδοση της Ανατολικής Εκκλησίας.
Ωστόσο, το θεολογικό υπόβαθρο μεταξύ Ανατολής και Δύσης άρχισε να διαφοροποιείται: το ζήτημα του Filioque, η παπική πρωτοκαθεδρία και οι διαφορετικές αντιλήψεις περί εξουσίας συνέβαλαν στην παραπέρα απομάκρυνση. Ο Καρλομάγνος συνέδεσε το ιδεώδες της αυτοκρατορίας με την έννοια της χριστιανοσύνης της Δύσης, αντί του οικουμενικού χριστιανισμού που πρέσβευε το Βυζάντιο.
Ιστορικές συνέπειες και ευρωπαϊκή διάσταση
Η ίδρυση της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας δημιούργησε ένα νέο δυτικό πολιτικό πρότυπο, το οποίο θα καθορίσει για αιώνες την αντίληψη περί αυτοκρατορικής νομιμότητας στην Ευρώπη. Η ιδέα ότι η εξουσία μπορεί να πηγάζει τόσο από τον Θεό όσο και από την ιστορική κληρονομιά της Ρώμης οδήγησε στη δημιουργία του μεσαιωνικού ευρωπαϊκού χώρου με διακριτές ταυτότητες. Παράλληλα, το Βυζάντιο, αν και διατήρησε την πολιτική και πολιτισμική υπεροχή στην Ανατολή, άρχισε να απομονώνεται σταδιακά από τις εξελίξεις της Δύσης, εξέλιξη που κορυφώθηκε με το Σχίσμα του 1054. Ο ανταγωνισμός του με το άλλο ρωμαϊκό imperium.
Η ιδιαίτερη πολιτική φυσιογνωμία της αυτοκράτειρας Ειρήνης της Αθηναίας
Η Ειρήνη η Αθηναία (752–803 μ.Χ.), σύζυγος του Λέοντα Δ΄ και μητέρα του Κωνσταντίνου ΣΤ΄, υπήρξε μία από τις πλέον αμφιλεγόμενες και συνάμα καθοριστικές προσωπικότητες της βυζαντινής ιστορίας. Ανέλαβε την εξουσία αρχικά ως επίτροπος του ανήλικου γιου της (780–790 μ.Χ.) και αργότερα ως αυτοκρατορία επί θρόνου” μετά την τύφλωση και εκθρόνισή του το 797 μ.Χ. Η Ειρήνη διακρίθηκε για τη διπλωματική της ευελιξία και τη σπάνια πολιτική διορατικότητα ενός ηγέτη που προερχόταν από τα ελληνικά εδάφη εκτός της Κωνσταντινούπολης, συγκεκριμένα από την Αθήνα – γεγονός που της προσέδιδε και έναν ιδιαίτερο ελληνικό προσανατολισμό στους χειρισμούς της.
Πέραν από τη θεολογική της συμβολή με τη Β΄ Οικουμενική Σύνοδο της Νίκαιας (787 μ.Χ.) που αποκατέστησε την προσκύνηση των εικόνων, η Ειρήνη χειρίστηκε με περίτεχνο τρόπο τις σχέσεις με τις δυνάμεις της Δύσης, κυρίως με τον Καρλομάγνο, σε μια περίοδο που η εξωτερική και εσωτερική σταθερότητα του Βυζαντίου δοκιμαζόταν.
Η ισχύς των Φράγκων αυξανόταν ραγδαία. Ο Καρλομάγνος είχε επεκτείνει το βασίλειό του στη βόρεια Ιταλία, ερχόμενος σε άμεση επαφή με τα εδάφη συμφερόντων του Βυζαντίου. Παράλληλα, η ρήξη του πάπα με την Κωνσταντινούπολη, λόγω της αμφισβήτησης της εικονομαχικής πολιτικής των προκατόχων της Ειρήνης, ευνόησε τη μεταφορά της θρησκευτικής συμμαχίας του παπισμού προς τους Φράγκους. Η Ειρήνη, αντιλαμβανόμενη αυτήν την επικίνδυνη μετατόπιση ισχύος, προσπάθησε μέσω της διπλωματίας και της συμβολικής προσέγγισης να αποτρέψει τη ρήξη. Κατά τις αρχές του 9ου αιώνα, κυκλοφόρησαν ακόμη και φήμες σχετικά με πρόταση συνοικεσίου μεταξύ της Ειρήνης και του Καρλομάγνου. Αν και οι ιστορικές πηγές (π.χ. Θεοφάνης ο Ομολογητής) δεν παρέχουν αδιάσειστα στοιχεία για την ύπαρξη επίσημης πρότασης, φαίνεται ότι υπήρξαν ανεπίσημες διερευνητικές επαφές, ιδίως μέσω διπλωματών του πάπα Λέοντος Γ΄.
Ίσως αν είχε πραγματοποιηθεί μια τέτοια συμμαχία, αυτή θα μπορούσε να οδηγήσει σε επανένωση της ρωμαϊκής κληρονομιάς σε ένα ενιαίο χριστιανικό imperium. Ωστόσο, η καθαίρεση της Ειρήνης από τους στρατιωτικούς κύκλους το 802 μ.Χ. ανέτρεψε οριστικά αυτήν την πιθανότητα. Την άνοδο του Νικηφόρου Α΄ ακολούθησε ψυχρότητα και ανταγωνισμός με τη Δύση, γεγονός που διευκόλυνε τον πάπα να προχωρήσει στη στέψη του Καρλομάγνου χωρίς φόβο αντίδρασης από την Κωνσταντινούπολη.
Από τη δική του οπτική, ο Καρλομάγνος θεώρησε ότι η εκθρόνιση του Κωνσταντίνου ΣΤ΄ και η ανάληψη της εξουσίας από γυναίκα αυτοκράτειρα δημιούργησαν κενό αυτοκρατορικής νομιμότητας στο Βυζάντιο. Κατά τη δυτική νοοτροπία της εποχής, η Ειρήνη ως γυναίκα δεν μπορούσε να θεωρηθεί “legitimus imperator” των Ρωμαίων. Αυτή η αντίληψη αποτέλεσε κρίσιμο επιχείρημα για τον πάπα Λέοντα Γ΄, ο οποίος χρησιμοποίησε το γεγονός αυτό ως θεολογική και νομική βάση για τη στέψη του Καρλομάγνου το 800 μ.Χ..
Έτσι, η ίδια η ύπαρξη μιας γυναίκας στον βυζαντινό θρόνο λειτούργησε, άθελά της, ως καταλύτης γέννησης της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, καθώς επέτρεψε στη Δύση να διεκδικήσει τη «συνέχεια της Ρώμης» στο πρόσωπο του Καρλομάγνου.
Ο ρόλος των διαδόχων της Ειρήνης: Νικηφόρος Α΄ και Μιχαήλ Α΄
Ο Νικηφόρος Α΄ (802–811 μ.Χ.) υιοθέτησε καθαρά αντιλατινική πολιτική γραμμή. Αντιμετώπισε την Αυτοκρατορία ως αυτάρκη δύναμη και αρνήθηκε να αποδεχτεί οποιαδήποτε αναγνώριση του τίτλου του Καρλομάγνου. Προσηλωμένος σε στρατιωτικές επιχειρήσεις στα Βαλκάνια και στην Ανατολή, δεν θέλησε να ανοίξει διπλωματικό μέτωπο με τους Φράγκους, αλλά ούτε και να υποχωρήσει σε θρησκευτικά ζητήματα. Η ενασχόλησή του με την οικονομική μεταρρύθμιση και η εσωτερική αντίδραση των μοναστικών κύκλων τον αποδυνάμωσαν, οδηγώντας σε κρίση μετά τον θάνατό του στα χέρια των Βουλγάρων (811 μ.Χ.).
Αντίθετα, ο Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβέ (811–813 μ.Χ.), πιθανώς πιο ρεαλιστής, επιδίωξε εξομάλυνση των σχέσεων με το Φραγκικό Κράτος. Αντιμέτωπος με σοβαρές πιέσεις από τον Βούλγαρο χάνο Κρούμο, αναγκάστηκε να αναζητήσει διπλωματική στήριξη από τη Δύση. Έτσι, το 812 μ.Χ. μέσω συμφωνιών των πρεσβευτών Εξαρχίας και Άαχεν, αναγνώρισε τον τίτλο του Καρλομάγνου ως “Βασιλέως”, αποφεύγοντας όμως επιμελώς τον προσδιορισμό “Ρωμαίων”. Σε αντάλλαγμα, ο Καρλομάγνος αναγνώρισε τα βυζαντινά σύνορα στην Ιταλία και παραχώρησε τη Δαλματία στη σφαίρα επιρροής της Κωνσταντινούπολης.
Η διπλωματική αυτή λύση επικύρωσε de facto την ύπαρξη δύο ανεξάρτητων Ρωμαϊκών Αυτοκρατοριών, κατοχυρώνοντας την πολιτική πολυμορφία της χριστιανικής οικουμένης του μεσαίωνα.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
Heather, P. (2014). *The Restoration of Rome: Barbarian Popes and Imperial Pretenders.* Oxford University Press.
Noble, T. F. X. (2006). *Charlemagne and the Carolingian Renaissance.* Routledge.
Herrin, J. (2008). *Byzantium: The Surprising Life of a Medieval Empire.* Princeton University Press.
Ostrogorsky, G. (1996). *Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους.* Αθήνα: Μορφωτικό Ίδρυμα ΕΤΕ.
Runciman, S. (1983). *The Byzantine Theocracy.* Cambridge University Press.
Δεν το γνώριζα, αλλά, κάπου πρόσφατα το διάβασα, το χριστουγιαννιάτικο δέντρο είναι, πράγματι, χριστιανικό και μάλιστα, βυζαντινό έθιμο. Οι Δυτικοί το πήραν αρχικά από εμάς και το επανεισαγάγαμε εμείς από τους Δυτικούς ως αντιδάνειο.
Συμβολίζει μάλιστα το «δέντρο της γνώσεως του καλού και του κακού».
Ποιο ήταν όμως το «δέντρο της γνώσεως»;
Ήταν η εμπειρία της διάκρισης του καλού και του κακού. Η υπερηφάνεια της ανυπακοής στον Θεό. Η επαφή με τη γνώση του κακού, διαστρέβλωσε στον άνθρωπο τη λογική. Θόλωσαν τα συγκαλά του, αμφισβήτησε ο άνθρωπος την κατ’ εικόνα και ομοίωση Χάρη που του δώρισε ο Θεός.
Ο Θεός τοποθέτησε το «δέντρο» (τον διαβολέα) στον παράδεισο, για να δώσει στον άνθρωπο την ελευθερία να αποφασίζει, έδωσε στον άνθρωπο λοιπόν, ακόμη και την ελευθερία της ανυπακοής.
Γιατί;
Διότι το δημιούργημά του, όφειλε να έχει ηθική ελευθερία και ηθική αυτονομία. Προσέδωσε λοιπόν στον άνθρωπο ηθική αξία, αποδίδοντας σ’ αυτόν το προνόμιο της επιλογής και απονέμοντας σ’ αυτόν την τιμή της ελευθερίας της βούλησης.
Ο Θεός όμως, προειδοποίησε τον άνθρωπο. Ξεκαθάρισε ότι η επαφή με αυτό θα του επιφέρει τον θάνατο και θα τον υποτάξει στη φθορά.
Τον προειδοποίησε, δεν τον τιμώρησε. Έκανε αυτό που ένας γονιός κάνει στο παιδάκι του, «μην παίζεις με τη φωτιά, δε θα σε τιμωρήσω, αλλά θα καείς».
Και απέβαλε τον άνθρωπο, όχι ως ποινή, αλλά αναγκαστικά, διότι έπρεπε να εξορίσει και τον αντίδικο του ανθρώπου, τον εφευρέτη της αμαρτίας, τον διαβολέα, τον εκμαυλιστή, τον εμπνευστή της υπερηφάνειας και υποκινητή της ανυπακοής.
Ο Ίδιος όμως θα αναλάμβανε να επαναφέρει τον άνθρωπο, για να καταργήσει τη φθορά με την αθανασία, αλλά και πάλι, με τον ίδιο τρόπο, δίνοντας στον άνθρωπο την ελευθερία να αποφασίσει.
Αυτός, ο Ίδιος και κανείς άλλος, ήθελε να αναλάβει, αυτοπροσώπως, την ευθύνη για τον άνθρωπο!
Το «πήρε» πάνω Του. Ο Θεός Λόγος (η λογική), ανέλαβε το έργο να ενσαρκωθεί, για να επαναφέρει τον άνθρωπο στα λογικά του.
Όταν οι πρωτόπλαστοι ήρθαν σε επαφή με το «δέντρο», ένοιωσαν για πρώτη φορά το αίσθημα της ντροπής κι έτρεξαν να κρυφτούν. Άκουσαν, κρυμμένοι, τα βήματα του Θεού να τους «πλησιάζει» κι έτρεμαν από τον φόβο τους. Κι ενώ η ελευθερία ήταν δώρο προς τον άνθρωπο, η υπερηφάνεια της απεριόριστης ελευθερίας καταδίκασε τον άνθρωπο, στον φόβο, στη ντροπή και στη σκλαβιά της φθοράς και του θανάτου.
Τα ίδια βήματα βρόντηξαν τον Άδη κατά την τριήμερη κατάβαση. Τα ίδια πόδια έπλυνε η αμαρτωλή γυναίκα και σκούπισε με τα μαλλιά της, αυτά που άνθρωπος άκουγε να περπατούν κι έτρεμε από τρόμο.
Ένας Θεός που έπλυνε τα πόδια των μαθητών του, για να επιτρέψει στον άνθρωπο, να περπατήσει και πάλι στον παράδεισο.
Μυστήριο μέγα! Έσκυψε ο Θεός να πλύνει τα πόδια του ανθρώπου!
Ο Ίδιος, όμως, πριν ενσαρκωθεί, για άλλη μια φορά, ζήτησε τη συγκατάθεση του ανθρώπου, διότι η έλευση Του δε θα είχε νόημα, χωρίς, και πάλι, την ελεύθερη βούληση, την ελευθερία της επιλογής και τη συναίνεση του ανθρώπου:
– «Θα γεννήσεις τον Υιό του Θεού».
– «Αμήν», απάντησε ο άνθρωπος. «Ας γίνει έτσι», είπε η Μαρία και… «τὸ ξύλον τῆς ζωῆς, ἐν τῷ Σπηλαίῳ ἐξήνθησεν ἐκ τῆς Παρθένου».
Μυστήριο μέγα! Τη συγκατάνευση του ανθρώπου ζήτησε ο Θεός!
Κι αν ο Θεός έπρεπε να κρίνει με κριτήριο τη δικαιοσύνη του ανθρώπου, ποιος θα είχε ελπίδα επιστροφής; Τούτο όμως κράτησε στο τέλος για τον άνθρωπο, να τον κρίνει με τον δικό Του νόμο: το Μέγα Έλεος!
Αυτό λοιπόν είναι το «Χριστουγεννιάτικο Δέντρο»:
H ανάμνηση του ανθρώπου από την ποθεινή Πατρίδα, το δέντρο της γνώσεως που έγινε η Άμπελος που καρποφορεί την αιωνιότητα, η ενθύμηση για την ετοιμασία της παλιννόστησης.
Για πρώτη φορά μετά από δύο χρόνια πολέμου, η Βηθλεέμ γιορτάζει και πάλι τα Χριστούγεννα όπως παλιά, με την καθιερωμένη προσκοπική παρέλαση με τύμπανα και γκάιντες να δίνει ελπίδα πως «τα χειρότερα πέρασαν».
Από τη φετινή τελετή φωταγώγησης του χριστουγεννιάτικου δέντρου στη ΒηθλεέμΕικόνα: Hazem Bader/AFP/Getty Images
Η εφαρμογή της εκεχειρίας, στο πλαίσιο του σχεδίου Τραμπ για τερματισμό του πολέμου στη Γάζα, άλλαξε το κλίμα, με αποτέλεσμα φέτος η Βηθλεέμ, η πόλη όπου «άρχισαν όλα», να καταφέρει να γιορτάσει και πάλι τα Χριστούγεννα ξανά, όπως παλιά. Έτσι, μετά από πρόβες που κράτησαν μήνες, σήμερα το πρωί στα στενά σοκάκια της αντηχούν τα ρυθμικά τύμπανα και οι χαρακτηριστικές γκάιντες – απομεινάρι από τη μακρινή εποχή της Βρετανικής Εντολής στη Δυτική Όχθη – με προσκόπους, προσκοπίνες, μαθητές και μαθήτριες όλων των χριστιανικών δογμάτων να θυμίζουν σε όλους τη γνωστή μουσική υπόκρουση των ημερών.
Τύμπανα και γκάιντες παντού
Η καθιερωμένη προσκοπική παρέλαση με τύμπανα και γκάιντεςΕικόνα: Majdi Mohammed/AP Photo/picture alliance
Στη φετινή ηλιόλουστη παραμονή Χριστουγέννων, η πολύχρωμη μουσική παρέλαση κατέληξε στην κεντρική πλατεία, γύρω από το χριστουγεννιάτικο δέντρο ύψους είκοσι μέτρων, μια ανάσα από τον Ναό της Γεννήσεως. Αξίζει μάλιστα να σημειωθεί ότι, όπως γίνεται κάθε φορά, έτσι και φέτος συμμετείχαν σε αυτήν όχι μόνο οι ομάδες Αράβων προσκόπων χριστιανικών σχολείων και των υπόλοιπων παλαιστινιακών πόλεων και χωριών της Δυτικής Όχθης, αλλά επίσης Άραβες χριστιανοί πρόσκοποι και προσκοπίνες, μαθητές Γυμνασίων και Λυκείων από αμιγώς αραβικές ή μικτές πόλεις του Ισραήλ. Από τη Χάιφα και τη Ναζαρέτ του Βορρά μέχρι τη Γιάφα, το Λοντ, την Τάιμπε και τη Ράμλε του κεντρικού Ισραήλ.
Για άλλη μια φορά, νέοι και νέες της αραβικής χριστιανικής κοινότητας «παρακάμπτουν» τους όποιους διαχωρισμούς του χάρτη και συναντιούνται όλοι μαζί στην πόλη που γεννήθηκε ο Χριστός. Όπως μάλιστα λένε πολλοί εδώ, δεν είναι λίγες οι αγνές εφηβικές φιλίες που ξύπνησαν ανάμεσα στον χριστουγεννιάτικο διάκοσμο και εξελίχθηκαν αργότερα σε έρωτες και γάμους, διατηρώντας με αυτόν τον τρόπο το τοπικό χριστιανικό στοιχείο, τόσο στη Δυτική Όχθη όσο και στο Ισραήλ, παρά τις πολλές αντιξοότητες, κοινωνικές και πολιτικές.
Πάντως, παρά τη φετινή εικόνα της εορταστικής κανονικότητας, η Βηθλεέμ δεν κατάφερε να φιλοξενήσει πολλούς ξένους προσκυνητές. Πολλά είναι τα ξενοδοχεία και τα εστιατόρια που παρέμειναν κλειστά. Η αισιοδοξία, όμως, στους δρόμους είναι διάχυτη, δημιουργώντας την εξίσου διάχυτη αίσθηση ότι τα χειρότερα ίσως, τελικά, να έχουν πια περάσει.
Le Monde: η Βηθλεέμ γιορτάζει τα Χριστούγεννα σε κλίμα «φόβου και αβεβαιότητας»
Δημοσιεύτηκε στις 25 Δεκεμβρίου 2025 από τον Samuel Forey, ανταποκριτή στη Βηθλεέμ της Le Monde.fr
Η Βηθλεέμ, η πόλη στη Δυτική Όχθη όπου κατά την παράδοση γεννήθηκε ο Ιησούς Χριστός, σηματοδότησε τα Χριστούγεννα του 2025 σε μια βαριά ατμόσφαιρα φόβου, αβεβαιότητας και οικονομικών δυσκολιών καθώς προσπαθεί να ανακάμψει μετά από χρόνια συγκρούσεων.
Ένα μαγαζί που ανοίγει ξανά μετά από χρόνια χωρίς επισκέπτες
Ο Jacques Giacaman, 53 ετών, τρίτης γενιάς τεχνίτης ξύλινων ειδών από ελιά, καθάριζε τη σκόνη από το κατάστημά του στο Manger Square, μπροστά από την Εκκλησία της Γεννήσεως στη Βηθλεέμ. Το κατάστημα είχε μείνει κλειστό για περισσότερα από δύο χρόνια μετά την επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023, η οποία σκότωσε περίπου 1.200 ανθρώπους στο Ισραήλ και πυροδότησε μια μεγάλη στρατιωτική επιχείρηση στη Λωρίδα της Γάζας, με δεκάδες χιλιάδες νεκρούς Παλαιστίνιους.
Για δύο χρόνια, οι περισσότεροι Παλαιστίνιοι στη Δυτική Όχθη είχαν μειώσει στο ελάχιστο τις επίσημες εορταστικές εκδηλώσεις, ενώ το Ισραήλ διεξήγαγε μια εκστρατεία στη Γάζα που προκάλεσε χιλιάδες θανάτους. Μια εύθραυστη εκεχειρία ξεκίνησε στις 10 Οκτωβρίου 2025, η οποία επέτρεψε στη Βηθλεέμ να γιορτάσει ξανά τα Χριστούγεννα, παρόλο που η κατάσταση στην κατεχόμενη περιοχή παραμένει δύσκολη.
Ο Giacaman αφηγήθηκε ότι το 2019 ήταν η τελευταία «καλή χρονιά» για την πόλη πριν την πανδημία COVID-19, τον πόλεμο του Μαΐου 2021 μεταξύ Ισραήλ και Χαμάς και τελικά την επίθεση του Οκτωβρίου 2023. «Μετά από αυτό, τίποτα. Αλλά φέτος ανοίγω ξανά το μαγαζί και προσπαθώ να ξεκινήσω ξανά την οικογενειακή επιχείρηση», είπε, ελπίζοντας ότι το πλήθος θα συμμετάσχει στους εορτασμούς την παραμονή Χριστουγέννων.
Οι εορτασμοί και το κενό των επισκεπτών
Παρά τους στολισμούς και το φωτισμένο χριστουγεννιάτικο δέντρο στην πλατεία Manger, η πόλη έδειχνε ήσυχη και άδεια υπό το καθαρό χειμερινό φως. Μαζί με λίγους τουρίστες που πόζαραν για φωτογραφίες μπροστά στη φάτνη, ήταν τα λίγα σημάδια ζωής. Παλαιστίνιοι από άλλες πόλεις της Δυτικής Όχθης σπάνια εμφανιζόταν, λόγω των αυξημένων σημείων ελέγχου και περιορισμών μετακίνησης από τις ισραηλινές αρχές.
Ο δήμαρχος της Βηθλεέμ, Maher Canawati, αποφάσισε να επαναφέρει τις χριστουγεννιάτικες εκδηλώσεις για να δώσει ελπίδα στους κατοίκους και να αναζωπυρώσει την οικονομική δραστηριότητα. Οργάνωσε αγορές, εγκατέστησε φωτεινές διακοσμήσεις στους δρόμους της παλιάς πόλης και τόνισε ότι “η πόλη είναι ασφαλής και έτοιμη να υποδεχθεί προσκυνητές” — μια προσπάθεια να δείξει ότι η κανονικότητα μπορεί να επιστρέψει, έστω και σταδιακά.
Φόβος, αβεβαιότητα και απώλεια πληθυσμού
Από τις 7 Οκτωβρίου 2023, σύμφωνα με τοπικούς παράγοντες, έχουν φύγει από τη Βηθλεέμ περίπου 200 χριστιανικές οικογένειες, καθώς η αβεβαιότητα και ο φόβος έχουν ενταθεί. Ο Elias Hazin, διευθυντής ταξιδιωτικού γραφείου και καθηγητής διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου, τόνισε: «Περισσότερο από ποτέ, ζούμε στην αβεβαιότητα και τον φόβο. Αναρωτιέται κανείς αν η πόλη μας θα γίνει ένας χριστιανικός τόπος χωρίς χριστιανούς».
Επιπλέον, η επέκταση των ισραηλινών οικισμών γύρω από την πόλη συνεχίζει να αποτελεί απειλή. Τον Ιούνιο του 2024 ανακοινώθηκαν σχέδια για πέντε νέους οικισμούς δυτικά της πόλης και τον Δεκέμβριο εγκρίθηκαν 19 ακόμη, συμπεριλαμβανομένων σε σημεία κοντά στις εξόδους της.
Ο Ζακ Τζιακαμάν στέκεται μπροστά σε ένα από τα καταστήματά του, το οποίο άνοιγε ξανά μετά από περισσότερα από δύο χρόνια κλεισίματος, στην πλατεία Μάνγκερ στη Βηθλεέμ, στην κατεχόμενη Δυτική Όχθη, στις 23 Δεκεμβρίου 2025. ΓΙΟΝΑΣ ΟΠΕΡΣΚΑΛΣΚΙ ΓΙΑ ΤΗΝ LE MONDEΤο κατάστημα με σουβενίρ του Ζακ Τζιακαμάν, στην οδό Μιλκ Γκρότο στη Βηθλεέμ, στην κατεχόμενη Δυτική Όχθη, στις 23 Δεκεμβρίου 2025. ΓΙΟΝΑΣ ΟΠΕΡΣΚΑΛΣΚΙ ΓΙΑ ΤΗΝ LE MONDE
Κάλεσμα για αλληλεγγύη από τον Καρδινάλιο
Παρά την κατάσταση, ορισμένοι τουρίστες κατάφεραν να φτάσουν στη Βηθλεέμ και ένιωσαν την τιμή να επισκεφθούν μία από τις παλαιότερες εκκλησίες του κόσμου, την Εκκλησία της Γεννήσεως — χτισμένη πάνω από τη σπηλιά όπου, σύμφωνα με την παράδοση, γεννήθηκε ο Χριστός.
Πολλοί επισκέπτες, συμπεριλαμβανομένων Παλαιστινίων πολιτών του Ισραήλ, κατοίκων Ιερουσαλήμ και Φιλιππινέζων Καθολικών εργαζόμενων κοντά στη Νεκρά Θάλασσα, περνούσαν μέσα από ισραηλινά σημεία ελέγχου για να φτάσουν στην πόλη. Μια μικρή ομάδα Γάλλων επισκεπτών ανταποκρίθηκε στο κάλεσμα του Καρδινάλιου Pierbattista Pizzaballa να επιστρέψουν για προσκυνηματικά ταξίδια και να προσφέρουν στήριξη και κατανόηση για την κατάσταση.
Ένας 25χρονος Γάλλος επισκέπτης δήλωσε: «Ερχόμαστε για να συναντήσουμε ανθρώπους, να υποστηρίξουμε και να κατανοήσουμε. Συλλέγουμε μαρτυρίες για να παρουσιάσουμε την πιο ακριβή εικόνα του τι συμβαίνει εδώ».
Μια μέρα που βγάζει την πόλη από την πραγματικότητα
Πωλητές δώρων προσπαθούσαν την τύχη τους στην πλατεία Manger, ενώ εργαζόμενοι της πόλης ετοίμαζαν τις εορταστικές εκδηλώσεις για την 24η Δεκεμβρίου, με παρελάσεις από προσκόπους, μουσική, τυμπάνους και άλλα στοιχεία εορτασμού. Για μια ημέρα, η Βηθλεέμ θα μπορούσε να ξεχάσει τη σκληρή πραγματικότητα της κατάστασης που βιώνει.
Τι διδάσκει η Ναυτική Στρατηγική καθώς οι κυρώσεις συναντούν τα πολεμικά πλοία
Η δήλωση του Προέδρου Ντόναλντ Τραμπ για «πλήρη αποκλεισμό» των δεξαμενόπλοιων που υπόκεινται σε κυρώσεις είτε εισέρχονται ή αποχωρούν από τη Βενεζουέλα έχει προκαλέσει προειδοποιήσεις για πόλεμο, καταδίκη από το Καράκας και ανησυχία σε όλη τη Λατινική Αμερική. Έχει επίσης προκαλέσει σύγχυση σχετικά με το τι ακριβώς κάνουν οι Ηνωμένες Πολιτείες στα ανοικτά των ακτών της Βενεζουέλας. Έχοντας περάσει δεκαετίες στη θάλασσα, βλέπω την επιχείρηση για αυτό που είναι. ένα ναυτικό σήμα εξαναγκασμού, που δεν αποτελεί ακόμη προοίμιο εισβολής, αλλά ένα που βρίσκεται επικίνδυνα κοντά σε ένα όριο όπου η πρόθεση μπορεί να παρερμηνευτεί και η κλιμάκωση να γίνει θέμα λεπτών.
Αυτό δεν αποτελεί «αποκλεισμό» με την αυστηρή έννοια. Ένας ναυτικός αποκλεισμός επιδιώκει να σταματήσει κάθε θαλάσσιο εμπόριο από και προς ένα κράτος, και το διεθνές δίκαιο παραδοσιακά το θεωρεί πράξη πολέμου. Αυτό που διεξάγουν οι ΗΠΑ μοιάζει με επιθετική επιβολή κυρώσεων, χρησιμοποιώντας δικαστήρια, εντάλματα κατάσχεσης, αεροσκάφη της Ακτοφυλακής και πλοία του αμερικανικού Ναυτικού για να στοχεύσουν πλοία χωρίς σημαία ή πλοία με παραπλανητική σημαία που εμπλέκονται στο εμπόριο πετρελαίου που υπόκειται σε κυρώσεις. Μετατρέπει την οικονομική πίεση σε όπλο μέσω της ναυτικής παρουσίας, μια υβριδική προσέγγιση που είναι ταυτόχρονα οικεία και επικίνδυνη.
Και όταν επιβάλλονται κυρώσεις με πολεμικά πλοία, οι κίνδυνοι αυξάνονται.
Τα οικονομικά εργαλεία αποτελούν εδώ και καιρό ένα προτιμώμενο μέσο πολιτικής χάραξης. Αντιθέτως, η ναυτική ισχύς είναι ένα αδιαμφισβήτητο σημάδι πολιτικής αποφασιστικότητας. Όταν αυτά τα δύο συγκλίνουν, όπως συμβαίνει τώρα στην Καραϊβική, τα περιθώρια για λανθασμένους υπολογισμούς συρρικνώνονται. Ένας θαλάσσιος αποκλεισμός, ακόμη και ένας που χαρακτηρίζεται ως επιβολή κυρώσεων, δεν είναι ουδέτερος. Είναι εγγενώς επιθετική ενέργεια. Η απαγόρευση των κινήσεων των δεξαμενόπλοιων σφίγγει την οικονομική θηλιά γύρω από το καθεστώς του Νικολά Μαδούρο, αλλά εισάγει επίσης μεταβλητές που οι αξιωματικοί του Ναυτικού γνωρίζουν πολύ καλά. Αυτές είναι εγγύτητα, αβεβαιότητα και πιθανότητα ταχείας κλιμάκωσης.
Τα πλοία που κάνουν ελιγμούς σε αμφισβητούμενα ύδατα βασίζονται σε αποφάσεις διοικητών και κυβερνητών που λαμβάνονται σε κλάσματα δευτερολέπτου. Οι παρεξηγήσεις στη θάλασσα, όπως λανθασμένη ανάγνωση επαφών ραντάρ, επιθετική σκίαση, μια προειδοποιητική βολή στην πλώρη του ελεγχόμενου, μπορούν να παρερμηνευθούν.
Το φάντασμα της ναυτικής στρατηγικής πάνω από την Καραϊβική
Για να κατανοήσουμε τα βαθύτερα στρατηγικά ρεύματα, είναι χρήσιμο να επικαλεστούμε τη Ναυτική Στρατηγική. Όποιος ασχολείται με τη Ναυτική Στρατηγική θα μπερδευόταν από έναν «πόλεμο κατά των ναρκωτικών» που θα διεξαγόταν με πολεμικά πλοία. Η ακαδημαϊκή δραστηριότητα επικεντρώνεται στον κρατικό ανταγωνισμό και όχι στα διεθνικά καρτέλ. Αλλά σε όλα τα υπόλοιπα, όπως τη γεωπολιτική, το Δόγμα Μονρόε, τη στρατηγική γεωγραφία, θα αναγνώριζε σχεδόν αμέσως τη λογική του Τραμπ.
Πιστεύουμε ότι η κυριαρχία στη θάλασσα είναι η ικανότητα να εκδιώξεις τον εχθρό από ζωτικές θαλάσσιες οδούς, να αποκόψεις τις εμπορικές του γραμμές ζωής και να ασκήσεις οικονομική πίεση μέσω της θαλάσσιας κυριαρχίας. Υπό αυτή την έννοια, η στοχοποίηση των πετρελαιοφόρων της Βενεζουέλας είναι ουσιαστική. Οι Ηνωμένες Πολιτείες αποκόπτουν την «αλυσίδα θαλάσσιας ενέργειας» που συνδέει την παραγωγή αργού πετρελαίου της Βενεζουέλας με τους Κινέζους αγοραστές και, μέσω αυτών των εσόδων, με την επιβίωση του καθεστώτος Μαδούρο.
Αναγνωρίζουμε επίσης ότι η γεωγραφία της Βενεζουέλας ήταν και είναι καθοριστική. Το 1897, η Καραϊβική ήταν η «στρατηγική πύλη» προς τη Διώρυγα του Παναμά και την ανατολική ακτή των ΗΠΑ. Ο έλεγχος αυτών των υδάτων ήταν συνώνυμος με τον έλεγχο της ασφάλειας του ημισφαιρίου. Έναν αιώνα αργότερα, η Βενεζουέλα εξακολουθεί να βρίσκεται στις λωρίδες που συνδέουν τον Ατλαντικό, τον Κόλπο του Μεξικού και τη διώρυγα, μια εξαιρετική θαλάσσια περιοχή.
Ωστόσο αν και υπάρχει η πίστη ότι ξένες δυνάμεις όπως η Κίνα ή η Ρωσία μετατρέπουν τη Βενεζουέλα σε προωθημένη βάση ικανή να απειλήσει τη ναυσιπλοΐα στην Καραϊβική, το συνεπακόλουθο εκτείνεται πολύ πέρα από το αρχικό δόγμα. Διεκδικεί το δικαίωμα παρέμβασης όχι μόνο για την αποτροπή ξένης κατάληψης εδαφών, αλλά και για τη διαμόρφωση της εσωτερικής πολιτικής οικονομίας των γειτονικών κρατών. Αυτό το άλμα πηγαίνει παραπέρα από ό,τι έχουμε ποτέ φανταστεί.
Κυρώσεις, Θαλάσσια Ισχύς και το Απότομο Πρόβλημα της Κλιμάκωσης
Όλα αυτά συγκλίνουν σε ένα στρατηγικό δίλημμα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες χρησιμοποιούν ναυτική ισχύ για να επιβάλουν οικονομικές κυρώσεις, μια συγχώνευση που αυξάνει την πιθανότητα λανθασμένου υπολογισμού. Εάν η κατάσχεση δεξαμενόπλοιων επεκταθεί πέρα από τα πλοία χωρίς σημαία σε πλοία με νόμιμη σημαία, η Ουάσιγκτον κινδυνεύει να προκαλέσει διπλωματικές κρίσεις ή ακόμη και ένοπλες ανταλλαγές με τις δυνάμεις συνοδείας. Η Κίνα, η οποία αγοράζει περίπου το 80% του αργού πετρελαίου της Βενεζουέλας και έχει επενδύσει δισεκατομμύρια δολάρια στον τομέα, παρακολουθεί στενά και εκτιμάται ότι θα αντιδράσει.
Αυτό έχει σημασία για περισσότερα από τη στοχοποίηση της Βενεζουέλας. Η αξιοπιστία της ναυτικής ηγεσίας των ΗΠΑ, δηλαδή η ικανότητά της να αστυνομεύει τις θαλάσσιες οδούς, να δημιουργεί συνασπισμούς και να αποτρέπει χωρίς να αποσταθεροποιεί, κρέμεται σε μια κλωστή. Οι βραχυπρόθεσμες επιδείξεις ισχύος μπορούν να οδηγήσουν σε συμμόρφωση. Μπορούν επίσης να διαβρώσουν την εμπιστοσύνη και να προκαλέσουν αντιστάθμιση. Ένας κακοδιαχειριζόμενος αποκλεισμός μπορεί να κερδίσει τακτικούς πόντους, αλλά να χάσει στρατηγικούς πολέμους, ειδικά πολέμους για επιρροή.
Συμπέρασμα
Δεν υποστηρίζω ότι τα αμερικανικά συμφέροντα στην Καραϊβική είναι φαντασιακά. Είναι πραγματικά. Δεν υποστηρίζω ότι το έγκλημα, η διαφθορά ή οι ξένες εμπλοκές της Βενεζουέλας δεν αποτελούν απειλή. Ναι αποτελούν. Αλλά στη στρατηγική ο τρόπος έχει σημασία. Η ιστορία έχει δείξει ότι η χρήση πολεμικών πλοίων για την εξασθένηση των οικονομιών είναι μια ατελής αποστολή αρκετά ακριβής για να βλάψει, αλλά σπάνια αρκετά ακριβής για να διαμορφώσει τα επιθυμητά πολιτικά αποτελέσματα.
Ο αποκλεισμός μπορεί να σηματοδοτεί αποφασιστικότητα, αλλά η αποφασιστικότητα χωρίς περιορισμό είναι αδιαχώριστη από την απερισκεψία. Η επόμενη κίνηση έχει σημασία όχι μόνο για τη Βενεζουέλα, αλλά και για τις Ηνωμένες Πολιτείες, για το δίκαιο της θάλασσας και για τη θαλάσσια τάξη που εδώ και δεκαετίες βασίζεται περισσότερο στην πολιτική δεξιοτεχνία παρά στην επίδειξη δυνάμεων.
Η αμερικανική ναυτική δύναμη εξακολουθεί να είναι τεράστια για να ελέγχει τους ωκεανούς. Το ερώτημα είναι αν μπορεί να επιβάλει συνέπειες.
Ο Δημήτριος Τσαϊλάς είναι απόστρατος Αξιωματικός του ΠΝ, δίδαξε επί σειρά ετών στις έδρες Επιχειρησιακής Σχεδιάσεως καθώς και της Στρατηγικής και Ασφάλειας, σε ανώτερους Αξιωματικούς στην Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. ΣήμεραείναισυνεργάτηςκαιερευνητήςτουInstitute for National and International Security(INIS),τουStrategy International (SI)καιτουResearch Institute for European and American Studies (RIEAS).
Θα κυριαρχήσει το Πεκίνο σε έναν κρίσιμο τομέα που εγκαταλείπει η κυβέρνηση Τραμπ;
INSS Insight αρ. 2075, 24 Δεκεμβρίου 2025 עברית Paul Weisko
Η απόσυρση της χρηματοδότησης για την κλιματική επιστήμη από την αμερικανική κυβέρνηση αφήνει ένα σοβαρό κενό δεδομένων, το οποίο πρέπει να καλυφθεί άμεσα. Η Κίνα είναι η χώρα που, παρά το γεγονός ότι δεν διαθέτει εδαφική παρουσία στην Αρκτική, είναι περισσότερο από κάθε άλλη σε θέση να καλύψει αυτό το κενό στην αρκτική έρευνα, ιδίως σε ό,τι αφορά την επιταχυνόμενη υπερθέρμανση της περιοχής. Αυτή η δυνατότητα δεν οφείλεται στο ότι η Κίνα είναι απλώς η επόμενη πιο ικανή χώρα, αλλά στο ότι είναι η μόνη που διαθέτει τους τεράστιους πόρους που απαιτούνται για να αντικαταστήσει την αμερικανική δέσμευση.
Η Αρκτική υφίσταται ταχείες και άνευ προηγουμένου μεταβολές λόγω της κλιματικής αλλαγής. Θερμαίνεται τρεις έως τέσσερις φορές ταχύτερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο, ένα φαινόμενο γνωστό ως «αρκτική ενίσχυση». Η επιτάχυνση αυτή οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην ανάδραση πάγου–αλμπέντο: καθώς ο ανακλαστικός πάγος και το χιόνι λιώνουν, οι σκοτεινότερες επιφάνειες του ωκεανού και της ξηράς απορροφούν περισσότερη ηλιακή ακτινοβολία, ενισχύοντας περαιτέρω τον κύκλο της θέρμανσης. Η σταθερότητα της Αρκτικής είναι ζωτικής σημασίας όχι μόνο για τα περιφερειακά οικοσυστήματα, αλλά και για τη ρύθμιση του παγκόσμιου κλίματος. Ωστόσο, όσο η περιοχή θερμαίνεται, οι αλληλεπιδρώντες μηχανισμοί ανάδρασης —τήξη των πάγων, άνοδος της θερμοκρασίας και απελευθέρωση αερίων του θερμοκηπίου— απειλούν να αποσταθεροποιήσουν τα παγκόσμια κλιματικά συστήματα.
Ταυτόχρονα, η τήξη των πάγων ανοίγει νέους οικονομικούς και γεωπολιτικούς ορίζοντες. Φυσικοί πόροι και θαλάσσιες οδοί που μέχρι πρότινος ήταν απρόσιτες —όπως η Βόρεια Θαλάσσια Οδός, το Πέρασμα του Βορειοδυτικού και η Διαπολική Θαλάσσια Οδός— καθίστανται ολοένα και πιο βιώσιμες. Αυτή η αυξημένη προσβασιμότητα έχει μετατρέψει την Αρκτική τόσο σε περιβαλλοντικό σημείο ανάφλεξης όσο και σε γεωπολιτική αρένα. Η Ρωσία, ο Καναδάς και, ολοένα περισσότερο, η Κίνα επιδιώκουν να εκμεταλλευτούν αυτές τις εξελίξεις. Ωστόσο, κάθε μορφή εκμετάλλευσης —είτε πρόκειται για ναυτιλία, εξόρυξη πετρελαίου ή μεταλλευτική δραστηριότητα— επιταχύνει περαιτέρω την υπερθέρμανση. Το παράδοξο είναι έντονο: η κλιματική αλλαγή καθιστά την Αρκτική εκμεταλλεύσιμη, και αυτή ακριβώς η εκμετάλλευση βαθαίνει την κρίση που την κατέστησε δυνατή.
Την περιβαλλοντική υποβάθμιση επιβαρύνει περαιτέρω η αυξανόμενη στρατιωτικοποίηση της Αρκτικής. Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022 μετέβαλε ριζικά τις δυναμικές ασφάλειας στην περιοχή, ωθώντας το ΝΑΤΟ και τη Ρωσία σε ανανεωμένο στρατηγικό ανταγωνισμό. Η Κίνα, αν και δεν είναι αρκτικό κράτος, έχει ενισχύσει την ευθυγράμμισή της με τη Ρωσία, συμμετέχοντας σε κοινές ασκήσεις και επιδιώκοντας επιρροή στη διακυβέρνηση της Αρκτικής. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, από την πλευρά τους, επανενεργοποίησαν την 11η Αερομεταφερόμενη Μεραρχία για επιχειρήσεις στην Αρκτική και ανέπτυξαν προηγμένες μοίρες μαχητικών αεροσκαφών στην Αλάσκα. Η ένταξη της Φινλανδίας και της Σουηδίας στο ΝΑΤΟ προσθέτει επιπλέον βάθος στη στρατιωτικοποίηση της περιοχής. Τέτοιες εξελίξεις όχι μόνο αυξάνουν τις στρατηγικές εντάσεις, αλλά και το ανθρακικό αποτύπωμα των στρατιωτικών επιχειρήσεων —μέσω παγοθραυστικών υψηλής κατανάλωσης καυσίμων, αεροσκαφών και εγκαταστάσεων που λειτουργούν με ντίζελ— επιβαρύνοντας ακόμη περισσότερο το εύθραυστο αρκτικό περιβάλλον.
Ακριβώς τη στιγμή που η διεθνής συνεργασία είναι πιο αναγκαία από ποτέ, η αμερικανική ηγεσία στην κλιματική επιστήμη της Αρκτικής έχει υποχωρήσει δραματικά. Η κλιματική αρνησιγνωσία της δεύτερης κυβέρνησης Τραμπ οδήγησε σε μια συνολική αποχώρηση από την αρκτική έρευνα. Η κυβέρνηση Τραμπ κατήργησε πλήρως τον προϋπολογισμό για την κλιματική έρευνα της Εθνικής Υπηρεσίας Ωκεανών και Ατμόσφαιρας (NOAA), παραλύοντας ουσιαστικά τις δυνατότητες της χώρας στην παρακολούθηση του καιρού και του κλίματος. Το κλείσιμο του Polar Institute του Wilson Center και του US Arctic Research Consortium —μετά από περικοπή 50% στον προϋπολογισμό του National Science Foundation— αποδόμησε τη θεσμική αρχιτεκτονική που είχε καταστήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες τον μεγαλύτερο χρηματοδότη και εκδότη αρκτικής επιστημονικής έρευνας παγκοσμίως.
Την περίοδο 2016–2022, τα αμερικανικά ιδρύματα διαδραμάτισαν κεντρικό ρόλο στη διατήρηση παγκόσμιων αρκτικών βάσεων δεδομένων, στη χρηματοδότηση διεθνών συνεργασιών και στη στήριξη μακροχρόνιων δικτύων παρατήρησης. Η απόσυρση αυτής της υποδομής το 2025 δημιουργεί ένα σοβαρό κενό στην παγκόσμια γνώση για το κλίμα: λιγότεροι δορυφόροι, λιγότερες επιτόπιες μελέτες και λιγότερες ευκαιρίες για διακρατική έρευνα. Αυτό το κενό ανοίγει τον δρόμο για να παρέμβει μια άλλη παγκόσμια δύναμη.
Δεν είναι η πρώτη φορά που η Κίνα βρίσκεται σε θέση να εκμεταλλευτεί μια αμερικανική υποχώρηση στον τομέα του κλίματος. Κατά την πρώτη θητεία Τραμπ, όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες αποχώρησαν από τη Συμφωνία του Παρισιού για το Κλίμα και περιέκοψαν περιβαλλοντικά προγράμματα, η Κίνα κάλυψε το κενό ηγεσίας. Στο πλαίσιο του 12ου Πενταετούς Σχεδίου και του Προγράμματος 10-100-1.000 (δέκα βιομηχανικά πάρκα χαμηλών εκπομπών, εκατό έργα μετριασμού και χίλια έργα ενίσχυσης δυνατοτήτων), το Πεκίνο διοχέτευσε τεράστιους πόρους στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, τα ηλεκτρικά οχήματα και την ατμοσφαιρική επιστήμη. Έως το 2017, η Κίνα επένδυε περισσότερα στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας από τις Ηνωμένες Πολιτείες και χρηματοδοτούσε πάνω από το 8,3% των παγκόσμιων επιστημονικών δημοσιεύσεων για την κλιματική επιστήμη —ένα πρωτοφανές ποσοστό για αναπτυσσόμενη χώρα.
Την περίοδο 2016–2020, η Κίνα αξιοποίησε επίσης την ευκαιρία για να επεκτείνει την παρουσία της στην Αρκτική. Δημιούργησε ερευνητικό σταθμό στην Ισλανδία, καθέλκυσε το δεύτερο παγοθραυστικό της, το Xue Long 2, και δημοσίευσε τη «Λευκή Βίβλο για την Αρκτική Πολιτική της Κίνας», στην οποία περιέγραψε το όραμά της για τον «Πολικό Δρόμο του Μεταξιού». Με την εκτόξευση δορυφόρων παρατήρησης της Γης και τη στήριξη ατμοσφαιρικών δικτύων παρακολούθησης, η Κίνα συνέβαλε στην αντιστάθμιση της απώλειας αμερικανικών δεδομένων κατά την πρώτη υποχώρηση της κυβέρνησης Τραμπ από την κλιματική επιστήμη.
Οι πολιτικές της δεύτερης κυβέρνησης Τραμπ έχουν δημιουργήσει ένα ακόμη βαθύτερο κενό στην αρκτική επιστήμη. Η κατάργηση του κλιματικού προϋπολογισμού της NOAA και το κλείσιμο μεγάλων ερευνητικών κοινοπραξιών απειλούν τη συνέχεια των μακροχρόνιων αρκτικών βάσεων δεδομένων — οι οποίες είναι κρίσιμες για την κατανόηση του πάχους των πάγων, της ατμοσφαιρικής χημείας και της απόψυξης του μόνιμου παγετού. Η κατάρρευση της αμερικανικής χρηματοδότησης υπονομεύει επίσης τα διεθνή δίκτυα συνεργασίας που βασίζονται στις αμερικανικές υποδομές και στα δορυφορικά δεδομένα των ΗΠΑ. Η παγκόσμια επιστημονική κοινότητα δεν βρίσκεται αντιμέτωπη μόνο με ένα χρηματοδοτικό έλλειμμα, αλλά και με μια κρίση συντονισμού. Η Αρκτική παρουσιάζει ιδιαιτέρως σύνθετες προκλήσεις: ακραίες υλικοτεχνικές συνθήκες, περίπλοκα καθεστώτα διακυβέρνησης και έντονες γεωπολιτικές ευαισθησίες.
Με βάση τη δραστηριότητα της Κίνας κατά την περίοδο Trump 1.0, είναι πιθανό το Πεκίνο να επιχειρήσει ξανά να καλύψει το κενό. Ωστόσο, για να το πετύχει αυτή τη φορά, θα πρέπει να προχωρήσει πολύ πέρα από την απλή επανάληψη της προηγούμενης προσέγγισής του. Για να αντικαταστήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες ως τον βασικό κινητήριο μοχλό της αρκτικής κλιματικής έρευνας, η Κίνα θα πρέπει να ισοφαρίσει ή και να υπερβεί τη χρηματοδότηση που έχει χαθεί από την αμερικανική αποχώρηση. Η απόσυρση των ΗΠΑ έχει δημιουργήσει ετήσια κενά πολλών εκατομμυρίων δολαρίων σε δορυφορικές αποστολές, προγράμματα ανταλλαγής δεδομένων και επιτόπιες ερευνητικές αποστολές. Για να διασφαλιστεί η συνέχεια των κλιματικών βάσεων δεδομένων, η Κίνα θα έπρεπε να δεσμευτεί σε μακροπρόθεσμες και σταθερές επενδύσεις, ενδεχομένως μέσω του Εθνικού Ιδρύματος Φυσικών Επιστημών της Κίνας ή μέσω περιβαλλοντικών πρωτοβουλιών της Πρωτοβουλίας «Ζώνη και Δρόμος».
Επιπλέον, η Κίνα θα έπρεπε να επεκτείνει ουσιαστικά τη διεθνή συνεργασία. Σε αντίθεση με την περίοδο 2016–2020, σήμερα αντιμετωπίζει αυξημένη καχυποψία σχετικά με τη διαφάνεια της επιστημονικής της πρακτικής και τα πολιτικά της κίνητρα. Για να οικοδομήσει εμπιστοσύνη, θα έπρεπε να ιδρύσει κοινά αρκτικά παρατηρητήρια με σκανδιναβικούς και ευρωπαϊκούς εταίρους, να υιοθετήσει ανοικτές συμφωνίες ανταλλαγής δεδομένων και να ευθυγραμμιστεί με τα πλαίσια επιστημονικής συνεργασίας του Αρκτικού Συμβουλίου.
Ένα ακόμη κρίσιμο ζήτημα αφορά την ενίσχυση των δορυφορικών και παρατηρησιακών δυνατοτήτων. Η αποχώρηση των ΗΠΑ αφήνει σοβαρά κενά σε ατμοσφαιρικά, ωκεανογραφικά και κρυοσφαιρικά δεδομένα. Η Κίνα θα μπορούσε να επεκτείνει τις δορυφορικές σειρές Gaofen και Haiyang για πολικές παρατηρήσεις, να μοιράζεται τα δεδομένα σε παγκόσμιο επίπεδο και να αναπτύξει επίγειους πολικούς σταθμούς για παρακολούθηση σε πραγματικό χρόνο — λειτουργίες που στο παρελθόν επιτελούσαν η NOAA και η NASA.
Όσον αφορά τις υποδομές και τις δυνατότητες παγοθραυστικών, η Κίνα διαθέτει ήδη δύο περισσότερα παγοθραυστικά από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Το Πεκίνο θα μπορούσε να επεκτείνει περαιτέρω τον στόλο του και να επενδύσει σε κινητές ερευνητικές πλατφόρμες, ικανές για επιχειρήσεις όλο τον χρόνο στην Αρκτική. Τέτοια μέσα θα παρείχαν πρόσβαση σε περιοχές που μέχρι σήμερα παραμένουν απρόσιτες για επιτόπιες μελέτες.
Ωστόσο, η διεθνής εμπιστοσύνη παραμένει το μεγαλύτερο εμπόδιο. Η Κίνα θα έπρεπε να βελτιώσει ουσιαστικά την επιστημονική της ακεραιότητα και διαφάνεια. Περιπτώσεις ακαδημαϊκής παραποίησης και αδιαφάνειας δεδομένων έχουν πλήξει την αξιοπιστία της. Για να ηγηθεί υπεύθυνα της αρκτικής έρευνας, το Πεκίνο θα έπρεπε να δεσμευτεί σε δημοσιεύσεις με κριτές (peer review), σε ανοικτή πρόσβαση στα δεδομένα και σε διεθνή πρότυπα αναπαραγωγιμότητας της έρευνας.
Η ανάδειξη της Κίνας ως βασικού χρηματοδότη της αρκτικής έρευνας θα είχε μικτές συνέπειες. Από τη μία πλευρά, η παγκόσμια κλιματική επιστήμη έχει απεγνωσμένα ανάγκη τη συνέχεια· αν το Πεκίνο καλύψει το κενό, η συλλογή κρίσιμων δεδομένων θα μπορούσε να συνεχιστεί. Από την άλλη, η υπερβολική κινεζική κυριαρχία στα αρκτικά δεδομένα θα μπορούσε να επηρεάσει τη διαμόρφωση παγκόσμιων κλιματικών μοντέλων και πολιτικών, ιδίως αν πολιτικές ή εμπορικές σκοπιμότητες αρχίσουν να επηρεάζουν τα ερευνητικά αποτελέσματα. Οι δυτικές κυβερνήσεις, ήδη επιφυλακτικές απέναντι στις γεωπολιτικές φιλοδοξίες της Κίνας, ενδέχεται να αντιμετωπίσουν μια κινεζικά καθοδηγούμενη αρκτική επιστήμη περισσότερο ως στρατηγικό εργαλείο παρά ως ουδέτερο παγκόσμιο αγαθό.
Κι όμως, ο μεγαλύτερος κίνδυνος βρίσκεται στο ίδιο το κενό. Η αποχώρηση των Ηνωμένων Πολιτειών από την κλιματική επιστήμη της Αρκτικής υπονομεύει όχι μόνο τη διεθνή συνεργασία, αλλά και τα μακροπρόθεσμα εθνικά τους συμφέροντα. Χωρίς αξιόπιστα αρκτικά δεδομένα, οι ΗΠΑ χάνουν την ικανότητά τους να προβλέπουν ακραία καιρικά φαινόμενα, να διαχειρίζονται τις ακτές τους και να σχεδιάζουν αμυντικές στρατηγικές. Στην ουσία, η αποχώρηση της κυβέρνησης Τραμπ πλήττει περισσότερο τις ίδιες τις Ηνωμένες Πολιτείες παρά την Αρκτική. Η επιστήμη θα συνεχιστεί —ίσως υπό την ηγεσία άλλων— αλλά η επιρροή και η ηγετική θέση που κάποτε προσέφερε στις ΗΠΑ δεν θα επιστρέψουν εύκολα.
Ο κόσμος βρίσκεται σε μια κρίσιμη καμπή για την κλιματική επιστήμη της Αρκτικής. Η παραίτηση των Ηνωμένων Πολιτειών από τον ηγετικό τους ρόλο έχει δημιουργήσει ένα κενό τόσο στη χρηματοδότηση όσο και στην αξιοπιστία. Η Κίνα, με τη διευρυνόμενη επιστημονική της υποδομή και τις αυξανόμενες παγκόσμιες φιλοδοξίες της, είναι ο μόνος δρώντας που βρίσκεται σε θέση να καλύψει αυτό το κενό. Ωστόσο, για να το πράξει, δεν αρκούν μόνο τα χρήματα ή η τεχνολογία· απαιτούνται επίσης νομιμοποίηση, διαφάνεια και γνήσια συνεργασία — χαρακτηριστικά που, υπό τις παρούσες συνθήκες, παραμένουν αβέβαια.
Αν η Κίνα επιτύχει, θα μπορούσε να εδραιωθεί ως η κεντρική δύναμη της παγκόσμιας κλιματικής επιστήμης για τις επόμενες δεκαετίες. Αν αποτύχει —ή αν η διεθνής κοινότητα επιτρέψει να παραμείνει το κενό στην αρκτική έρευνα— οι συνέπειες θα ξεπεράσουν κατά πολύ τη γεωπολιτική. Η ικανότητα του πλανήτη να κατανοήσει και να περιορίσει την ίδια του την υπερθέρμανση ενδέχεται να εξαρτηθεί από το ποιος θα επιλέξει να κάνει το βήμα μπροστά, τώρα που οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν κάνει το βήμα πίσω.
Οι απόψεις που εκφράζονται στις δημοσιεύσεις του INSS ανήκουν αποκλειστικά στους συγγραφείς τους.
Paul Weisko
Ο Paul Weisko είναι Ερευνητικός Συνεργάτης στο Diane and Guilford Glazer Israel–China Policy Center. Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα εστιάζουν στην Κίνα στην Αρκτική και στην Κίνα στα Νησιά του Ειρηνικού. Είναι κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου (Master’s) στις Διεθνείς Σχέσεις από το Πανεπιστήμιο George Washington. Διαθέτει πτυχία στις Παγκόσμιες Σπουδές, την Ιστορία και τις Ασιατικές Σπουδές από το Πανεπιστήμιο του Μέριλαντ, Baltimore County. Στο παρελθόν υπήρξε Ερευνητικός Υπότροφος στο Κέντρο Έρευνας Ναυτιλιακής Πολιτικής και Στρατηγικής του Πανεπιστημίου της Χάιφα.
«Ο Θεός πέθανε», διακήρυξε ο Νίτσε, εν μέσω της αποχριστιανοποίησης της κοινωνίας στα τέλη του 19ου αιώνα. Αλλά πέθανε άραγε μαζί Του και η θρησκευτική τέχνη; Έναν αιώνα και μισό αργότερα, το περίφημο αυτό απόφθεγμά του εξακολουθεί να μας καλεί να στοχαστούμε τη ιλιγγιώδη σχέση ανάμεσα στην τέχνη και τη θρησκεία.
Τέχνη και ιερό, τέχνη και πνευματικότητα, τέχνη και θρησκεία. Τρεις διακριτές αλλά αξεχώριστες όψεις, που διερευνώνται αδιάκοπα στη θεολογία, την αισθητική και τη φιλοσοφία. Σύμφωνα με τον Χέγκελ, η τέχνη δεν είναι μίμηση — απλή αντιγραφή των φαινομένων — αλλά ανθρώπινη δημιουργία με πνευματικό περιεχόμενο, όπως μας υπενθυμίζει ο Ζεράρ Μπρας στο έργο Hegel et l’art (PUF, 1989). Για τον μεγάλο Γερμανό φιλόσοφο, η τέχνη αποσκοπεί στο να φανερώσει, μέσω της εικόνας ή της ύλης, τις ίδιες αλήθειες που συναντά κανείς στη θρησκεία ή τη φιλοσοφία: η τέχνη καθιστά το ύψιστο απτό. Σε ποιον βαθμό, λοιπόν, μπορούν να διαχωριστούν τέχνη και θρησκεία;
Από ιστορική σκοπιά, η απάντηση μοιάζει σχεδόν αυτονόητη. Πολύ πριν αναδυθεί η μορφή του καλλιτέχνη και η αναζήτηση της ατομικής έκφρασης κατά την Αναγέννηση, η θρησκευτική χορηγία ρύθμιζε την καλλιτεχνική παραγωγή, μέσα στην ανωνυμία των αρχαίων και μεσαιωνικών εργαστηρίων. Σταδιακά, η «ιερή τέχνη» διακρίθηκε από την «κοσμική τέχνη» μέσα στην ιεραρχία των ειδών — όχι όμως χωρίς σύγχυση: η ιερή τέχνη, καθαγιασμένη από τη λειτουργία, συχνά συγχεόταν με τη θρησκευτική τέχνη, η οποία απλώς αναφερόταν στη θρησκεία. Ο 18ος αιώνας, ωστόσο, ανέτρεψε τη θρησκευτική ή πολιτική λειτουργία της τέχνης, η οποία αμφισβητήθηκε από τη φιλοσοφία του Διαφωτισμού και την άνοδο του καπιταλισμού — αυτό που ο Μαξ Βέμπερ θα αποκαλούσε «απομάγευση του κόσμου». Ο ορθολογισμός, η αμφισβήτηση του θείου και η Βιομηχανική Επανάσταση προετοίμασαν το έδαφος για τη μοντέρνα τέχνη. Εξαφανίστηκε, όμως, πράγματι ο Θεός από την τέχνη;
«Αν, στη διάρκεια αυτής της μακράς διαδικασίας, η εκκοσμίκευση της κοινωνίας απελευθέρωσε τους καλλιτέχνες από την υποταγή τους στις Εκκλησίες, αυτή η θρησκευτική κρίση δεν συνεπαγόταν την εξαφάνιση της μεταφυσικής αναζήτησης», σημείωνε η έκθεση Traces du sacré — επιμέλεια Carine Claude — στο Κέντρο Πομπιντού το 2008, η οποία προσέφερε με οξυδέρκεια μια νέα ανάγνωση της αναζήτησης του ιερού και του θείου στην τέχνη του 20ού αιώνα: από τον Κάσπαρ Ντάβιντ Φρίντριχ έως τον Καντίνσκι, από τον Μαλέβιτς έως τον Πικάσο και από τον Μπάρνετ Νιούμαν έως τον Μπιλ Βιόλα.
Από την κριτική στην αντιπαράθεση
Η παρουσία της σύγχρονης τέχνης σε χώρους λατρείας κάθε άλλο παρά αδιαμφισβήτητη υπήρξε. Η πιο διάσημη διαμάχη, η «Διαμάχη της Ιερής Τέχνης» (1951–1952), συμπύκνωσε τις αντίθετες θέσεις γύρω από τον εξπρεσιονιστικό Χριστό της Ζερμαίν Ρισιέ για την εκκλησία του Ασύ (Άνω Σαβοΐα).
«Αυτός ο παραμορφωμένος, πάσχων εσταυρωμένος, μέσα από την ευθραυστότητά του, αμφισβητεί τα καθιερωμένα κανόνια της απεικόνισης του θείου. Κάποιοι τον έκριναν υπερβολικά αποκομμένο από την ελπίδα της Ανάστασης ή της νίκης επί του θανάτου, ενώ η καλλιτέχνις, μακριά από κάθε βλασφημία, είχε στοχαστεί το θέμα του Ανθρώπου των Οδυνών (Ησαΐας 53:3), εκείνου που δεν έχει ούτε μορφή ούτε κάλλος», παρατηρούσε η Ιζαμπέλ Σαιν-Μαρτέν, διευθύντρια σπουδών στην École Pratique des Hautes Études, στον τομέα των θρησκευτικών σπουδών.
Ούτε ήταν το μοναδικό σύγχρονο έργο που πυροδότησε έντονη διαμάχη. Την ίδια περίοδο, οι αυστηροί και βασανισμένοι Σταυροί του Μαρτύριου (Stations of the Cross) του Ματίς στο παρεκκλήσι της Βανς (1951) — σε πλήρη αντίθεση με το φωτεινό, πολύχρωμο έργο που τον καθιέρωσε — αποτέλεσαν αρχικά ένα είδος καλλιτεχνικής διαθήκης, πριν μετατραπούν σε σύμβολο, θα έλεγε κανείς σε εικονικό παράδειγμα, της σύγχρονης θρησκευτικής τέχνης.
Απέναντι σε τέτοιες αντιπαραθέσεις, η Καθολική Εκκλησία πήρε σαφή θέση ως προς την παρουσία της τέχνης στους ιερούς της χώρους. «Το 1963, η Β΄ Σύνοδος του Βατικανού υπενθύμισε ότι η Εκκλησία δεν προκρίνει κανένα συγκεκριμένο καλλιτεχνικό ύφος και ότι η τέχνη κάθε εποχής μπορεί να δανείσει τη φωνή της στη δοξολογία του Θεού», σημειώνει η Isabelle Saint-Martin, απορρίπτοντας έτσι την ιδέα μιας κωδικοποιημένης “χριστιανικής τέχνης” ή οποιουδήποτε πάγιου ορισμού για το ποιο ύφος είναι — ή δεν είναι — αποδεκτό για θρησκευτικά έργα.
Σε ανάλογο πνεύμα, και σε συνέχεια της Επιστολής προς τους Καλλιτέχνες που είχε γράψει δέκα χρόνια νωρίτερα ο προκάτοχός του Ιωάννης Παύλος Β΄, ο πάπας Βενέδικτος ΙΣΤ΄ προέβη το 2009 σε παρόμοια δήλωση: «Επιθυμώ να εκφράσω και να ανανεώσω τη φιλία ανάμεσα στην Εκκλησία και τον κόσμο της τέχνης, μια φιλία που έχει ενισχυθεί με την πάροδο του χρόνου.
Αυτή η φιλία πρέπει να επιβεβαιώνεται και να στηρίζεται διαρκώς, ώστε να είναι αυθεντική και γόνιμη, προσαρμοσμένη στην εποχή της και προσεκτική απέναντι στις κοινωνικές και πολιτισμικές συνθήκες και τις αλλαγές τους.»
Στη Γαλλία, παρά την αύξηση των δημόσιων αναθέσεων σε σύγχρονους καλλιτέχνες για παρεμβάσεις σε θρησκευτικά κτίρια από τη δεκαετία του 1990 και του 2000 και έπειτα, η αντιπαράθεση μόνο να κοπάσει δεν φαίνεται. Η ζωγράφος Claire Tabouret το διαπίστωσε πρόσφατα με τον πιο έντονο τρόπο. Επιλεγμένη έπειτα από διαγωνισμό που προκηρύχθηκε τον Δεκέμβριο του 2024 από το Υπουργείο Πολιτισμού, για την αντικατάσταση των βιτρό του 19ου αιώνα σε έξι παρεκκλήσια κατά μήκος του νότιου κλίτους της Παναγίας των Παρισίων, η καλλιτέχνιδα βρέθηκε αντιμέτωπη με καταιγισμό επικρίσεων.
Τα έργα της, των οποίων η τοποθέτηση έχει προγραμματιστεί για τα τέλη του 2026, προορίζονται να αντικαταστήσουν τα ιστορικά υαλογραφήματα — αποκατεστημένα τον 19ο αιώνα από τον αρχιτέκτονα Viollet-le-Duc — τα οποία, μάλιστα, είχαν επιβιώσει από την πυρκαγιά του 2019. Μια αίτηση διαμαρτυρίας κατά του έργου, συνολικού κόστους 4 εκατομμυρίων ευρώ και με κρατική χρηματοδότηση, έχει ήδη ξεπεράσει τις 300.000 υπογραφές, με ορισμένους να καταγγέλλουν την παρέμβαση ως επίθεση κατά της εθνικής πολιτιστικής κληρονομιάς για προσβολή της αρχιτεκτονικής αρμονίας και παραβίαση της νομοθεσίας περί προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς, φτάνοντας μάλιστα στο σημείο να χαρακτηρίσουν το εγχείρημα απροκάλυπτο βανδαλισμό της εθνικής περιουσίας. Ωστόσο, τα προπαρασκευαστικά «cartoons» της Claire Tabouret για τα έντονα χρωματισμένα, εικονιστικά βιτρό της — εμπνευσμένα από την Πεντηκοστή και παρουσιασμένα στο Grand Palais από τις 10 Δεκεμβρίου — αναμένεται να αποδυναμώσουν μέρος αυτής της κριτικής [βλ. ένθετο].
Η μεταφυσική του φωτός
Δεν είναι τυχαίο ότι το σύγχρονο βιτρό προκαλεί μεγαλύτερες εντάσεις στους ναούς από ό,τι ο μοντέρνος λειτουργικός εξοπλισμός ή ακόμη και οι ίδιες οι αρχιτεκτονικές παρεμβάσεις. Στο συλλογικό φαντασιακό, το βιτρό αποτελεί την πιο άμεση, την πιο ορατή υλική ενσάρκωση του ιερού.
Η θεολογία του φωτός στις γοτθικές καθεδρικές, η οποία εφαρμόστηκε για πρώτη φορά τον 12ο αιώνα στη βασιλική του Saint-Denis υπό τον ηγούμενο Σουζέ, υποστήριζε ότι το να επιτρέπεται στο φως να εισέλθει σε έναν ναό ισοδυναμεί με το να επιτρέπεται στον Θεό να εισέλθει. Το σύγχρονο βιτρό συγκεντρώνει αναπόφευκτα έντονη κριτική και επειδή ανακαλεί ένα μεσαιωνικό φαντασιακό — πραγματικό ή κατασκευασμένο. Ο ίδιος ο Viollet-le-Duc, άλλωστε, δεν δίστασε να υπερ-ερμηνεύσει τον Μεσαίωνα και να επέμβει με ιδιαίτερη αυστηρότητα στις αποκαταστάσεις.
«Η τέχνη του υαλουργού εξακολουθεί να θεωρείται προγονική, με τεχνικές που έχουν ελάχιστα αλλάξει. Κι όμως, στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, πολλοί καταξιωμένοι καλλιτέχνες, με πολύ διαφορετικές ευαισθησίες, δημιούργησαν θρησκευτικά βιτρό», γράφει η ιστορικός τέχνης Christine Blanchet-Vaque στο The contemporary artist confronted with the creation of “religious” stained glass: Rupture or tradition?
Κληρονομιά, πολιτιστική παρακαταθήκη, πνευματικότητα… Οι σύγχρονοι καλλιτέχνες που αναλαμβάνουν παραγγελίες βιτρό έρχονται έτσι αντιμέτωποι τόσο με την Ιστορία όσο και με τη δική τους ταυτότητα. Όταν ο Pierre Soulages ανέλαβε τα παράθυρα της αββαειακής εκκλησίας της Sainte-Foy στο Conques του Aveyron, επιδόθηκε σε μια αυθεντικά κιστερκιανή αναμέτρηση με το φως
«Ο Matisse, ο Léger, ο Soulages κ.ά. αποδέχθηκαν αυτά τα έργα υαλογραφίας χωρίς να κάνουν καμία έκπτωση στην τέχνη τους και διερεύνησαν τους περιορισμούς του υλικού — ιδίως σε τεχνικό επίπεδο — προκειμένου να αντλήσουν μια ουσιαστική εκφραστική πυκνότητα, σε αρμονία με το συνολικό τους έργο». — Christine Blanchet-Vaque
έργο που απαίτησε οκτώ χρόνια δουλειάς. Πιστός στην απολύτως ιδιότυπη «ορχήστρωση» του φωτός στο κτίριο, ο ίδιος ανέπτυξε ένα εντελώς άχρωμο γυαλί, το οποίο ρυθμίζει το φυσικό φως. «Στόχος του δεν ήταν να θαμπώσει τον προσκυνητή με έναν καταιγισμό λαμπερών αντανακλάσεων, αλλά να εστιάσει την προσοχή στην αρχική μορφή κατανομής του φωτός στην αββαειακή εκκλησία», γράφει ο θεολόγος και φιλόσοφος Denis Villepelet [βλ. ένθετο σ. 83].
Ο Jean-Michel Othoniel έχει πλήρη επίγνωση αυτής της σκυταλοδρομίας από τον έναν αιώνα στον επόμενο [βλ. σ. 52]. Η αναζήτηση της διαχρονικότητας διατρέχει το έργο του, από το ροδόπανο της βασιλικής Saint-Sernin στην Τουλούζη έως το Θησαυροφυλάκιο του καθεδρικού ναού της Ανγκουλέμ — ένα μνημειώδες οκταετές εγχείρημα που έδωσε νέα ζωή σε περισσότερα από 200 λειτουργικά αντικείμενα του 19ου αιώνα — καθώς και τη συνεργασία του με τον Tadao Ando για το παρεκκλήσι στο Château La Coste, όπου ο μεγάλος κόκκινος σταυρός από γυαλί «συνομιλεί» με το μινιμαλιστικό σκυρόδεμα του Ιάπωνα αρχιτέκτονα. Ένας καλλιτέχνης-πορθμέας, που χωρίς δόγμα αναγνωρίζει την παρουσία του ιερού στο έργο του: «Αυτή η έννοια του ιερού είναι πολύ παρούσα για μένα, ακόμη και σε έργα που εκτίθενται σε μουσεία ή γκαλερί. Για μένα, το ιερό συναντά τη contemplation, το δέος».
«Δέος»… Μια λέξη που επανέρχεται συχνά στους καλλιτέχνες του 21ου αιώνα που εργάζονται σε καθεδρικούς ναούς, όπως η Véronique Joumard, η οποία αναπτύσσει ένα έργο σύγχρονων βιτρό για την Παναγία της Bayeux [βλ. ένθετο σ. 41]. Επιλεγμένη το 2012 έπειτα από πρόσκληση ενδιαφέροντος της Περιφερειακής Διεύθυνσης Πολιτιστικών Υποθέσεων (DRAC) για σύγχρονα υαλόθυρα στο εγκάρσιο κλίτος του καθεδρικού ναού της Bayeux, εργάζεται σήμερα σε παράθυρα από διάφανο γυαλί για το κεντρικό κλίτος, τα οποία διαχέουν λευκό φως και αποκαλύπτουν την εσωτερική αρχιτεκτονική. Ένα εξαιρετικά διαφανές πρίσμα παράγει ένα φάσμα χρωμάτων όταν το διαπερνά το ηλιακό φως. «Αυτό που με ενδιαφέρει ιδιαίτερα είναι αυτή η οπτική ποιότητα που, τις ηλιόλουστες μέρες, δημιουργεί “μικρά θαύματα”, πηγές δέους», λέει η ίδια.
Αυτή η ένταση ανάμεσα στην κληρονομιά και την επανεφεύρεση δεν αφορά μόνο τη σύγχρονη δημιουργία σε χριστιανικά κτίρια. Βρίσκει μια ιδιαίτερα γόνιμη έκφραση και στην αραβική καλλιγραφία. Για αιώνες, το khatt — κυριολεκτικά «το ίχνος» — ήταν άρρηκτα συνδεδεμένο με το ιερό· η αντιγραφή του Κορανίου αποτελούσε πράξη αφοσίωσης όσο και τέχνης. Όμως, στον 20ό αιώνα, σύγχρονοι καλλιτέχνες όπως οι Shirin Neshat, eL Seed και Kamyar Bineshtarigh απελευθέρωσαν το γράμμα από την κυριολεκτική του λειτουργία, μετατρέποντάς το σε εννοιολογικό εργαλείο [βλ. σ. 44].
Από την υπονόμευση στην εικονομαχία
Στο πεδίο της θρησκευτικής τέχνης, η εικόνα κατέχει αναμφίβολα μια ιδιαίτερη θέση — τη μόνη πραγματικά ιερή, συγγενή με τα λείψανα. Η τέχνη του 20ού αιώνα μας δίδαξε το εξής: οι εικόνες δεν περιορίζονται στη θρησκεία· περιλαμβάνουν ό,τι τιμούμε — την τέχνη, τη διασημότητα, το χρήμα, την πολιτική, την τεχνολογία [βλ. σ. 68]. Η ίδια η τέχνη έχει μετατραπεί σε εικονογραφικό θεσμό, όπου κάθε μοντέρνο ρεύμα έχει τους πιστούς και τους «αγίους» του, ορισμένους μάλιστα με παρεκκλήσια στο όνομά τους (το Rothko Chapel, το Chapel of the Good Shepherd της Louise Nevelson, το Church of the Light του Tadao Ando, το Ellsworth Kelly Chapel) [βλ. σ. 78]. Έτσι, τα μουσεία αποδομούν τη θρησκευτικότητα των εικόνων για να δημιουργήσουν, στη θέση της, κοσμικούς αισθητικούς «αγίους», τροφοδοτούμενους από τη φήμη που αποκτούν πλάθοντας νέα είδωλα για εκείνους ακριβώς τους θρησκευτικούς θεσμούς που τα μουσεία επιχείρησαν κάποτε να εξουδετερώσουν.
Η σύγχρονη εικονομαχία δείχνει ότι η καταστροφή των εικόνων, μακριά από το να είναι ένα αρχαϊκό φαινόμενο, παραμένει οδυνηρά παρούσα. Ο James Simpson, ειδικός του Harvard, αναλύει πώς κάθε μετάβαση από ένα ιστορικό καθεστώς σε ένα άλλο συνοδεύεται από εικονομαχία: «Συντρίβεις τις εικόνες της παλιάς τάξης και καταφέρνεις ένα σπλαχνικό πλήγμα στην πολιτισμική τάξη που αυτές οι μορφές στηρίζουν».
Κι όμως, η εικονομαχία σχεδόν πάντα είναι καταδικασμένη να αποτύχει: η καταστροφή «αφήνει ένα φασματικό κενό που αναζωπυρώνει τη βαθιά επιθυμία να αντικατασταθεί η εικόνα».
Λείψανα 2.0
Το ζήτημα των λειψάνων αποκαλύπτει μια ανησυχητική συνέχεια ανάμεσα στις προγονικές θρησκευτικές πρακτικές και τις σύγχρονες εμμονές. Παρότι η Καθολική Εκκλησία απαγορεύει επίσημα την πώληση ιερών λειψάνων, η αγορά τους εξακολουθεί να ανθεί, τόσο στο διαδίκτυο όσο και σε δημοπρασίες [βλ. σ. 62]. Ακόμη πιο εντυπωσιακό: αυτή η λατρεία αντικειμένων που έχουν έρθει σε επαφή με εξαιρετικές προσωπικότητες εκτείνεται πολύ πέρα από το θρησκευτικό πεδίο. Το «ρολό» του On the Road του Jack Kerouac, που πρόκειται να δημοπρατηθεί τον Μάρτιο του 2026 από τον οίκο Christie’s, αποτυπώνει εύγλωττα αυτή τη μετάβαση από το ιερό στο κοσμικό. Σύγχρονοι συγγραφείς ταξιδεύουν μεγάλες αποστάσεις για να το αντικρίσουν, ακουμπώντας το χέρι τους στο γυαλί «σαν κάτι να μπορούσε να διαχυθεί από τις φθαρμένες, σημαδεμένες από τον χρόνο σελίδες του». Αυτό το κείμενο-λείψανο λειτουργεί ακριβώς όπως ένα ινδουιστικό λείψανο: η αξία του δεν έγκειται πλέον στα λόγια που περιέχει, αλλά στη σωματική επαφή με τον Άγιο — εν προκειμένω, τον Άγιο Jack.
Η γοητεία που ασκούν αντικείμενα τα οποία φέρουν μια «υπολειμματική θεϊκή ενέργεια» διατρέχει πολιτισμούς και αιώνες. Είτε πρόκειται για ένα κομμάτι νυχιού του Carlo Acutis — πιθανότατα του πρώτου «αγίου της χιλιετίας» — είτε για ένα χειρόγραφο που άγγιξε ένας ινδουιστής γκουρού, είτε για το δακτυλόγραφο του Kerouac, ο μηχανισμός είναι ο ίδιος: το αντικείμενο υπερβαίνει την υλικότητά του και μετατρέπεται σε φορέα παρουσίας.
Η πνευματικότητα της ύλης
Άλλοι καλλιτέχνες προσεγγίζουν το πνευματικό όχι μέσω συμβόλων, αλλά μέσα από την ίδια την υλική εμπειρία. Η Miya Ando, μεγαλωμένη σε βουδιστικό ναό, δημιουργεί ζωγραφικά έργα με μελάνι πάνω σε μέταλλο, απεικονίσεις νεφών που ενσαρκώνουν την έννοια της παροδικότητας. Η Lewinale Havette, από την άλλη, γεννημένη σε οικογένεια που σφραγίστηκε από τις εντάσεις ανάμεσα στον χριστιανισμό και τις ιθαγενείς πνευματικότητες της Λιβερίας, διερευνά την πνευματικότητα ως «τρόπους ύπαρξης και πράξης· κατανόηση και εκτίμηση της φύσης· το να ξέρεις να βλέπεις και να ακούς χωρίς να μιλάς σε έναν λεγόμενο Θεό» [βλ. σ. 36].
Οι καμβάδες της, με εύγλωττους τίτλους όπως The Joy of Not Pretending και Seventh Son, διερευνούν ενέργειες, μεταβάσεις και την αυτοσυνείδηση — ένα σκόπιμα μη θρησκευτικό πνευματικό λεξιλόγιο. Αυτοί οι καλλιτέχνες δεν επιβάλλουν πνευματικές αλήθειες· τις εξερευνούν. Όπως λέει η Lewinale Havette: «Θέτω ερωτήματα στον εαυτό μου. Είναι μια προσωπική αναζήτηση. Αλλά όταν θέτεις πνευματικά ερωτήματα μέσα στο έργο, βρίσκεις ένα κοινό που αρχίζει να τα θέτει κι εκείνο».
Όσο για τη Marta Blasco, με την εγκατάστασή της La Veu de la Sibil·la στον καθεδρικό ναό της Πάλμα ντε Μαγιόρκα, επανενεργοποιεί λησμονημένα συμβολικά στρώματα [βλ. σ. 30]. Οι επτά αιωρούμενες χάλκινες neules της εισέρχονται σε διάλογο με το Cant de la Sibil·la, τον μεσαιωνικό ύμνο ενταγμένο στην άυλη πολιτιστική κληρονομιά της UNESCO, που προφητεύει το τέλος του κόσμου. «Η πρόθεσή μου ήταν να επανενεργοποιήσω ένα συμβολικό επίπεδο και να αποκαταστήσω μια μορφή τελετουργικής ενέργειας μέσω μιας σύγχρονης διάταξης φωτός, κενού και μνήμης».
Αυτές οι παρεμβάσεις δεν επιδιώκουν να εικονογραφήσουν δόγματα, αλλά να δημιουργήσουν χώρους εμπειρίας. «Η τέχνη δεν ερμηνεύει· επιτρέπει στα πράγματα να αναδυθούν και στον θεατή να συναντήσει τον εαυτό του — ή κάτι ευρύτερο», λέει. Τον Θεό, ίσως;
Ένα Ορθόδοξο σχόλιο στο ερώτημα αν είναι «νεκρή» η θρησκευτική τέχνη;
Το ερώτημα αν η θρησκευτική τέχνη έχει εξαντλήσει τις δυνατότητές της στη σύγχρονη εποχή δεν είναι νέο. Διατυπώνεται επανειλημμένα, κάθε φορά που η τέχνη αποδεσμεύεται από τις παραδοσιακές της μορφές και η κοινωνία απομακρύνεται από τη λατρευτική εμπειρία. Ωστόσο, από ορθόδοξη θεολογική σκοπιά, το ερώτημα τίθεται εξαρχής σε άλλη βάση: η θρησκευτική τέχνη δεν κρίνεται με όρους ιστορικής επικαιρότητας ή αισθητικής μόδας, αλλά με όρους οντολογίας και σχέσης.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν αντιμετώπισε ποτέ την τέχνη ως εικονογράφηση ιδεών ή ως πολιτιστικό στολίδι της πίστης. Η εικόνα, το φως, η ύλη, η αρχιτεκτονική, δεν είναι βοηθητικά μέσα· είναι τρόποι μετοχής. Η θεολογία της εικόνας, όπως διαμορφώθηκε στη διάρκεια της εικονομαχίας, θεμελιώνεται στο γεγονός της Ενανθρώπησης: ο Θεός προσλαμβάνει την ύλη, και η ύλη καθίσταται φορέας θείας παρουσίας. Γι’ αυτό και η εικόνα δεν «αναπαριστά» τον Θεό· μαρτυρεί τη σχέση Του με τον κόσμο.
Από αυτή την άποψη, η σύγχρονη συζήτηση περί «πνευματικότητας της ύλης» ή περί «εμπειρίας του ιερού» δεν είναι ξένη προς την ορθόδοξη παράδοση. Αντιθέτως, η έμφαση στο φως, στη σιωπή, στη διαφάνεια, στη μη εντυπωσιακή αποκάλυψη, συναντά βαθιά τη θεολογία του ακτίστου φωτός και την ησυχαστική εμπειρία. Ένας ορθόδοξος φιλόσοφος όπως ο Χρήστος Γιανναράς έχει επανειλημμένα επισημάνει ότι το ιερό δεν επιβάλλεται μέσω αισθητικών υπερβολών, αλλά φανερώνεται ως δυνατότητα σχέσης.
Ωστόσο, εδώ ακριβώς απαιτείται μια κρίσιμη διάκριση. Η Ορθόδοξη θεολογία δεν ταυτίζει το ιερό με την υποκειμενική εμπειρία του δέους, ούτε με την αισθητική συγκίνηση, ούτε με μια γενικευμένη «μεταφυσική αίσθηση». Το ιερό δεν είναι απλώς αυτό που μας συγκλονίζει· είναι αυτό που μας καλεί σε κοινωνία. Η εμπειρία, όσο αληθινή κι αν είναι, δεν αυτονομιμοποιείται· κρίνεται από τη σχέση που θεμελιώνει.
Εδώ εντοπίζεται και το όριο πολλών σύγχρονων προσεγγίσεων της θρησκευτικής τέχνης. Όταν το ιερό αποσυνδέεται από τον προσωπικό Θεό και μετατρέπεται σε πολιτισμική κατηγορία, τότε κινδυνεύει να καταλήξει σε αισθητικό υποκατάστατο της πίστης. Το μουσείο αντικαθιστά τον ναό, η συγκίνηση υποκαθιστά τη λατρεία και η τέχνη αναλαμβάνει ρόλο που δεν της ανήκει: να γίνει η ίδια «θρησκεία».
Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν αρνείται τη δημιουργική ελευθερία. Δεν επιβάλλει ύφη, τεχνοτροπίες ή ιστορικά καλούπια. Εκείνο που διαφυλάσσει είναι κάτι βαθύτερο: τη διάκριση ανάμεσα στην αποκάλυψη και την κατασκευή του ιερού. Η τέχνη μπορεί να ανοίγει ρωγμές, να δημιουργεί χώρους εμπειρίας, να αφυπνίζει την υπαρξιακή ερώτηση. Δεν μπορεί όμως να υποκαταστήσει τη σχέση.
Γι’ αυτό και το ερώτημα δεν είναι αν η θρησκευτική τέχνη είναι «νεκρή». Το ερώτημα είναι αν η τέχνη — κάθε εποχής — παραμένει ανοιχτή στο ενδεχόμενο της συνάντησης. Όχι με μια αφηρημένη πνευματικότητα, αλλά με τον Θεό που προσκαλεί τον άνθρωπο σε ελευθερία, σε σχέση και σε μεταμόρφωση.
Η θρησκευτική τέχνη δεν πεθαίνει όσο δεν αποκόπτεται από αυτή την πρόσκληση. Μεταμορφώνεται, αλλά δεν εκκοσμικεύεται. Σιωπά, αλλά δεν εξαφανίζεται. Και κυρίως: δεν επιβάλλεται ποτέ — μαρτυρεί.
Καλώς ήρθατε στο Ημερολόγιο Επιστήμης της NASA για το 2026!
Ιανουάριος –Το τηλεσκόπιο Webb της NASA αποκαλύπτει την αληθινή φύση του «Κοσμικού Ανεμοστρόβιλου».
Το Διαστημικό Τηλεσκόπιο James Webb της NASA παρατήρησε το αντικείμενο Herbig-Haro 49/50, μια εκροή από ένα κοντινό άστρο που βρίσκεται ακόμη στο στάδιο του σχηματισμού, σε φως κοντινού και μέσου υπερύθρου υψηλής ανάλυσης, τον Αύγουστο του 2024. Τα περίπλοκα χαρακτηριστικά της εκροής, τα οποία αποδίδονται με κοκκινοπορτοκαλί χρώμα, προσφέρουν λεπτομερή στοιχεία για το πώς σχηματίζονται τα νεαρά άστρα, συμπεριλαμβανομένων των πρώιμων φάσεων άστρων χαμηλής μάζας όπως ο δικός μας Ήλιος, καθώς και για το πώς η δραστηριότητα των αστρικών τους πιδάκων επηρεάζει το περιβάλλον γύρω τους.
Τυχαία, το Webb κατέγραψε αυτό το κοντινό αντικείμενο Herbig-Haro ευθυγραμμισμένο στον ουρανό με έναν πιο μακρινό σπειροειδή γαλαξία στο υπόβαθρο. Ο σπειροειδής γαλαξίας διαθέτει έναν έντονο κεντρικό εξόγκωμα, το οποίο αποδίδεται με μπλε χρώμα και δείχνει τη θέση παλαιότερων άστρων. Το εξόγκωμα παρουσιάζει επίσης ενδείξεις «πλευρικών λοβών», στοιχείο που υποδηλώνει ότι πρόκειται πιθανόν για ραβδωτό σπειροειδή γαλαξία. Κοκκινωπές συσσωματώσεις μέσα στους σπειροειδείς βραχίονες δείχνουν τις θέσεις θερμής σκόνης και ομάδων άστρων που σχηματίζονται.
Η μελέτη εντυπωσιακών κοσμικών τοπίων όπως αυτό εμβαθύνει την κατανόησή μας για το πώς δημιουργήθηκαν ο δικός μας πλανήτης και το ηλιακό μας σύστημα.
Φεβρουάριος – Η ανάβαση του Curiosity για ενδείξεις κλιματικής ιστορίας.
Αυτές οι εντυπωσιακές διαφοροποιήσεις των πετρωμάτων στον κρατήρα Gale του Άρη περιέχουν σημαντικά στοιχεία για την κατανόηση του πώς άλλαξε το κλίμα του πλανήτη επί εκατομμύρια χρόνια και αν υπήρξαν ποτέ συνθήκες ικανές να υποστηρίξουν μικρές μορφές ζωής, τα λεγόμενα μικρόβια. (Μικρό spoiler: υπήρξαν, ίσως.) Ο κρατήρας, που σχηματίστηκε από μια πρόσκρουση πριν από περίπου 3,7 δισεκατομμύρια χρόνια, καθώς και το γειτονικό Όρος Sharp, περιέχουν πετρώματα και άλλα ιζήματα με τα βασικά χημικά στοιχεία που απαιτούνται για τη ζωή.
Το ρόβερ Curiosity της NASA εξερεύνησε τη σύσταση αυτών των πετρωμάτων και των ιζημάτων και ανακάλυψε ενδείξεις ότι ο κρατήρας φιλοξενούσε υγρό νερό πριν από εκατομμύρια χρόνια. Η παρούσα απεικόνιση, που δημιουργήθηκε τον Μάρτιο του 2024 από την κάμερα HiRISE (High-Resolution Imaging Science Experiment) και άλλα όργανα του MRO (Mars Reconnaissance Orbiter) της NASA, δείχνει την απότομη πλαγιά που ανέβηκε το Curiosity για να φτάσει στο κανάλι Gediz Vallis, ορατό στο επάνω τμήμα της εικόνας. Η περιοχή είναι ιδιαίτερα πλούσια σε θειικά άλατα, δηλαδή αλατούχα ορυκτά που σχηματίζονται καθώς το νερό εξατμίζεται.
Εικόνα και κείμενο: NASA / Jet Propulsion Laboratory (JPL) – Caltech / University of California, Berkeley / University of Arizona
Μάρτιος – Καλημέρα, Σελήνη.
Το πρωινό φως του Ήλιου φωτίζει το δυτικό τοίχωμα αυτού του ανώνυμου κρατήρα, αφήνοντας βαθιές σκιές στο έδαφος και στο εσωτερικό του. Η εικόνα ελήφθη στις 30 Αυγούστου 2023 από την κάμερα LROC (Lunar Reconnaissance Orbiter Camera). Η LROC είναι ένα σύστημα τριών καμερών και ένα από τα επτά όργανα της αποστολής LRO (Lunar Reconnaissance Orbiter) της NASA, η οποία εκτοξεύθηκε τον Ιούνιο του 2009 και συνεχίζει να βρίσκεται σε τροχιά γύρω από τη Σελήνη.
Κύρια αποστολή του LRO ήταν η δημιουργία τρισδιάστατου χάρτη της σεληνιακής επιφάνειας, ώστε να εντοπιστούν μελλοντικές τοποθεσίες προσελήνωσης και πόροι, όπως ο πολικός πάγος, να μελετηθεί το περιβάλλον ακτινοβολίας και να δοκιμαστούν νέες τεχνολογίες, στο πλαίσιο της προετοιμασίας για μελλοντική ρομποτική και ανθρώπινη εξερεύνηση. Το 2011, τα δεδομένα του LRO οδήγησαν στη δημιουργία του υψηλότερης ανάλυσης, σχεδόν τοπογραφικού χάρτη της Σελήνης, ενώ το 2014 δημοσιεύθηκε ένα διαδραστικό μωσαϊκό του Βόρειου Πόλου της Σελήνης. Επιπλέον, το LRO έχει τραβήξει φωτογραφίες υψηλής ανάλυσης από πλήθος σεληνιακών σημείων προσελήνωσης, συμπεριλαμβανομένων εκείνων των αποστολών Apollo της NASA και άλλων. Το LRO πραγματοποίησε επίσης την πρώτη επίδειξη επικοινωνίας με λέιζερ με σεληνιακό δορυφόρο.
Εικόνα και κείμενο: Goddard Space Flight Center της NASA / Intuitive Machines
Απρίλιος – Νεφικές ακτίνες πάνω από τις ακτές του Περού.
Αυτά τα χαμηλά νέφη πάνω από τον Ειρηνικό Ωκεανό κοντά στο Περού μπορεί να θυμίζουν νιφάδες χιονιού κάτω από μεγεθυντικό φακό ή ψηλές ορεινές κορυφές όπως φαίνονται από ψηλά. Ονομάζονται ακτινομορφικά νέφη (actinoform clouds), από την ελληνική λέξη «ακτίνα», λόγω των χαρακτηριστικών ακτινωτών σχημάτων τους.
Οι ερευνητές χρησιμοποιούν δορυφορικά δεδομένα για να μελετούν τα νέφη καθώς σχηματίζονται, κινούνται σε όλο τον πλανήτη και διαλύονται, αποκτώντας μια συνολική εικόνα αυτού του βασικού στοιχείου του καιρού και του ενεργειακού ισοζυγίου της Γης. Ορισμένα νέφη αντανακλούν την ηλιακή ενέργεια πίσω στο διάστημα, ενώ άλλα λειτουργούν σαν μονωτικό «κουβερτόπανο» για τον πλανήτη, παγιδεύοντας τη θερμότητα κοντά στο έδαφος.
Η εικόνα ελήφθη στις 14 Ιουλίου 2024 από το όργανο Ocean Color Instrument του δορυφόρου PACE (Plankton, Aerosol, Cloud, ocean Ecosystem) της NASA. Ο PACE φέρει επίσης εξειδικευμένα όργανα, τα λεγόμενα πολαριμέτρα, τα οποία έχουν σχεδιαστεί για τη μέτρηση των νεφών και άλλων σωματιδίων στην ατμόσφαιρα, όπως η σκόνη, ο καπνός από δασικές πυρκαγιές και η ρύπανση. Με αυτά τα νέα εργαλεία, οι επιστήμονες μπορούν να παρακολουθούν την ποιότητα του αέρα και να διερευνούν κρίσιμα ερωτήματα σχετικά με το πώς σχηματίζονται τα νέφη και πώς μεταβάλλονται με την πάροδο του χρόνου.
Εικόνα και κείμενο: NASA / PACE Ocean Color Instrument
Μάιος –Ξεκλειδώνοντας τα μυστικά της γήρανσης και των ασθενειών.
Καθώς η NASA προετοιμάζεται για την επιστροφή στη Σελήνη, η μελέτη των επιπτώσεων του διαστημικού περιβάλλοντος στον σχηματισμό θρόμβων στο ανθρώπινο αίμα είναι ζωτικής σημασίας. Για τον σκοπό αυτό, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν ένα πρότυπο σύστημα που μιμείται τα μεγακαρυοκύτταρα — εξειδικευμένα κύτταρα του μυελού των οστών, υπεύθυνα για την παραγωγή αιμοπεταλίων. Η ανάπτυξη και η λειτουργία αυτών των κυττάρων παρατηρήθηκαν σε καλλιέργειες στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό, στο πλαίσιο του πειράματος Megakaryocytes Orbiting in Outer Space and Near Earth (MeF1).
Μετά την επιστροφή τους στη Γη, τα κύτταρα αναλύθηκαν με ηλεκτρονική μικροσκοπία σάρωσης και τεχνικές ψευδοχρωματισμού. Στην μπλε εικόνα, το κυτταρικό σώμα του μεγακαρυοκυττάρου φαίνεται στο επάνω κεντρικό μέρος, με την περίπλοκη δομή τύπου «στεφάνης» που σχηματίζεται από μακριούς «βραχίονες», τις λεγόμενες προεκτάσεις προαιμοπεταλίων. Οι προεκτάσεις αυτές τελικά αποσπώνται στις άκρες τους, δημιουργώντας μικρά θυγατρικά κύτταρα, τα αιμοπετάλια, τα οποία παίζουν κρίσιμο ρόλο στη ρύθμιση της αιμορραγίας. Ένα νεοσχηματισμένο αιμοπετάλιο διακρίνεται αριστερά από το κύριο κυτταρικό σώμα.
Η μελέτη του τρόπου με τον οποίο το διαστημικό περιβάλλον επηρεάζει την ανάπτυξη και τη λειτουργία των κυττάρων βοηθά τους επιστήμονες να κατανοήσουν καλύτερα τους κινδύνους για την υγεία των αστροναυτών και να αναπτύξουν αντίμετρα για την προστασία των πληρωμάτων σε αποστολές μεγάλης διάρκειας.
Εικόνα και κείμενο: Hansjörg Schwertz, Neal D. Tolley, Marina Tristao — Molecular Medicine Program, University of Utah, Salt Lake City, UT· Hansjörg Schwertz — Billings Clinic, Bozeman, MT· Hansjörg Schwertz — Division of Occupational Medicine, University of Utah, Salt Lake City, UT
Ιούνιος – Αποστολές της NASA καταγράφουν ένα κοσμικό «στεφάνι» που απεικονίζει τον κύκλο ζωής των άστρων.
Το αστρικό σμήνος NGC 602 βρίσκεται στα όρια του Μικρού Νέφους του Μαγγελάνου, ενός από τους πλησιέστερους γαλαξίες στον Γαλαξία μας, σε απόσταση περίπου 200.000 ετών φωτός από τη Γη. Τα άστρα του NGC 602 περιέχουν λιγότερα βαριά στοιχεία σε σύγκριση με τον Ήλιο και τα περισσότερα άστρα του Γαλαξία μας. Οι συνθήκες στο εσωτερικό του μοιάζουν με εκείνες που επικρατούσαν πριν από δισεκατομμύρια χρόνια, όταν το σύμπαν ήταν πολύ νεότερο, προσφέροντάς μας στοιχεία για το πώς εξελίχθηκε το σύμπαν έως τη δημιουργία του δικού μας γαλαξία, του ηλιακού συστήματος και του πλανήτη μας.
Η εικόνα, που ελήφθη τον Δεκέμβριο του 2024, συνδυάζει δεδομένα από το διαστημικό τηλεσκόπιο ακτίνων Χ Chandra της NASA και το Διαστημικό Τηλεσκόπιο James Webb. Το σκοτεινό, δακτυλιοειδές περίγραμμα του «στεφανιού» που διακρίνεται στα δεδομένα του Webb (αποδιδόμενο με πορτοκαλί, κίτρινες, πράσινες και μπλε αποχρώσεις) αποτελείται από πυκνά νέφη σκόνης. Παράλληλα, οι ακτίνες Χ από το Chandra (κόκκινο χρώμα) αποκαλύπτουν νεαρά, μεγάλης μάζας άστρα που φωτίζουν το «στεφάνι», στέλνοντας υψηλής ενέργειας ακτινοβολία στο διαστρικό διάστημα. Οι ακτίνες Χ τροφοδοτούνται από τους αστρικούς ανέμους που προέρχονται από τα νεαρά, μαζικά άστρα τα οποία είναι διάσπαρτα μέσα στο σμήνος.
Εικόνα και κείμενο: Ακτίνες Χ: NASA / Chandra X-ray Center (CXC) · Υπέρυθρο: Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος (ESA) / Webb, NASA & Καναδικός Οργανισμός Διαστήματος (CSA), P. Zeidler, E. Sabbi, A. Nota, M. Zamani · Επεξεργασία εικόνας: NASA / CXC / Smithsonian Astrophysical Observatory (SAO) / L. Frattare και K. Arcand
Ιούλιος –Ένας nor’easter κινείται προς τον Ατλαντικό.
Στις 14 Φεβρουαρίου 2024, αυτό το βαρομετρικό σύστημα τύπου nor’easter καταγράφηκε από το JPSS (Joint Polar Satellite System) της NOAA, μια συνεργατική αποστολή της NOAA και της NASA. Η εικόνα δείχνει μια τεράστια, στροβιλιζόμενη μάζα νεφών που εκτείνεται από τον ανατολικό Καναδά έως την Καραϊβική. Το όργανο VIIRS (Visible Infrared Imaging Radiometer Suite) του JPSS βοηθά στον προσδιορισμό του τύπου και της φάσης των νεφών της καταιγίδας. Οι κίτρινες και πορτοκαλί περιοχές υποδηλώνουν πυκνά, υψηλά νέφη πάγου, ενώ οι πράσινες και γαλαζοπράσινες περιοχές δείχνουν θερμότερα νέφη.
Το σύστημα αυτό αναπτύχθηκε στις νοτιοδυτικές Ηνωμένες Πολιτείες στις 10 Φεβρουαρίου, φέρνοντας χιονοπτώσεις στο Texas Panhandle, πριν κινηθεί βορειοανατολικά μέσω της κοιλάδας του Οχάιο και προς την Ανατολική Ακτή. Στις 13 Φεβρουαρίου, εξελίχθηκε σε nor’easter, προκαλώντας ισχυρές χιονοπτώσεις στις πολιτείες του Μέσου Ατλαντικού και της Βορειοανατολικής ακτής, με διακοπές ρεύματος, καθυστερήσεις πτήσεων και κλείσιμο σχολείων. Οι δορυφορικές εικόνες έντονων καταιγίδων παρέχουν κρίσιμα δεδομένα σε πραγματικό χρόνο για την ανάπτυξη, την πορεία και την ένταση των συστημάτων κακοκαιρίας, βελτιώνοντας τις προγνώσεις και τους χρόνους απόκρισης των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης για τους ανθρώπους που βρίσκονται στην πορεία τους.
Εικόνα και κείμενο: Cooperative Institute for Research in the Atmosphere στο Colorado State University (CSU/CIRA) και National Oceanic and Atmospheric Administration – National Environmental Satellite Data & Information Service (NOAA/NESDIS)
nor’easter = μεγάλης κλίμακας καταιγίδα που πλήττει κυρίως τις ανατολικές ακτές των ΗΠΑ
Αύγουστος – Η λίμνη Pyramid σε άνθηση.
Πυκνές ζώνες γαλαζοπράσινων φυκών, γνωστών και ως κυανοβακτήρια, στροβιλίζονταν στα νερά της λίμνης Pyramid τον Οκτώβριο του 2024. Η λίμνη αυτή, στη δυτική Νεβάδα, παρουσιάζει ανθίσεις σχεδόν κάθε χρόνο, ορισμένες από τις οποίες παράγουν τοξίνες που μπορούν να προκαλέσουν ασθένειες σε ανθρώπους και ζώα. Δορυφορικά όργανα, όπως εκείνο που κατέγραψε αυτή την εικόνα στο πλαίσιο της κοινής αποστολής Landsat της NASA και της Γεωλογικής Υπηρεσίας των ΗΠΑ (U.S. Geological Survey), μπορούν να ανιχνεύσουν τις πράσινες χλωροφυλλικές χρωστικές των φυκών. Όταν παρατηρείται απότομη αύξηση που υποδηλώνει ανθοφορία, τα δορυφορικά δεδομένα βοηθούν τους διαχειριστές αναψυχής και τις υπηρεσίες υδάτινων πόρων να καθορίσουν πού πρέπει να εστιάσουν τους ελέγχους ποιότητας νερού, ώστε να εκδίδουν έγκαιρες προειδοποιήσεις για κολυμβητές και σκάφη, όταν αυτό είναι απαραίτητο.
Εικόνα και κείμενο: NASA Earth Observatory / Landsat
Σεπτέμβριος – Το στεμματοσκόπιο της φύσης.
Η Σελήνη αποκλείει το έντονο φως του Ήλιου, αποκαλύπτοντας μια ματιά στο στέμμα του αμέσως μετά την ολικότητα στο Ντάλας του Τέξας, τη Δευτέρα 8 Απριλίου 2024. Τα φωτεινά ροζ χαρακτηριστικά που διακρίνονται εδώ, γνωστά ως ηλιακές προεξοχές, είναι πίδακες πλάσματος που εκτείνονται από την επιφάνεια του Ήλιου και γίνονται ορατοί κατά τη διάρκεια μιας έκλειψης. Τα λεγόμενα «χάντρες του Bailey» εμφανίζονται ως λευκές λωρίδες φωτός, καθώς οι ακτίνες του Ήλιου περνούν μέσα από κοιλάδες στην επιφάνεια της Σελήνης.
Η ολική ηλιακή έκλειψη διέσχισε ένα στενό τμήμα της Βόρειας Αμερικής, με επιστήμονες και πολίτες-επιστήμονες να συλλέγουν δεδομένα κατά μήκος της ζώνης ολικότητας, προκειμένου να βοηθήσουν τους ερευνητές να μελετήσουν το εσώτατο τμήμα του ηλιακού στέμματος, το οποίο είναι ορατό μόνο κατά τη διάρκεια ολικών εκλείψεων. Τα δεδομένα αυτά προσφέρουν πληροφορίες για θεμελιώδη ερωτήματα σχετικά με το πώς η θερμότητα και η ενέργεια μεταφέρονται από τον Ήλιο προς το ηλιακό σύστημα, επηρεάζοντας τον άνθρωπο και την τεχνολογία στην πορεία τους.
Εικόνα και κείμενο: NASA / Keegan Barber
Οκτώβριος – Να καλλιεργούμε τολμηρά εκεί όπου δεν έχει καλλιεργηθεί κανείς πριν.
Για να φτάσουν πιο μακριά και να παραμείνουν περισσότερο στο διάστημα, οι αστροναύτες θα χρειαστούν βιώσιμες πηγές διατροφής. Η Διεύθυνση Βιολογικών και Φυσικών Επιστημών της NASA διεξάγει έρευνες για το πώς διαφορετικά φυτά προσαρμόζονται στις σκληρές συνθήκες του διαστήματος, έρευνες που θα μπορούσαν να καθοδηγήσουν την ανάπτυξη μελλοντικών διαστημικών καλλιεργειών.
Η εικόνα αυτού του φυτικού κυττάρου του Brachypodium distachyon, ενός είδους αγρωστώδους συγγενικού με το σιτάρι και τη βρώμη, δημιουργήθηκε με μικροσκόπιο που φωτίζει τα κύτταρα ώστε να παράγονται έντονα χρώματα. Τα πράσινα ινίδια είναι κυτταρικά συστατικά που ονομάζονται μικροσωληνίσκοι, ενώ τα ματζέντα σώματα είναι χλωροπλάστες. Η έρευνα αυτή πραγματοποιήθηκε στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό από το 2021 έως το 2025, στο πλαίσιο των πειραμάτων Advanced Plant Experiments (APEX)-07 και -09.
Εικόνα και κείμενο: Utilization & Life Sciences Office, Kennedy Space Center της NASA
Νοέμβριος – Στενές συναντήσεις με αστεροειδείς.
Στις 20 Απριλίου 2025, το διαστημόπλοιο Lucy της NASA κατέγραψε αυτή την εικόνα του αστεροειδούς Donaldjohanson, καθώς διέσχιζε την κύρια ζώνη αστεροειδών στον δρόμο προς τους τελικούς του προορισμούς: τους Τρωικούς αστεροειδείς του Δία. Οι αστεροειδείς, τα βραχώδη κατάλοιπα που σχηματίστηκαν κατά τη γέννηση του ηλιακού μας συστήματος, μπορούν να μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε τις απαρχές των πλανητών και άλλων μικρών σωμάτων.
Ο Donaldjohanson θεωρούνταν ότι είχε σχηματιστεί από τη σύγκρουση δύο μικρότερων σωμάτων, γνωστή ως «διπλό σώμα επαφής», όμως το παράξενο σχήμα της σύνδεσης μεταξύ των δύο λοβών υποδηλώνει μια πιο σύνθετη γεωλογία, την οποία οι επιστήμονες μπορούν πλέον να μελετήσουν λεπτομερώς χάρη στα δεδομένα που συνέλεξαν τα όργανα του Lucy. Το διαστημόπλοιο Lucy πήρε το όνομά του από τα απολιθωμένα λείψανα της Lucy, ενός από τους πρώτους ανθρώπινους προγόνους, που ανακαλύφθηκαν από τον ανθρωπολόγο Donald Johanson, από τον οποίο πήρε το όνομά του και ο αστεροειδής. Αυτή είναι η δεύτερη συνάντηση του Lucy με αστεροειδή της κύριας ζώνης. Το Lucy είναι η πρώτη διαστημική αποστολή προς τους Τρωικούς αστεροειδείς και τα δεδομένα που θα συλλέξει θα προσφέρουν νέα γνώση για τις απαρχές του ηλιακού μας συστήματος.
Εικόνα και κείμενο: Goddard Space Flight Center της NASA / Southwest Research Institute (SwRI) / Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory (APL)
Δεκέμβριος – Αστροναύτες πετούν μέσα από κόκκινο σέλας.
Τα έντονα κόκκινα σέλατα είναι εξαιρετικά σπάνια και εμφανίζονται μόνο κατά περιόδους ισχυρής ηλιακής δραστηριότητας, όταν φορτισμένα σωματίδια από τον Ήλιο συγκρούονται με άτομα οξυγόνου σε ύψος περίπου 200 χιλιομέτρων ή και μεγαλύτερο πάνω από τη Γη. Τον Οκτώβριο του 2024, σφοδρές γεωμαγνητικές καταιγίδες προκάλεσαν εντυπωσιακές εμφανίσεις του βόρειου σέλατος, ορατές από ασυνήθιστα χαμηλά γεωγραφικά πλάτη στη Γη.
Στο διάστημα, το σέλας αιφνιδίασε τους αστροναύτες της NASA Don Pettit και Matthew Dominick στις 10 Οκτωβρίου, όταν συνειδητοποίησαν ότι πετούσαν μέσα σε ένα κοσμικό πέλαγος βαθύτατου κόκκινου χρώματος. «Ο Ήλιος ρεύεται και η ατμόσφαιρα κοκκινίζει», δήλωσε ο Pettit, ο οποίος τράβηξε αυτή τη φωτογραφία από τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό. «Εντυπωσιακό όχι μόνο από τη Γη, αλλά και από την τροχιά». Το Γραφείο Ανάλυσης Διαστημικού Καιρού Moon to Mars της NASA εντόπισε την πηγή αυτού του σέλατος σε μια ηλιακή έκλαμψη κατηγορίας X1.8 που εκπέμφθηκε στις 9 Οκτωβρίου. Τέτοιες ισχυρές καταιγίδες ενέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο πρόκλησης ζημιών, καθιστώντας τα σέλατα που προκύπτουν κρίσιμο αντικείμενο μελέτης για τους επιστήμονες.
Ο Pettit σχολίασε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης: «Έμοιαζε σαν ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός να είχε συρρικνωθεί σε μικροσκοπική κλίμακα και να είχε τοποθετηθεί μέσα σε μια φωτεινή επιγραφή νέον. Δεν πετούσαμε πάνω από το σέλας· πετούσαμε μέσα στο σέλας».
Φωτογραφία και κείμενο: Φωτογραφία από τον συμμετέχοντα στο πρόγραμμα Spritacular της NASA Nicolas Escurat · Κείμενο: Miles Hatfield
Οι χαμένες θέσεις εργασίας από πτωχεύσειςείναι περισσότερες από την εποχή της πανδημίας.
Ρεκόρ 11ετίας στις πτωχεύσεις επιχειρήσεων καταγράφηκε στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας τους πρώτους τρεις μήνες του 2025, σύμφωνα με την Deutsche Welle.
Το newsletter του iEidiseis καθημερινά στο inbox σου. Κάνε εγγραφή εδώ.
«Η θύελλα των πτωχεύσεων συνεχίζεται». Έτσι επικαλέστηκε το πρακτορείο ειδήσεων Reuters τον επικεφαλής αναλυτή του Γερμανικού Εμπορικού και Βιομηχανικού Επιμελητηρίου (DIHK), Φόλκερ Τράιερ, την περασμένη Παρασκευή: «Ιδιαίτερα οι μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν προβλήματα».
Μια δημοσκόπηση του DIHK έδειξε ότι σχεδόν κάθε τρίτη επιχείρηση με λιγότερους από 20 εργαζομένους φοβάται επιδείνωση της οικονομικής της κατάστασης. Αυτές οι επιχειρήσεις αντιπροσωπεύουν περίπου το 85% όλων των επιχειρήσεων στη Γερμανία.
Την ίδια ημέρα (12/12/2025), η Ομοσπονδιακή Στατιστική Υπηρεσία ανακοίνωσε ότι μέχρι τα τέλη Σεπτεμβρίου τα γερμανικά δικαστήρια ανέφεραν 18.125 αιτήσεις πτώχευσης επιχειρήσεων, σχεδόν 12% περισσότερες από την ίδια περίοδο του προηγούμενου έτους. Έτσι, ο αριθμός των πτωχεύσεων στη Γερμανία το 2025 είναι ο υψηλότερος των τελευταίων έντεκα ετών.
Όσο μικρότερη η επιχείρηση τόσο μεγαλύτερος ο κίνδυνος
Το γεγονός ότι οι μικρές επιχειρήσεις είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένες, το επιβεβαιώνει και ο καθηγητής Στέφεν Μίλερ. Οι πτωχεύσεις συμβαίνουν «σε μεγάλο βαθμό στον τομέα των μικρών επιχειρήσεων», τόνισε ο επικεφαλής της έρευνας πτώχευσης στο Ινστιτούτο Οικονομικών Ερευνών Leibniz Halle (IWH) στην DW. Στην περίπτωση του αριθμού των εργαζομένων, «ο μέσος όρος είναι 10 άτομα, αλλά οι περισσότερες είναι μικρότερες».
Ακόμα και αν δεν αποτελούν αντικείμενο αυτής της ανάλυσης, η τρέχουσα «καταιγίδα» πτωχεύσεων φαίνεται και στον τομέα των προσωπικών οικονομικών: Στη Γερμανία, ο αριθμός των προσωπικών πτωχεύσεων αυξήθηκε επίσης το περασμένο έτος. Στους πρώτους τρεις μήνες του τρέχοντος έτους, καταγράφηκαν 57.824 πτωχεύσεις καταναλωτών, αύξηση άνω του 8% σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά.
Επιπτώσεις στην αγορά εργασίας
Παρόλο που η κατάρα της πτώχευσης πλήττει κυρίως τις μικρές επιχειρήσεις με λίγους εργαζόμενους, η αύξηση των πτωχεύσεων σε ατομικές και κεφαλαιουχικές εταιρείες έχει οδηγήσει σε σημαντική αύξηση του αριθμού των θέσεων εργασίας που χάνονται ή βρίσκονται σε σοβαρό κίνδυνο. Αυτό υπολογίστηκε από το IWH. Το Ινστιτούτο εκτιμά ότι το 2025 θα χαθούν περίπου 170.000 θέσεις εργασίας. Πριν από την πανδημία COVID-19, ο αριθμός αυτός ήταν κάτω από 100.000.
Ο Κλάους Χάινερ Ρελ, οικονομολόγος στο Ινστιτούτο Γερμανικής Οικονομίας (IW) στην Κολωνία, προειδοποιεί ωστόσο να μην υπερεκτιμήσουμε τις επιπτώσεις στην αγορά εργασίας. Όπως λέει στην DW, «οι πτωχεύσεις συμβάλλουν σε μια ελαφρά αύξηση της ανεργίας, αλλά η εξέλιξη δεν είναι δραματική».
Ο Στέφεν Μίλερ το βλέπει διαφορετικά: Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του, το 2025 «περίπου 200.000 θέσεις εργασίας θα επηρεαστούν – και αυτό το νούμερο είναι αρκετά υψηλό. Πριν από την πανδημία ήταν περίπου το μισό». Ένα μέρος των επηρεαζόμενων θέσεων εργασίας «θα κλείσει πράγματι, επειδή οι πτωχεύσεις οδηγούν σε λουκέτα».
Υπογραμμίζει όμως επίσης ότι πολλές θέσεις εργασίας θα δημιουργηθούν αλλού. Οι επιπτώσεις στην αγορά εργασίας είναι «γενικά διαχειρίσιμες. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι σε μια σταθεροποίηση της αγοράς συχνά υπάρχουν και μετακινήσεις από αδύναμες σε καλές επιχειρήσεις».
Αναμενόμενη εξέλιξη;
Για τον Στέφεν Μίλερ, τα τρέχοντα στοιχεία δεν είναι εντελώς αναπάντεχα: «Συνολικά, ήταν αναμενόμενη η αύξηση των πτωχεύσεων. Ωστόσο, αυτό που προκαλεί έκπληξη είναι το μέγεθος της αύξησης».
Ο Κλάους Χάινερ Ρελ δεν εξεπλάγη, όπως λέει στην DW: «Κατά βάση, η εξέλιξη ήταν αναμενόμενη. Δεδομένης της επίμονης αδυναμίας της οικονομίας, ο αριθμός των πτωχεύσεων θα μπορούσε να είναι ακόμα υψηλότερος».
Οι λόγοι για τις πολλές πτωχεύσεις, σύμφωνα με τον Ρελ, δεν προέρχονται μόνο από την πλευρά των επιχειρηματιών: «Ο κύριος λόγος φαίνεται να είναι η αδύναμη οικονομία των τελευταίων σχεδόν τριών ετών, με μια οικονομία που παραμένει στάσιμη ή έχει αρχίσει να υποχωρεί». Οι τιμές ενέργειας, ο πόλεμος της Ρωσίας στην Ουκρανία και η μετάβαση στην κλιματική ουδετερότητα συμβάλλουν επίσης στις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι επιχειρήσεις. Όμως: «Το πόσο η πολιτική και οι καθυστερημένες μεταρρυθμίσεις, καθώς και ορισμένες επιχειρήσεις με καθυστερημένες προσαρμογές, έχουν συμβάλει στα προβλήματα είναι δύσκολο να ποσοτικοποιηθεί», λέει ο Ρελ.
Ο Στέφεν Μίλερ επίσης δεν θέλει να επιρρίψει όλη την ευθύνη για την κρίση στην πλευρά των επιχειρήσεων: «Οι λόγοι για την πτώχευση είναι πάντα πολύ ατομικοί». Συχνά προκύπτουν δυσκολίες από ατομικά λάθη, όπως λανθασμένη επιλογή προϊόντων, συγκρούσεις μεταξύ διεύθυνσης και προσωπικού, ή διαφορές με σημαντικούς μετόχους ή άλλους ενδιαφερόμενους.
«Όταν, λοιπόν», όπως λέει ο Μίλερ, «προστίθενται υψηλότερα κόστη, δομικές αλλαγές, γεωπολιτικές αβεβαιότητες και δασμοί, οι ατομικές αδυναμίες και τα λάθη οδηγούν γρηγορότερα σε πτώχευση». Το συμπέρασμά του: «Δεν θα έπρεπε να είναι συχνό φαινόμενο να βγαίνουν από την αγορά υγιείς και καλά οργανωμένες επιχειρήσεις, οι οποίες ανήκουν στις καλύτερες στον τομέα τους, μόνο λόγω χειρότερων συνθηκών».
Μια αχνή αχτίδα φωτός
Η Ένωση των Διαχειριστών Πτωχεύσεων και Διαχειριστών της Γερμανίας (VID) βλέπει την κατάσταση με σχετική ηρεμία.
Ο επικεφαλής του VID, Κρίστοφ Νίρινγκ, δήλωσε στο πρακτορείο ειδήσεων dpa: «Μετά τα φαινόμενα επαναφοράς από την πανδημία και την αύξηση των πτωχεύσεων, η κατάσταση επανέρχεται σε φυσιολογικά επίπεδα». Ωστόσο, αυτό «δεν αποτελεί στροφή της τάσης, αλλά μάλλον φως στο τέλος του τούνελ».
Ομοίως, ο Στέφεν Μίλερ εκτιμά: «Το 2026 θα βρισκόμαστε περίπου στο ίδιο υψηλό επίπεδο με το 2025». Αυτό όμως είναι «μόνο μερικώς καλό νέο, καθώς έχουμε φτάσει σιγά σιγά στο κόκκινο». Δεν πρέπει να έρθει κάτι χειρότερο. Γιατί η ματιά στις σημαντικές κατηγορίες προσωπικών και κεφαλαιουχικών εταιρειών δείχνει: «Περίπου στις ίδιες ποσότητες βρισκόμασταν πριν 20 χρόνια».
Ένα φως ελπίδας βλέπει ο οικονομολόγος του IW, Κλάους Χάινερ Ρελ: «Εάν την επόμενη χρονιά η οικονομία αναπτυχθεί περίπου κατά 1%, όπως αναμένουν διάφορα ινστιτούτα, τότε το φαινόμενο των πτωχεύσεων θα μπορούσε να χαλαρώσει». Ωστόσο, αυτό δεν είναι αυτονόητο: «Δομικά προβλήματα, όπως οι δασμοί των ΗΠΑ, ο ανταγωνισμός από την Κίνα και το κόστος ενέργειας παραμένουν».
In this photo provided by the Press Service Of The President Of Ukraine on Nov. 21, 2025, Ukraine's President Volodymyr Zelenskyy looks into the camera while delivering a video address to the nation in Kyiv, Ukraine. (Press Service Of The President Of Ukraine via AP)
Ο Ζελένσκι αποκάλυψε το αναθεωρημένο ειρηνευτικό σχέδιο που εκπόνησανΟυκρανία και ΗΠΑ. Όλα όσα προβλέπει και τα «γκρίζα» σημεία.
Ένα νέο ειρηνευτικό σχέδιο για τον τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία, παρουσίασε ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι σε δημοσιογράφους, μετά από αρκετές εβδομάδες συνομιλιών και πιέσεων.
Το αρχικό σχέδιο 28 σημείων των ΗΠΑ, έχει αναδιατυπωθεί από την Ουάσιγκτον και το Κίεβο σε ένα πλαίσιο 20 σημείων. Επιπλέον, έχει εκπονηθεί ένα τριμερές σχέδιο εγγυήσεων ασφαλείαςμεταξύ Ουκρανίας, ΗΠΑ και Ευρώπης, καθώς και μια διμερής συμφωνία εγγύησης ασφαλείας μεταξύ Ουκρανίας και ΗΠΑ. Ένα άλλο έγγραφο μεταξύ Κιέβου και Ουάσιγκτον επικεντρώνεται στην οικονομική συνεργασία και χαρακτηρίστηκε ως ο «οδικός χάρτης για την ευημερία της Ουκρανίας».
«Έχουμε σημειώσει σημαντική πρόοδο προς την οριστικοποίηση των εγγράφων», δήλωσε ο Ζελένσκι.
Οι ΗΠΑ αναμένεται να παραδώσουν το σχέδιο 20 σημείων στη Μόσχα αργότερα σήμερα Τετάρτη (24/12). Εάν εγκριθεί, το τελικό έγγραφο πρέπει να υπογραφεί από τους ηγέτες της Ουκρανίας, των ΗΠΑ, της Ευρώπης και της Ρωσίας. Οι υπογράφοντες μια πιθανή συμφωνία από την ευρωπαϊκή πλευρά δεν έχουν ακόμη αποφασιστεί.
Η κατάπαυση του πυρός αναμένεται να ξεκινήσει μόλις υπογραφεί η συμφωνία. Για να τεθεί σε ισχύ η συμφωνία, πρέπει να επικυρωθεί από το ουκρανικό κοινοβούλιο και/ή να υποστηριχθεί από τον λαό της Ουκρανίας σε δημοψήφισμα που ενδεχομένως θα πραγματοποιηθεί εντός 60 ημερών.
Τα δύο «αγκάθια» του νέου ειρηνευτικού σχεδίου για την Ουκρανία
Μέχρι στιγμής, η Ουκρανία και οι ΗΠΑ δεν έχουν καταλήξει σε συμφωνία σχετικά με δύο σημαντικά ζητήματα του αναθεωρημένου σχεδίου, τα σημεία 12 και 14 — τον έλεγχο του πυρηνικού σταθμού Ζαπορίζια, που βρίσκεται υπό ρωσική κατοχή, και τον έλεγχο της περιοχής του Ντονμπάς, που έχει καταστραφεί από τον πόλεμο από το 2014. Η συμφωνία επίσης δεν αναφέρει τις προσδοκίες της Ουκρανίας για ένταξη στο ΝΑΤΟ.
Η εφημερίδα Kyiv Independent δημοσιεύει το σχέδιο των 20 σημείων, το οποίο εκπόνησαν η Ουκρανία και οι ΗΠΑ:
Το σχέδιο των 20 σημείων για τον τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία
Οι υπογράφοντες επιβεβαιώνουν ότι η Ουκρανία είναι ένα κυρίαρχο κράτος.
Το έγγραφο αποτελεί πλήρη και αδιαμφισβήτητη συμφωνία μη επίθεσης μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας. Θα συσταθεί μηχανισμός παρακολούθησης για την επιτήρηση της γραμμής σύγκρουσης χρησιμοποιώντας μη επανδρωμένη επιτήρηση μέσω δορυφόρου, διασφαλίζοντας την έγκαιρη ανίχνευση παραβιάσεων.
Η Ουκρανία θα λάβει εγγυήσεις ασφάλειας.
Το μέγεθος των ενόπλων δυνάμεων της Ουκρανίας θα παραμείνει στα 800.000 άτομα σε καιρό ειρήνης.
Οι ΗΠΑ, το ΝΑΤΟ και τα ευρωπαϊκά υπογράφοντα κράτη θα παράσχουν στην Ουκρανία εγγυήσεις «τύπου Άρθρου 5». Ισχύουν τα ακόλουθα σημεία:
Α) Εάν η Ρωσία εισβάλει στην Ουκρανία, θα ξεκινήσει συντονισμένη στρατιωτική αντίδραση και θα επαναφερθούν όλες οι παγκόσμιες κυρώσεις κατά της Ρωσίας.
Β) Εάν η Ουκρανία εισβάλει στη Ρωσία ή ανοίξει πυρ κατά του ρωσικού εδάφους χωρίς πρόκληση, οι εγγυήσεις ασφάλειας θα θεωρηθούν άκυρες. Εάν η Ρωσία ανοίξει πυρ κατά της Ουκρανίας, οι εγγυήσεις ασφάλειας θα τεθούν σε ισχύ.
Γ) Οι ΗΠΑ θα λάβουν αποζημίωση για την παροχή εγγυήσεων ασφάλειας (Η διάταξη αυτή έχει καταργηθεί)
Δ) Οι διμερείς συμφωνίες ασφάλειας που έχουν υπογραφεί στο παρελθόν μεταξύ της Ουκρανίας και περίπου 30 χωρών θα παραμείνουν σε ισχύ.
Η Ρωσία θα επισημοποιήσει τη στάση μη επιθετικότητάς της έναντι της Ευρώπης και της Ουκρανίας σε όλους τους απαραίτητους νόμους και έγγραφα, επικυρώνοντάς τα από τη Δούμα της Ρωσίας.
Η Ουκρανία θα γίνει μέλος της ΕΕ σε σαφώς καθορισμένο χρόνο και θα λάβει βραχυπρόθεσμη προτιμησιακή πρόσβαση στην ευρωπαϊκή αγορά.
«Από σήμερα, το χρονοδιάγραμμα της ένταξης της Ουκρανίας αποτελεί αντικείμενο διμερούς συζήτησης μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ουκρανίας, χωρίς προς το παρόν ευρωπαϊκή επιβεβαίωση», δήλωσε ο Ζελένσκι.
«Η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελεί επίσης εγγύηση ασφάλειάς και ως εκ τούτου θέλουμε να ορίσουμε μια ημερομηνία — πότε θα συμβεί αυτό. Για παράδειγμα, το 2027 ή το 2028», πρόσθεσε.
Η Ουκρανία θα λάβει ένα παγκόσμιο αναπτυξιακό πακέτο, το οποίο θα περιγράφεται λεπτομερώς σε ξεχωριστή συμφωνία και θα καλύπτει διάφορους οικονομικούς τομείς:
Α) Θα δημιουργηθεί ένα αναπτυξιακό ταμείο για επενδύσεις σε ταχέως αναπτυσσόμενους κλάδους, όπως η τεχνολογία, τα κέντρα δεδομένων και η τεχνητή νοημοσύνη.
Β) Οι ΗΠΑ και οι αμερικανικές εταιρείες θα συνεργαστούν με την Ουκρανία για να επενδύσουν από κοινού στην αποκατάσταση, τον εκσυγχρονισμό και τη λειτουργία των υποδομών φυσικού αερίου της Ουκρανίας, συμπεριλαμβανομένων των αγωγών και των εγκαταστάσεων αποθήκευσης.
Γ) Θα καταβληθούν κοινές προσπάθειες για την ανοικοδόμηση των περιοχών που έχουν καταστραφεί από τον πόλεμο, με έμφαση στην αποκατάσταση και τον εκσυγχρονισμό των πόλεων και των κατοικημένων περιοχών.
Δ) Θα δοθεί προτεραιότητα στην ανάπτυξη των υποδομών.
Ε) Θα επεκταθεί η εξόρυξη ορυκτών και φυσικών πόρων.
ΣΤ) Η Παγκόσμια Τράπεζα θα παράσχει ένα ειδικό πακέτο χρηματοδότησης για να υποστηρίξει την επιτάχυνση αυτών των προσπαθειών.
Ζ) Θα συσταθεί ομάδα εργασίας υψηλού επιπέδου, η οποία θα περιλαμβάνει τον διορισμό ενός κορυφαίου παγκόσμιου εμπειρογνώμονα στον τομέα των χρηματοοικονομικών ως διαχειριστή ευημερίας, ο οποίος θα εποπτεύει την εφαρμογή του στρατηγικού σχεδίου ανάκαμψης και τη μελλοντική ευημερία.
Θα δημιουργηθούν διάφορα ταμεία για την αποκατάσταση της ουκρανικής οικονομίας, την ανασυγκρότηση των κατεστραμμένων περιοχών και περιφερειών, καθώς και για την αντιμετώπιση ανθρωπιστικών ζητημάτων. Στόχος είναι η κινητοποίηση 800 δισεκατομμυρίων δολαρίων, που είναι το εκτιμώμενο κόστος των ζημιών από τον πόλεμο της Ρωσίας.
Η Ουκρανία θα επιταχύνει τη διαδικασία διαπραγμάτευσης μιας συμφωνίας ελεύθερου εμπορίου με τις ΗΠΑ.
Η Ουκρανία επιβεβαιώνει τη δέσμευσή της να παραμείνει μη πυρηνικό κράτος, σύμφωνα με τη Συνθήκη για τη μη διάδοση των πυρηνικών όπλων.
Έλεγχος του πυρηνικού σταθμού Ζαπορίζια και αποκατάσταση του υδροηλεκτρικού σταθμού Καχόβκα.
Η Ουάσιγκτον προτείνει ο πυρηνικός σταθμός Ζαπορίζια να λειτουργεί από κοινού από την Ουκρανία, τη Ρωσία και τις ΗΠΑ, με κάθε χώρα να ελέγχει το 33% και τις ΗΠΑ να λειτουργούν ως κύριος επόπτης του σταθμού.
Η Ουκρανία αντιτίθεται στον ρωσικό έλεγχο του σταθμού. Το Κίεβο προτείνει ο σταθμός να διοικείται από μια κοινοπραξία των ΗΠΑ και της Ουκρανίας, όπου το 50% της παραγόμενης ηλεκτρικής ενέργειας θα πηγαίνει σε εδάφη που ελέγχονται από την Ουκρανία, ενώ οι ΗΠΑ θα καθορίζουν τη διανομή του υπόλοιπου 50%.
«Πιστεύουμε ότι για να πραγματοποιηθούν όλα αυτά και να λειτουργήσουν με ασφάλεια, ο πυρηνικός σταθμός Ζαπορίζια, η πόλη Ενεργοντάρ και ο υδροηλεκτρικός σταθμός Καχόβκα πρέπει να αποστρατιωτικοποιηθούν, επειδή επί του παρόντος υπάρχουν ρωσικά στρατεύματα και πόλεμος εκεί, και δεν υπάρχει το απαραίτητο επίπεδο ασφάλειας», δήλωσε ο Ζελένσκι.
Η Ουκρανία και η Ρωσία θα εισαγάγουν σχολικά μαθήματα που προωθούν την κατανόηση και την ανοχή των διαφορετικών πολιτισμών, καταπολεμούν τον ρατσισμό και τις προκαταλήψεις. Η Ουκρανία θα εγκρίνει τους κανόνες της ΕΕ σχετικά με τη θρησκευτική ανοχή και την προστασία των γλωσσών των μειονοτήτων.
Στις περιφέρειες Ντονέτσκ, Λουγκάνσκ, Ζαπορίζια και Χερσόν, η γραμμή των στρατιωτικών θέσεων κατά την ημερομηνία υπογραφής θα αναγνωριστεί ως η de facto πρώτη γραμμή.
Α) Να καθοριστούν οι κινήσεις των στρατευμάτων που απαιτούνται για τον τερματισμό του πολέμου και τη δημιουργία πιθανών «ελεύθερων οικονομικών ζωνών», με την Ρωσία να αποσύρει τα στρατεύματά της από αυτές τις περιοχές.
Β) Η Ρωσία πρέπει να αποσύρει τα στρατεύματά της από τα κατεχόμενα τμήματα των περιφερειών Ντνιπροπετρόφσκ, Μικολάιβ, Σούμι και Χάρκοβο, προκειμένου η συμφωνία να τεθεί σε ισχύ.
Γ) Διεθνείς δυνάμεις θα τοποθετηθούν κατά μήκος της γραμμής του μετώπου για να παρακολουθούν την εφαρμογή της συμφωνίας.
Δ) Τα μέρη συμφωνούν να ακολουθήσουν τους κανόνες και τις υποχρεώσεις που επιβάλλονται από τις Συμβάσεις της Γενεύης του 1949 και τα πρόσθετα πρωτόκολλά τους, συμπεριλαμβανομένων των καθολικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
«Βρισκόμαστε λοιπόν σε μια κατάσταση όπου οι Ρώσοι θέλουν να αποσυρθούμε από την περιφέρεια του Ντονέτσκ, ενώ οι Αμερικανοί προσπαθούν να βρουν έναν τρόπο να μην αποσυρθούμε, επειδή είμαστε αντίθετοι στην απόσυρση», δήλωσε ο Ζελένσκι.
«Ψάχνουν για μια αποστρατιωτικοποιημένη ζώνη ή μια ελεύθερη οικονομική ζώνη, δηλαδή μια μορφή που θα μπορούσε να ικανοποιήσει και τις δύο πλευρές. Θεωρούμε ότι μια ελεύθερη οικονομική ζώνη είναι μια πιθανή επιλογή για ένα κυρίαρχο κράτος να επιλέξει μια τέτοια πορεία. Παλέψαμε για μια μόνο λέξη — «πιθανή». Πιστεύουμε ότι τέτοιες πιθανές οικονομικές ζώνες μπορούν να υπάρχουν», πρόσθεσε.
«Λέμε: αν συμπεριληφθούν όλες οι περιοχές και αν παραμείνουμε εκεί όπου είμαστε, τότε θα καταλήξουμε σε συμφωνία. Γι’ αυτό αναφέρεται εδώ «πιθανές ζώνες». Αλλά αν δεν συμφωνήσουμε να «παραμείνουμε εκεί όπου είμαστε», υπάρχουν δύο επιλογές: είτε ο πόλεμος θα συνεχιστεί, είτε θα πρέπει να ληφθεί κάποια απόφαση σχετικά με όλες τις πιθανές οικονομικές ζώνες».
Η Ρωσία και η Ουκρανία δεσμεύονται να μην χρησιμοποιήσουν βία για να αλλάξουν τις εδαφικές ρυθμίσεις και θα επιλύσουν τυχόν διαφορές με διπλωματικά μέσα.
Η Ρωσία δεν θα εμποδίσει τη χρήση του ποταμού Δνείπερου και της Μαύρης Θάλασσας από την Ουκρανία για εμπορικούς σκοπούς. Μια ξεχωριστή ναυτιλιακή συμφωνία θα εξασφαλίσει την ελευθερία της ναυσιπλοΐας και των μεταφορών, με την αποστρατιωτικοποίηση της ρωσικής κατεχόμενης χερσονήσου Κινμπουρν.
Θα συσταθεί μια ανθρωπιστική επιτροπή που θα διασφαλίζει τα εξής:
Α) Ανταλλαγή κρατουμένων «όλοι για όλους».
Β) Όλοι οι κρατούμενοι πολίτες, συμπεριλαμβανομένων των παιδιών και των πολιτικών κρατουμένων, θα αφεθούν ελεύθεροι.
Γ) Θα ληφθούν μέτρα για την αντιμετώπιση των προβλημάτων και την ανακούφιση των θυμάτων του конфлиκτου.
Η Ουκρανία πρέπει να διεξαγάγει προεδρικές εκλογές το συντομότερο δυνατόν μετά την υπογραφή της συμφωνίας.
Η συμφωνία θα είναι νομικά δεσμευτική. Η εφαρμογή της θα παρακολουθείται από το Συμβούλιο Ειρήνης, υπό την προεδρία του Τραμπ. Η Ουκρανία, η Ευρώπη, το ΝΑΤΟ, η Ρωσία και οι ΗΠΑ θα συμμετέχουν σε αυτή τη διαδικασία. Οι παραβιάσεις θα οδηγήσουν σε κυρώσεις.
Η κατάπαυση του πυρός θα τεθεί σε ισχύ αμέσως μόλις όλες οι πλευρές συμφωνήσουν στη συμφωνία.
της Ιωάννας Μαλαγαρδή*
Ο Δημήτριος Τσαϊλάς είναι απόστρατος Αξιωματικός του ΠΝ, δίδαξε επί σειρά ετών στις έδρες Επιχειρησιακής Σχεδιάσεως καθώς και της Στρατηγικής και Ασφάλειας, σε ανώτερους Αξιωματικούς στην Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Σήμερα είναι συνεργάτης και ερευνητής του Institute for National and International Security(INIS), του Strategy International (SI) και του Research Institute for European and American Studies (RIEAS). 
Paul Weisko
