Οι New York Times δημοσιεύουν άρθρο του Andrew Higgins με τίτλο Who Owns Alexander the Great? It’s a Diplomatic Minefield που αναφέρεται διεξοδικά στο ιστορικό της διένεξης της Βόρειας Μακεδονίας με την Ελλάδα για το θέμα της ονομασίας, αλλά και με την Βουλγαρία για άλλες ιστορικές διεκδικήσεις.
Επίσης αναφέρεται στις ενδείξεις ότι η νέα εθνικιστική κυβέρνηση της Βόρειας Μακεδονίας θέλει να αφαιρέσει το «βορεια» από την ονομασία της χώρας, εξοργίζοντας έτσι την Ελλάδα.
Το άρθρο έχει ως εξής:
Το κέντρο των Σκοπίων, η πρωτεύουσα της Βόρειας Μακεδονίας, μιας βαλκανικής χώρας που γεννήθηκε πριν από μόλις 33 χρόνια ως ανεξάρτητο κράτος, είναι γεμάτο ιστορία. Ένα άγαλμα του Μεγάλου Αλεξάνδρου δεσπόζει πάνω από την κεντρική πλατεία. Ένα του πατέρα του, του Φιλίππου Β’ της Μακεδονίας, δεσπόζει πάνω από μια κοντινή πλατεία πάνω σε ένα τεράστιο βάθρο. Η πόλη είναι επίσης γεμάτη με χάλκινα, πέτρινα και γύψινα αφιερώματα σε γενιές άλλων ηρώων από αυτό που η χώρα θεωρεί ως την ένδοξη και πολύ μακρά ιστορία της.
Το πρόβλημα, ωστόσο, είναι ότι το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας που εμφανίζεται διεκδικείται από άλλες χώρες. Η σημερινή Βόρεια Μακεδονία, που γεννήθηκε από τη διάσπαση της Γιουγκοσλαβίας τη δεκαετία του 1990, δεν έχει καμία πραγματική σχέση με τον Μέγα Αλέξανδρο, ο οποίος έζησε πριν από 2.000 χρόνια πιο κάτω, στη σημερινή Ελλάδα, ενώ πολλές από τις άλλες ιστορικές προσωπικότητες που τιμώνται με αγάλματα είναι Βούλγαροι.
Η Slavica Babamova, η διευθύντρια του εθνικού αρχαιολογικού μουσείου [..] είπε ότι ήταν αναστατωμένη από την πληθώρα των αγαλμάτων, που έστησε η χώρα της σε μια προσπάθεια να οικοδομήσει ένα κράτος και μια εθνική ταυτότητα. «Έχουμε τόσο πλούσια δική μας ιστορία – και τόσα πολλά πράγματα να πούμε. Αλλά δεν βλέπω καμία ανάγκη να προωθήσουμε όλο αυτό το υπερβολικό μάρκετινγκ», είπε, δείχνοντας προς το άγαλμα του Μεγάλου Αλεξάνδρου κατά τη διάρκεια μιας συνέντευξης. Πιο σημαντικά για τη Βόρεια Μακεδονία και αναμφισβήτητα μέρος της ιστορίας είναι η χρυσή νεκρική μάσκα και άλλα εντυπωσιακά αντικείμενα που προϋπήρχαν του Μεγάλου Αλεξάνδρου και βρέθηκαν σε μια αρχαία νεκρόπολη κοντά στο χωριό Trebenishte στη Βόρεια Μακεδονία, είπε.
Η οικοδόμηση της ταυτότητας της Βόρειας Μακεδονίας έχει εξοργίσει εδώ και καιρό την Ελλάδα, η οποία διεκδικεί την αρχαία Μακεδονία ως μέρος της δικής της κληρονομιάς και έχει μια περιοχή που φέρει το όνομά της. [..]
Ο κ. Mucunski, αναπληρωτής ηγέτης του νέου κυβερνώντος κόμματος, δήλωσε ότι η συμφωνία του 2018 με την Ελλάδα να παραδίδει το όνομα Μακεδονία ως όνομα της χώρας θα τιμηθεί ως “πολιτική και νομική πραγματικότητα”, αλλά πρόσθεσε: «Μας αρέσει; Όχι! ».
Ο Dalibor Jovanovski, ένας διακεκριμένος ιστορικός των Σκοπίων, δήλωσε ότι δεν του αρέσει ούτε το όνομα “Βόρεια Μακεδονία”, αλλά το βλέπει ως το ατυχές τίμημα που έπρεπε να καταβληθεί για την είσοδο στην Ευρωπαϊκή Ένωση. «Ο καθένας πάντα πιστεύει ότι η Ιστορία ανήκει μόνο σε αυτόν, ότι δεν υπάρχει κοινή ιστορία», είπε. «Αλλά σε αυτό το μέρος του κόσμου, όλα είναι ρευστά. Όλα είναι ανακατεμένα», ανέφερε. [..]
Η πρώην Υπουργός Πολιτισμού Bisera Kostadinov-Stojchevska, δήλωσε ότι σχεδίαζε να καθαρίσει την πόλη τουλάχιστον από ορισμένα από τα αγάλματα μεταφέροντας τα σε ένα πάρκο έξω από την πόλη. Αλλά τα παράτησε, αφού το προσωπικό της, που είχε λάβει εντολή να ψάξει για παραβιάσεις της νομοθεσίας περί χωροταξίας, διαπίστωσε ότι “δυστυχώς, όλα ήταν νόμιμα”.
Είπε ότι ήταν ιδιαίτερα πρόθυμη να απαλλαγεί από μια μεγάλη αναπαράσταση του τσάρου Σαμουήλ, ενός Βούλγαρου βασιλιά του 10ου αιώνα. Το άγαλμα, το οποίο βλέπει προς τον Αλέξανδρο, δεν είναι μόνο άσχημο και εμποδίζει τη θέα, αλλά και “ενοχλεί πραγματικά τους Βούλγαρους”, είπε.
Ούτε η ίδια είναι μεγάλη θαυμάστρια του Μεγάλου Αλεξάνδρου. «Δεν αισθάνομαι καθόλου συνδεδεμένη μαζί του. Ούτε γλωσσικά, ούτε πολιτιστικά, ούτε συναισθηματικά», τόνισε.
Είναι η Γαλλία έτοιμη να κυβερνηθεί από τον πρώτο ακροδεξιό πρωθυπουργό μετά τον δωσίλογο Φιλίπ Πετέν; Θα δούμε το λίκνο του Διαφωτισμού, της Μητέρας όλων των Επαναστάσεων, της Κομμούνας και του Μάη του ’68 να παραδίδεται στη Μαρίν Λεπέν, ο πατέρας της οποίας χαρακτήριζε τους θαλάμους αερίων “λεπτομέρεια της Ιστορίας”; Ανατριχιαστικά για κάθε δημοκρατική συνείδηση, τα ερωτήματα δεν είναι καθόλου ρητορικά ύστερα από τον απίθανο πολιτικό τυχοδιωκτισμό του Εμανουέλ Μακρόν να διαλύσει την Εθνοσυνέλευση και να προκηρύξει πρόωρες βουλευτικές εκλογές, στις 30 Ιουνίου και στις 7 Ιουλίου.
Η απόφαση του Γάλλου προέδρου το βράδυ των ευρωεκλογών άφησε εμβρόντητους και τους πιο στενούς συνεργάτες του. Τι θα μπορούσε να δικαιολογήσει την ανάληψη μιας τέτοιας πρωτοβουλίας από θέση τραγικής πολιτικής αδυναμίας; Η Εθνική Συσπείρωση (RN) της Λεπέν είχε αποσπάσει υπερδιπλάσιες ψήφους από το κόμμα του Μακρόν (31.4% έναντι 14,6%), που λίγο έλειψε να κατρακυλήσει στην τρίτη θέση. Επιτέλους, ο Γάλλος πρόεδρος δεν είχε καμία υποχρέωση να προσφύγει στις κάλπες. Η θητεία του λήγει το 2027. Στη Βουλή ούτως ή άλλως δεν είχε απόλυτη πλειοψηφία, αλλά αυτό δεν τον εμπόδιζε να περνάει νομοσχέδια με βάση το άρθρο 49.3 του γκωλικού συντάγματος, που δίνει τη δυνατότητα στην εκάστοτε κυβέρνηση να προωθεί τα νομοσχέδιά της χωρίς ψηφοφορία στο κοινοβούλιο, προκαλώντας την αντιπολίτευση να καταθέσει, αν έχει αντίρρηση, πρόταση μομφής. Αυτή τη δυνατότητα χρησιμοποίησαν οι μακρονικές κυβερνήσεις Μπορν και Ατάλ 23 φορές μέσα στα δύο τελευταία χρόνια χωρίς να πέσουν, απλούστατα γιατί οι κοινοβουλευτικές ομάδες της Ακροδεξιάς και της Αριστεράς δεν επρόκειτο ποτέ να συνεργαστούν, μια και αντιπολιτεύονται τον Μακρόν από διαμετρικά αντίθετες θέσεις.
Ρεπορτάζ του γαλλικού Τύπου βεβαιώνουν ότι ο Γάλλος πρόεδρος, ξεπερνώντας σε ναρκισσισμό και τον χειρότερο εαυτό του, έτρεφε την ελπίδα ότι θα μπορούσε να πετύχει κάτι ανάλογο με τον Σαρλ ντε Γκωλ του 1968: ένα μήνα μετά τη θυελλώδη εξέγερση των φοιτητών και των εργατών, που είχε στείλει για λίγο έναν πανικόβλητο ντε Γκωλ αυτοεξόριστο στο Μπάντεν- Μπάντεν της Δυτικής Γερμανίας, καθώς περίμενε έφοδο των κομμουνιστών και των αναρχικών στο Ελιζέ, ο συντηρητικός πρόεδρος κέρδισε κατά κράτος τις βουλευτικές εκλογές, τις οποίες ο ίδιος προκήρυξε μετά τη λήξη του συναγερμού. Φαίνεται ότι ο Μακρόν φαντασιωνόταν ότι θα μπορούσε να πετύχει κάτι ανάλογο, εκβιάζοντας τους ψηφοφόρους, ιδίως αυτούς που δεν ψήφισαν στις ευρωεκλογές, με το δίλημμα “ή Εγώ ή το Χάος των Δύο Άκρων”, δηλαδή της Ακροδεξιάς και της Αριστεράς.
Η τακτική αυτού του είδους “διμέτωπου αγώνα” είναι βαθύτατα υποκριτική. Αν υπάρχει μια “σύγκλιση των άκρων” στη Γαλλία (και σε όλη την Ευρώπη), αυτή εντοπίζεται στη σύγκλιση του Ακραίου Κέντρου, που ενσαρκώνει ο Μακρόν, με την Άκρα Δεξιά, την οποία επικαλείται μεν ως σκιάχτρο για να εκβιάσει δημοκράτες ψηφοφόρους, αλλά ενισχύει πολιτικά και ιδεολογικά με την όλη πρακτική του. Στην προσπάθειά του να αλιεύσει ψήφους της Ακροδεξιάς δεν δίστασε να απονείμει εύσημα στον “μεγάλο στρατιωτικό” Πετέν που ηγήθηκε του κατοχικού καθεστώτος του Βισύ. Υιοθέτησε τις θέσεις της Ακροδεξιάς εναντίον των μουσουλμάνων της Γαλλίας, φτάνοντας στο σημείο να μιλήσει για κίνδυνο “ισλαμικής απόσχισης”. Έβαλε το κόμμα του να ψηφίσει μαζί με το κόμμα της Λεπέν τον νόμο για το μεταναστευτικό, τον περασμένο Δεκέμβριο, προκαλώντας κύμα οργής από τμήμα της παράταξής του και την παραίτηση ενός υπουργού. Έστειλε την τότε πρωθυπουργό του Ελιζαμπέτ Μπορν στην “πορεία εναντίον του αντισημιτισμού”, μαζί με την Μαρίν Λεπέν, την ώρα που το Ισραήλ εξαπέλυε εκστρατεία γενοκτονίας των Παλαιστινίων στη Γάζα, με τις δύο παρατάξεις να εξαπολύουν ταυτόσημες, βιτριολικές επιθέσεις εναντίον της “Ανυπότακτης Γαλλίας” του Ζαν- Λυκ Μελανσόν, την οποία κατηγορούσαν για “ισλαμοαριστερισμό”.
Έπειτα, το να εξισώνει κανείς την Άκρα Δεξιά με την Αριστερά της Γαλλίας με βάση το σκουριασμένο σχήμα των “δύο άκρων”, πέραν του ότι αποτελεί ούτως ή άλλως αστήρικτη ύβρη, στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι καταφανώς γελοίο. Στο “Νέο Λαϊκό Μέτωπο” (NFP) που σχηματίστηκε, προς μεγάλη έκπληξη του Μακρόν, σε χρόνο μηδέν μετά την προκήρυξη των εκλογών, συμμετέχει σχεδόν το σύνολο του προοδευτικού χώρου, από τους Σοσιαλιστές, τους Πράσινους και τους Κομμουνιστές μέχρι την Ανυπότακτη Γαλλία και το Νέο Αντικαπιταλιστικό Κόμμα (μετεξέλιξη της ιστορικής τροτσκιστικής οργάνωσης Επαναστατική Κομμουνιστική Ένωση των Αλέν Κριβίν και Ντανιέλ Μπενσαίντ, που δεν βρίσκονται πια στη ζωή). Ο σοσιαλιστής πρώην πρωθυπουργός Λιονέλ Ζοσπέν στήριξε ανοιχτά το Νέο Λαϊκό Μέτωπο, ενώ ο πρώην πρόεδρος Φρανσουά Ολάντ κατεβαίνει υποψήφιος, διεκδικώντας βουλευτική έδρα.
Με αυτά τα δεδομένα, ο Εμανουέλ Μακρόν κινδυνεύει να μιμηθεί όχι τον ντε Γκωλ του 1968, αλλά τον Ζακ Σιράκ του 1997, ο οποίος είχε επίσης διαλύσει την Εθνοσυνέλευση υπολογίζοντας ότι θα κυριαρχήσει, για να υποστεί ήττα- σοκ από την Πληθυντική Αριστερά Σοσιαλιστών- Κομμουνιστών- Πρασίνων, που ανέλαβε την διακυβέρνηση. Τα τελευταία γκάλοπ φέρνουν το RN στην πρώτη θέση με ποσοστό γύρω στο 33%, το NFP στη δεύτερη με περίπου 28% και την παράταξη Μακρόν τρίτη και καταϊδρωμένη με 18%. Η αγανάκτηση της μεγάλης πλειονότητας του εκλογικού σώματος εναντίον του Μακρόν είναι τέτοια που οι υποψήφιοι βουλευτές της παράταξής του όχι μόνο δεν προβάλλουν τη σχέση τους με τον πρόεδρο, αλλά τον εκλιπαρούν να μην εμφανιστεί στην περιφέρειά τους. Τα συστημικά μέσα ενημέρωσης που αποθέωναν, στις καλές μέρες, τον Μακρόν ως “Δία” της γαλλικής πολιτικής ζωής τώρα τον βλέπουν ως Κρόνο που τρώει τα παιδιά του.
Κατά μία εκδοχή, ο Εμανουέλ Μακρόν είχε συνείδηση του κινδύνου να αναδειχθεί νικήτρια από τις βουλευτικές εκλογές η Ακροδεξιά υπό τον 28χρονο Ζορντάν Μπαρντελά, αλλά ανέλαβε συνειδητά αυτό το ρίσκο έχοντας κατά νου τη μάχη των προεδρικών εκλογών του 2027- όταν ο ίδιος δεν θα έχει τη δυνατότητα, λόγω συνταγματικών περιορισμών, να είναι και πάλι υποψήφιος. Σύμφωνα με αυτό το Μακιαβελικό σενάριο, αν το RN κληθεί να κυβερνήσει θα δεχτεί τρομερή πίεση από τις διεθνείς αγορές που ήδη έχουν αρχίσει να δείχνουν τα δόντια τους, καθώς η Γαλλία έχει μεγάλο έλλειμμα, της τάξης του 5,5% του ΑΕΠ και χρέος, γύρω στο 115% με τάση ανόδου. Προκειμένου να αποφύγει την οικονομική χρεωκοπία, συνεχίζει αυτό το σενάριο, το RN θα αναγκαστεί να πάρει αντιλαϊκά μέτρα που θα χαντακώσουν την υποψηφιότητα της Μαρίν Λεπέν στις κρίσιμες προεδρικές εκλογές του 2027.
Ήδη ο Μπαρντελά, σε μια προσπάθεια να κατευνάσει τους επενδυτές και τους μεγάλους επιχειρηματικούς ομίλους, δήλωσε ότι, αν αναλάβει την πρωθυπουργία, θα αναστείλει για αργότερα (πόσο αργότερα, δεν μας λέει) την εφαρμογή βασικών δεσμεύσεων όπως η ακύρωση της μεταρρύθμισης Μακρόν στις συντάξεις, η μείωση του ΦΠΑ σε βασικά είδη και η αποχώρηση της Γαλλίας από τη στρατηγική στρατιωτική διοίκηση του ΝΑΤΟ. Παράλληλα, δήλωσε ότι δεν πρόκειται να αναλάβει τη διακυβέρνηση αν δεν εξασφαλίσει το κόμμα του την απόλυτη πλειοψηφία στην Εθνοσυνέλευση, κάτι που με τα σημερινά δεδομένα δεν φαίνεται το πιο πιθανό. Σε αυτή την περίπτωση, ο Μακρόν θα πιαστεί στη φάκα που έστησε για τους άλλους: καθώς δεν θα μπορεί, βάσει του συντάγματος, να διαλύσει την Εθνοσυνέλευση για δεύτερη φορά μέσα στον ίδιο χρόνο, θα αναγκαστεί να σχηματίσει όπως-όπως μια εύθραυστη κυβέρνηση μειοψηφίας, ίσως τεχνοκρατών (τύπου Μόντι στην Ιταλία), η οποία θα επωμιστεί τα νέα αντιλαϊκά μέτρα και θα τροφοδοτήσει τα ρεύματα αντισυστημικής δυσαρέσκειας, με το μεγάλο ερώτημα να είναι αν αυτά θα προσανατολιστούν στην Ακροδεξιά ή στην Αριστερά.
Οι αριστεροί με κριτική σκέψη έχουν βάσιμους λόγους να δυσπιστούν απέναντι στην “υπαρκτή Αριστερά” της Γαλλίας, όχι μόνο γιατί ανάλογα “ενωτικά” εγχειρήματα του παρελθόντος (Κοινό Πρόγραμμα Μιτεράν- Μσρσέ, Πληθυντική Αριστερά του 1997) απογοήτευσαν τραγικά την εργατική βάση της και χαντάκωσαν τις πιο αριστερές εκφράσεις της. Το παρόν σχήμα του NFΡ υπήρξε προϊόν βιαστικής συγκόλλησης για λόγους πολιτικής επιβίωσης, υπό την πίεση του εκλογικού συστήματος των μονοεδρικών περιφερειών και των δύο γύρων. Οι αριστεροί και κεντροαριστεροί εταίροι έχουν καίριες διαφωνίες σε όλα τα μείζονα θέματα, από την οικονομία μέχρι τη Γάζα, ενώ δεν έχουν συμφωνήσει ούτε στο όνομα του πρωθυπουργού αν τυχόν αναδειχτούν πρώτη δύναμη.
Εύλογες αιτιάσεις μπορεί να διατυπώσει κανείς και για την Ανυπότακτη Γαλλία του Ζαν- Λυκ Μελανσόν, που δεν κατάφερε να μετασχηματίσει (για να λέμε την αλήθεια, ούτε καν το προσπάθησε) το εξαιρετικά ελπιδοφόρο 22% των προεδρικών εκλογών του 2022 σε μια οργανωμένη και προγραμματικά συνεκτική πολιτική δύναμη, αρθρωμένη στις λαϊκές τάξεις, μένοντας στο πρότυπο ενός χαλαρού, πολυσυλλεκτικού σχηματισμού του “χαρισματικού αρχηγού”, των ακτιβιστών και του Ίντερνετ. Γεγονός παραμένει, όμως, ότι η Ανυπότακτη Γαλλία πρωτοστάτησε σε όλες τις εργατικές και λαϊκές κινητοποιήσεις εναντίον των αντιμεταρρυθμίσεων του μακρονικού Ακραίου Κέντρου και τήρησε στάση αρχών στο μεταναστευτικό και στον πόλεμο της Γάζας- γι αυτό υπέστη και πολιτικό λιντσάρισμα από τα κόμματα του κατεστημένου, τα συστημικά μίντια και το βαθύ κράτος.
Ούτε μπορεί να παρακάμψει κανείς το μεγάλο επίτευγμα της Ανυπότακτης Γαλλίας να γίνει η φωνή όσων δεν είχαν φωνή, των εργατικών προαστίων με τους μεγάλους μεταναστευτικούς πληθυσμούς, όπου η εκλογική της κυριαρχία είναι συντριπτική. Ενδεικτικά, στις ευρωεκλογές πήρε 37% στο κατ’ εξοχήν εργατικό διαμέρισμα του Σεν- Σεν Ντενί (έναντι 11% το 2019), 42,2% στο Βενισιέ, 48% στο Βολ-αν- Βελέν και 58% στην Κουρνέβ, ξεπερνώντας και το ΚΚ Γαλλίας στις καλύτερες εποχές του. Το γεγονός αυτό, μαζί με τις μαζικές αντιφασιστικές κινητοποιήσεις εκατοντάδων χιλιάδων Γάλλων, ιδίως νέων, για να δημιουργηθεί κοινωνικό φράγμα από τα κάτω στην Ακροδεξιά συντηρούν τις ελπίδες όλων μας για την αποτροπή των χειρότερων και το άνοιγμα καινούργιων δρόμων ελπίδας, αυτοπεποίθησης και στράτευσης.
Υ.Γ. Το παρόν άρθρο είχε δημοσιευτεί όταν ο Μακρόν έδινε νέα δείγματα για το πώς εννοεί τον αγώνα του κατά των “δύο άκρων”. Σε συνάντησή του με εκπροσώπους του περιφερειακού Τύπου, στο Παρίσι, αναγόρευσε σε βασικό του αντίπαλο τον αριστερό συνασπισμό NFP και δήλωσε: “Για το θέμα των κοινωνικών σχέσεων, κοιτάξτε το πρόγραμμά τους, αυτό που μας προτείνουν είναι να μπορεί κανείς να αλλάζει φύλο στο Δημαρχείο. Αυτό είναι το σχέδιό τους. Αυτό είναι το όραμά τους για την κοινωνία, ένα όραμα που εγώ δεν το αποδέχομαι”. Λίγες ώρες αργότερα, περιοδεύοντας στη Βρετάνη, επανήλθε στο θέμα της αλλαγής φύλου και προσέθεσε το μεταναστευτικό, δηλώνοντας ότι η Αριστερά “έχει μια πολιτική που ευνοεί τη μετανάστευση”.
Ακόμη και ο σοσιαλιστής Γκασπάρ Γκαντζέρ, διευθυντής επικοινωνίας του Ολάντ επί προεδρίας του, βγήκε από τα ρούχα του, κατηγορώντας τον Μακρόν ότι έριξε το προσωπείο για να επιδείξει τον “ξενοφοβικό και ομοφοβικό” που πάντα έκρυβε. Πιθανότατα, ο χυδαίος, ακροδεξιάς έμπνευσης λαϊκισμός του Μακρόν υποκρύπτει την εκλογική στρατηγική του: στοχοποιεί ως βασικό του αντίπαλο στον πρώτο γύρο την Αριστερά ώστε να αλιεύσει όσες περισσότερες ψήφους δεξιών μπορεί και να πλασαριστεί η δική του παράταξη στη δεύτερη θέση, ώστε να αναμετρηθεί με την Ακροδεξιά στις περισσότερες περιφέρειες, στον αποφασιστικό δεύτερο γύρο. Το πιο πιθανό είναι ότι θα διαπιστώσει πως οι ψηφοφόροι συνήθως προτιμούν το πρωτότυπο (στην περίπτωσή μας τον πρωτότυπο Ακροδεξιό) από το αντίγραφο.
Στις 20 Ιουνίου 2024, το Βορειοατλαντικό Συμβούλιο ενέκρινε την υποψηφιότητα του ναύαρχου Pierre Vandier, του Γαλλικού Ναυτικού, στη θέση του Ανώτατου Συμμαχικού Διοικητή Μετασχηματισμού.
Ο ναύαρχος Pierre Vandier υπηρετεί επί του παρόντος ως Υπαρχηγός Άμυνας. Ο ναύαρχος Vandier θα διαδεχθεί τον στρατηγό Philippe Lavigne, της Γαλλικής Αεροπορικής και Διαστημικής Δύναμης, σε μια τελετή αλλαγής διοίκησης στο Αρχηγείο της Ανώτατης Συμμαχικής Διοίκησης Μετασχηματισμού στο Νόρφολκ της Βιρτζίνια τον Σεπτέμβριο του 2024.
Εκ μέρους όλων των Συμμαχικών Κυβερνήσεων, το Βορειοατλαντικό Συμβούλιο εξέφρασε τη βαθιά και διαρκή ευγνωμοσύνη για τη διακεκριμένη υπηρεσία που προσέφερε
To grasp where inequality is headed—much less to reduce it—we will need to look beyond the economic.
Engraving of Adam Smith, based on a portrait by James Tassie from 1787 (Wikimedia Commons)
Visions of Inequality: From the French Revolution to the End of the Cold War
by Branko Milanovic
Belknap Press, 2023, 368 pp.
An academic journal article on the technicalities of tax data is not usually cause for much excitement. Yet at the end of last year, one such publication in the Journal of Political Economy set #EconTwitter afire with debate, and prompted a full column in the Economist. The paper, by Gerald Auten and David Splinter, took aim at the famous studies on rising inequality conducted by Thomas Piketty, Emmanuel Saez, and Gabriel Zucman. If one employs different assumptions, Auten and Splinter argued, post-tax income inequality in the United States appears not to have risen much since the 1960s. While Piketty and his collaborators systematically challenged the findings, their detractors were quick to the draw. “The Piketty and Saez work is careless and politically motivated,” sniped James Heckman, a Nobel-winning Chicago School econometrician.
Whether it has risen in recent decades or merely plateaued, income and wealth inequality in the United States remains staggering. But the recent controversy illustrates the high stakes of empirical research on the subject, which burst into public view in 2014 with the publication of Piketty’s Capital in the Twenty-First Century. While it is hard to imagine the Biden administration’s announcement of a “new Washington consensus” centered on the “challenge of inequality” and its push for a global minimum tax without the shock wave of the 2016 election, Piketty’s high-profile work supplied a ready explanation for what had gone wrong.
The economist Branko Milanovic made his own major contribution to the study of inequality in 2016 with his breakout Global Inequality. His foremost finding was the “elephant curve”—a graph of income trends worldwide since 1988 that showed significant gains for the “emerging global middle class” as well as the rich, while incomes for the very poorest and the “lower middle class of the rich world” had stagnated. In a decade that saw one populist uprising after another among those left behind by globalization, the chart achieved totemic status.
In his latest book, Visions of Inequality, Milanovic steps back to question the study of inequality itself. Where does this work come from? Was inequality always so central a preoccupation for economists—or in politics at large? Ultimately, the book reveals the limits of a purely economic framing of these questions.
Born and educated in then-Yugoslavian Belgrade, an economist at the World Bank for almost twenty years, and now a senior scholar at the CUNY Graduate Center, Milanovic cuts an unusual figure in his field. His training in comparative economics and years in applied research have inculcated a distaste for the crystalline abstractions, theoretical aridity, and ideological policing of the neoclassical mainstream. His years of spadework in the World Bank trenches, alongside an erudition unusual in the profession, bring a refreshingly historical and cosmopolitan depth to Milanovic’s writing. Experience of the twilight of state socialism and the subsequent violent transition in Eastern Europe have likewise shaped his jaded political outlook, evident in the title of his previous book, Capitalism, Alone (2019). The stark lesson of 1989—“there is no alternative”—endures, but merely as a forlorn shrug.
All these qualities appear in Visions of Inequality, a breezy tour d’horizon of economic conceptions of inequality since the Enlightenment. Milanovic showcases six economists who, in his view, contributed most substantially to this domain: François Quesnay, Adam Smith, David Ricardo, Karl Marx, Vilfredo Pareto, and Simon Kuznets. Their work shares three important qualities: “a narrative of what drives inequality,” an “outline of the relationships between relevant variables,” and “empirical ‘verification’ of the theoretical and narrative claims.” Chapters on each thinker are followed by an extended rumination on this tradition’s fall into abeyance during the Cold War, and a very brief epilogue on its revival after 2008.
Milanovic takes a mercenary approach to his chosen canon: after capsule summaries of each economist’s outlook and career, he narrowly focuses on their approach to income and wealth inequality, however marginal these ideas may be to their work overall. Still, Milanovic declares that “we cannot thus speak of inequality in general or abstract terms; we can only speak of specific features of each inequality.” While occasionally failing to live up to this maxim, he is a perceptive reader of past economists and the literature that surrounds them. He is unabashedly Whiggish, however, when it comes to the steady accumulation of better and greater income data for both past and present, and he uses this data to reconstruct prevailing levels of inequality in the lifetimes of his chosen thinkers. This context is enlightening and occasionally startling: England’s Gini coefficient in 1867, the year Marx published Volume One of Capital, was roughly that of modern Zambia, while today’s South Africa is more unequal still.
Reflections on the divide between rich and poor are as old as political thought itself. Yet systematic, empirical investigation of economic inequality only emerged in the eighteenth century. Breaking with the mercantilist emphasis on the wealth of the state, political economists beginning with the French physiocrats identified national prosperity with the population as a whole. Or as Adam Smith would later put it, in what Milanovic stresses was a Copernican shift in perspective: “The high price of labor is to be considered not merely as the proof of the general opulence of society which can afford to pay well all those whom it employs; it is to be regarded as what constitutes the very essence of public opulence, or as the very thing in which public opulence properly consists.” The wealth of a nation, in other words, ought to be measured in the incomes of its poorest members. With this theoretical turn came an empirical one: political economists began to construct income tables for all of society, as Quesnay did in 1758. Despite their meager data sources, Milanovic credits this work for closely matching more recent estimates of past income distribution.
The early political economists, however, were rarely interested in interpersonal income and wealth inequality as such. For much of the eighteenth century, the word “inequality” continued to evoke the inequality of status from birth characteristic of the ancien régime. The social classes of the period were closely associated with distinct types of income: labor, capital, and rent. In the century between Smith and Marx, economists derived the famous tripartite class structure of workers, capitalists, and landlords from these “factor shares” of production—even as they freely acknowledged many other intermediary classes. These categories formed the building blocks of their theories, with economic inequality figuring only as the functional outcome of this class structure.
Class also allowed political economists to extrapolate the long-term trend in inequality from a simple model. Adam Smith, for instance, argued that growth was positively correlated with high wages and low interest rates, and inversely correlated with the rate of profit: “The rate of profit does not, like rent and wages, rise with the prosperity and fall with the declension of the society,” he declared in the Wealth of Nations in 1776. “On the contrary, it is naturally low in rich, and high in poor countries, and it is always highest in the countries which are going fastest to ruin.” A flourishing commercial society would benefit workers and landlords at the expense of capitalists, whose profits would decline over time. By allying to prevent collusion or monopoly that would artificially inflate the profit rate, workers and rentiers could reduce overall inequality in the long run, even if a few mega-rich landowners remained.
Forty years later, writing at the crest of the industrial revolution, David Ricardo took a far more sanguine view of profits. (Milanovic estimates that, perhaps not incidentally, the wealth Ricardo accumulated on the stock market easily placed him in the top 1 percent of the English population and likely made him the single richest economist ever.) Profits generated savings and therefore investment, which made them central to growth. Tariffs on food imports under the English Corn Laws, which Ricardo fought for decades to overturn, served to raise food prices and so drive up the subsistence wage of workers, thereby driving down profits. If the Corn Laws were repealed, England could expect additional growth and lower inequality, marked by converging incomes from capital and rent; if they were maintained, England faced an increasingly stagnant and unequal economy, with rich landlords dominating impoverished capitalists. Yet even though he directly correlated growth with lower interpersonal inequality, Ricardo’s scenarios were hardly auspicious for workers, whose wages were fixed at subsistence levels by default in either case.
As the industrial working class swelled over the course of the nineteenth century, Ricardo’s prognosis looked increasingly bleak—which was hardly lost on his most incisive reader, Karl Marx. Yet contrary to popular perception, especially regarding the notorious thesis of “immiseration” embraced by some later Marxists, Marx’s model of inequality in Capital was, as Milanovic puts it, “much brighter than normally assumed.” Whatever its implications for capitalism’s long-term health, his famous theorization of the tendency of the rate of profit to fall (a view he shared with Smith) also implied decreasing inequality. Falling profits meant decreasing total income from both capital and rent, especially when placed alongside the potential of real wages to rise with growth. But against these tendencies ran many countervailing forces—such as the periodic crises and economic expansions that could drive up the rate of profit, or the “reserve army of labor” that depressed wages. The result, in Milanovic’s view, is a surprisingly flexible model that encompasses the wide varieties of capitalism we observe today.
It was precisely as inequality reached new heights and socialist parties emerged in Europe that economists moved away from class analysis of inequality. The coup de grâce came from the Italian economist Vilfredo Pareto, a mathematically inclined engineer implacably opposed to the rising tide of socialism. Building on the reams of granular data produced by the spread of mass taxation, Pareto reconceptualized inequality as an interpersonal (or, more precisely, inter-household) phenomenon. Ever since, economists studying inequality have foregone class structures in favor of income distribution alone.
Equally significantly, Pareto claimed to have detected a regular pattern underlying this distribution. The curve of the distribution, he suggested, is governed by the same coefficient across all times and places. Milanovic points out that all of Pareto’s chosen examples—including German states, Swiss cantons, and Italian cities—shared a similar political and institutional framework, and that Pareto’s own data was far more variable than he implied. A simple glance at modern country data, Milanovic adds, discredits any claim for immutability. Yet Pareto was unequivocal, pronouncing in 1896 that “we find ourselves here in the presence of a natural law.” On this account, unequal income distribution was a built-in property of all societies, attributable to some feature of human nature, and any socialist takeover would merely swap out one elite for another.
The dramatic inequality of the Belle Époque seemed to augur a final confrontation over the “social question.” But by the mid-twentieth century, a world-historical reversal appeared to be underway. In the United States, income inequality, which had plateaued at an all-time high in the 1860s, began to decrease by the 1930s—a trend that began even earlier in Western Europe. What happened?
With the history of the United States firmly in mind, the wide-ranging economist Simon Kuznets—a pioneer of the national income accounts now used to calculate GDP—put forward a “hypothesis” on inequality in 1955: “widening in the early phases of economic growth when the transition from the pre-industrial civilization was most rapid; becoming stabilized for a while; and then narrowing in the later phases.” In this model, rising inequality characterized early industrialization as a gap opened between urban and rural incomes, followed by more stratified urban incomes. Over time, the same processes would work to moderate inequality by reducing rural employment, narrowing differences in the productivity of agricultural and non-agricultural sectors, lowering the rate of return due to greater capital abundance, and increasing the use of social surpluses to fund redistributive programs. Plotted over time, the measure of inequality resembled an inverted U. The Kuznets curve implied a universal trajectory for all societies. It resonated deeply with the linear narratives of modernization popular in the postwar period, gaining wide acceptance despite serious doubts about how well it fit the data.
For Milanovic, Kuznets’s work marked the end of a centuries-long dialogue within economics. The “Cold War economics” that subsequently dominated the profession in the second half of the twentieth century, he charges, fell pathetically short of what came before. The Cold War itself was premised on fierce ideological clashes over the basic structure of society, yet it was precisely then that substantial study of inequality suddenly disappeared. How can this be? Several explanations are advanced in the longest and most probing chapter of the book.
In the capitalist world, Milanovic argues, trends in income distribution made economists complacent about decreasing inequality, while ideological confrontation militated against emphasis on the significance of class in the West. Additionally, the neoclassical paradigm centered on analysis of equilibrium conditions between diverse economic agents whose unequal “endowments”—of capital, resources, skills—were simply taken as given; discussion of that original divergence was a priori out of scope. As Milanovic dismissively concludes, neoclassical models of distribution related “to life on Earth about as much as the theories that astrobiologists have developed about life on Mars.” This retreat from inequality was equally visible in macroeconomics: while the classical political economists were convinced that returns to labor and capital changed over time, from the 1960s economists swept away such claims altogether with the largely arbitrary assumption that “factor shares” did not change over the long run—which implied a mostly static income distribution. Even in development economics, where attention to differing wage levels came with the territory, the Kuznets hypothesis instilled the basic idea that growth would take care of inequality.
Over time this complacent neglect curdled into outright hostility to the study of inequality. As late as 2004, Nobel laureate economist Robert Lucas Jr. declared that “of the tendencies that are harmful to sound economics, the most seductive, and . . . the most poisonous, is to focus on questions of distribution.” Attention to inequality was relegated to the margins, surviving in the pure empirics of econometrics, for instance, and in dependency theorists’ scrutiny of inequality between the core and periphery of the world-system.
The field was equally barren to the east. The state-socialist emphasis on the supposed abolition of class and tight official control over economic data made the empirical study of income distribution difficult—so much so that retrospective estimates remain challenging to this day. In Milanovic’s view, what little data is available suggests a surprising degree of inequality in countries like the Soviet Union (albeit lower than in the capitalist world), since levels of the party hierarchy were strongly correlated with income in both cash and kind. “All conditions being the same,” Milanovic writes, “the more hierarchical the planned economy, the greater the overall interpersonal inequality,” with the Stalinist economy of the 1930s standing as the starkest example. In any case, interpersonal inequality mattered little within the official Marxist line: income differentials were perfectly compatible with a classless society that had eliminated private property.
In a second reversal during the 1980s, income inequality began to climb once again across the West, defying the Kuznets curve. This unexpected development pushed economists to apply new theoretical frameworks to a wealth of data from household surveys and tax authorities, alongside more sophisticated reconstructions of incomes in the distant past. It also laid the basis for a revolution in the study of economic inequality.
The field has found a massive audience in the aftermath of the global financial crisis, catapulting its stylized facts (“We are the 99 percent!”) into the political arena. Yet Visions of Inequality, perhaps despite itself, also reveals what remains lost. For all their differences, both Smith and Marx insisted on the fundamental role of power in the determination of inequality. It could not be otherwise when income shares were tightly bound to the hierarchical structure of society itself. Contemporary scholars of inequality, by contrast, rightly point to the unprecedented convergence of high labor and capital incomes in the very same individuals (what Milanovic calls “homoploutia”). But far from making class irrelevant, such developments transform class, in ways yet to be fully analyzed or understood. As the global class structure has been remade by the growth of a cosmopolitan elite, low-wage service work in the Global North, and the massive informal sectors of the Global South, economists have had strikingly little to contribute beyond the merely observational.
The major contribution of Milanovic’s Global Inequality was to revise the Kuznets hypothesis to account for rising inequality since the 1980s. Whereas Piketty concluded that the more equal mid-twentieth century may simply have been a world-historical aberration, Milanovic suggested that, seen in the longue durée, there may be no single U-curve at all, but only wavelike oscillations of rising and falling inequality. Fundamental technological and economic developments—industrialization, globalization, the rise of services—push up economic inequality at key junctures, but these trends intersect with dramatic historical turning points (war, revolution), as well as more gradual institutional transformations in reaction to inequality itself. It is therefore the “interplay between, on the one hand . . . apparently determinative economic forces, and, on the other hand, political and social forces, that shapes the movement of Kuznets waves.”
Milanovic’s revision, which evokes the perpetual seesawing between market and society in Karl Polanyi’s The Great Transformation, rescues the Kuznets hypothesis from its obvious incompatibility with the empirical record. But it only does so by introducing a fundamental indeterminacy to the very heart of the model. The vagueness of Milanovic’s formulations about “political and social forces” gestures to a missing theory of power and politics—a problem that inspired Piketty’s assay of institutional and ideological legitimations of inequality in Capital and Ideology (2020). To grasp where inequality is headed—much less to change it—we will need to go beyond the economic altogether.
Simon Torracinta is a lecturer in history of science at Harvard University and a contributing editor at the Boston Review.
Φωτογραφία: Shutterstock
21/06/2024 20:00
Δεύτερος Καναδός επιστήμονας ισχυρίζεται ότι η έρευνα για τη μυστηριώδη νευρολογική πάθηση αποκλείστηκε.
Ένας ανώτερος Καναδός ομοσπονδιακός επιστήμονας υποστηρίζει ότι η κυβέρνηση απέκλεισε την έρευνα για μια μυστηριώδη εγκεφαλική ασθένεια στο Νιου Μπράνζουικ, η οποία, όπως πιστεύει, μπορεί να έχει επηρεάσει 350 άτομα.
Είναι ο δεύτερος ομοσπονδιακός επιστήμονας που κατηγορεί την κυβέρνηση ότι σταμάτησε σκόπιμα την έρευνα και λέει ότι ο αριθμός των περιπτώσεων είναι μεγαλύτερος απ’ ό,τι έχει αναγνωρίσει η κυβέρνηση.
Οι αξιωματούχοι Υγείας στην ανατολική επαρχία δήλωσαν για πρώτη φορά το 2021 ότι 40 άτομα έπασχαν από μια ανεξήγητη νευρολογική πάθηση. Έναν χρόνο αργότερα μια επιτροπή που συγκάλεσε η επαρχία διαπίστωσε ότι οι ασθενείς πιθανώς είχαν υποβληθεί σε λανθασμένη διάγνωση και έπασχαν από άλλες ασθένειες.
Τι γράφουν τα μηνύματα του επιστήμονα στον Καναδά σχετικά με την έρευνα για νευρολογική πάθηση
Σε ηλεκτρονικό μήνυμα που διέρρευσε και είδε ο Guardian, ο καθηγητής Σάμιουελ Βάις, νευροεπιστήμονας που εργάζεται για την καναδική ομοσπονδιακή υπηρεσία που είναι υπεύθυνη για τη χρηματοδότηση της ιατρικής έρευνας, έγραψε ότι η κυβέρνηση είχε σκόπιμα περιορίσει την αναζήτηση εξήγησης.
«Την άνοιξη του 2021 αισθανόμουν απίστευτα αισιόδοξος ότι μια συνολική κυβερνητική προσπάθεια για τη διαλεύκανση του μυστηρίου ήταν στα χαρτιά. Ωστόσο, σε σύντομο χρονικό διάστημα η επιστημονική προσπάθεια τερματίστηκε κατόπιν αιτήματος της [ομοσπονδιακής και επαρχιακής] κυβέρνησης», έγραψε ο Βάις στο μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου που εστάλη τον Μάιο.
«Δεν νομίζω ότι είναι χρήσιμο να υπονοήσω ή να υποδείξω ποιος ή γιατί – αρκεί να πω ότι ήμασταν έτοιμοι να επιστρατεύσουμε τόσο οικονομικούς όσο και ανθρώπινους επιστημονικούς πόρους για την αντιμετώπιση του μυστηρίου, αλλά απορρίφθηκαν» συνέχισε.
Δεν είναι σαφές σε ποιον εστάλη το μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Καταλήγει με τον Βάις να ζητάει ειλικρινή «συγγνώμη». «Το μόνο που μπορώ να προσφέρω είναι η ειλικρινής “συγγνώμη” μου για την κακή μας ανταπόκριση στη μυστηριώδη ασθένεια – και η ελπίδα μου να μην υποφέρετε πάρα πολύ. Εσείς και οι άλλοι 350 που έχουν πληγεί αξίζετε πολύ περισσότερα».
Ο Βάις είναι επιστημονικός διευθυντής του Ινστιτούτου Νευροεπιστημών, Ψυχικής Υγείας και Εθισμού στα Καναδικά Ινστιτούτα Ερευνών Υγείας και μέλος του Canadian Medical Hall of Fame για την έρευνά του στη νευρογένεση, τη διαδικασία με την οποία δημιουργούνται νευρώνες στον εγκέφαλο, η οποία έχει ανοίξει δρόμους για τη θεραπεία διαφόρων εκφυλιστικών ασθενειών του εγκεφάλου, όπως η νόσος του Πάρκινσον, το Αλτσχάιμερ και η σκλήρυνση κατά πλάκας.
Ο Βάις, το υπουργείο υγείας του Νιου Μπράνζουικ και η Υπηρεσία Δημόσιας Υγείας του Καναδά (PHAC) κλήθηκαν να σχολιάσουν.
Η δημόσια υγεία του Νιου Μπράνζουικ αναφέρει στην ιστοσελίδα της: «Μια επιτροπή εποπτείας που εξέτασε τους φακέλους και των 48 πιθανών περιπτώσεων διαπίστωσε ότι οι ασθενείς δεν είχαν κοινά συμπτώματα ή κοινή ασθένεια. Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι οι έρευνες για την εμφάνιση επιδημιών δεν είναι σπάνιες».
Ενώ η ερευνητική επιτροπή της επαρχίας κατέληξε στο συμπέρασμα πως δεν υπήρχε «συστάδα» ασθενών με μυστηριώδη ασθένεια, τα μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου που διέρρευσαν δείχνουν ότι οι ανώτεροι ερευνητές επιστήμονες εξακολουθούν να μην είναι πεπεισμένοι.
Αυτόν τον μήνα ο Guardian ανέφερε ότι ένας άλλος κορυφαίος ομοσπονδιακός επιστήμονας, ο Μίχαελ Κούλθαρτ, ισχυρίστηκε πως του είχε απαγορευτεί να διερευνήσει τη συρροή ανεξήγητων ασθενειών.
Καθώς η Δύση παρακμάζει, το «έθνος-κράτος» επιστρέφει (;) – Οι νέες γεωπολιτικές ισορροπίες επαναπροσδιορίζουν το «ελεύθερο εμπόριο» που ξέραμε μέχρι σήμερα
Τα τελευταία χρόνια της πανδημίας και του πολέμου παρατηρείται μια τάση προώθησης από τα διεθνή μίντια, ενός αφηγήματος περί υποτιθέμενης “αποπαγκοσμιοποίησης”. Στην πραγματική ζωή βέβαια, γύρω μας δηλαδή, από τα αγαθά που εμπορευόμαστε μέχρι την ανταλλαγή κουλτούρας, παρατηρούμε το αντίθετο: περισσότερη παγκοσμιοποίηση από ποτέ. Για την ακρίβεια η παγκοσμιοποίηση, ειδικά στη Δύση, έχει “τρέξει” σε τόσο ακραίο βαθμό, που η ανάμιξη αγαθών και ανθρώπων έχει δημιουργήσει ένα ομογενές μίγμα, στο οποίο δυσκολεύεται κανείς πια να διακρίνει μοναδικά στοιχεία κουλτούρας.
Δεν υπάρχει διαφοροποίηση, παρά μόνο τύποις. Ο Έλληνας συμπεριφέρεται σαν τον Αμερικανό, τον Γερμανό, τον Ρώσο. Βλέπουμε τις ίδιες ταινίες, τα ίδια χαζά βίντεο στο ΤικΤοκ, ψηφίζουμε τους ίδιους (αντίστοιχους) ανίκανους, ψωνίζουμε τα ίδια κινέζικα φθηνιάρικα προϊοντα.
Και το κυριότερο, ακολουθούμε την ίδια “γραμμή” σε όλα τα μεγάλα ζητήματα, από το πως θα διαχειριστούμε μια πανδημία, μέχρι τίνος τον πόλεμο θα χρηματοδοτήσουμε με (πληθωρισμένα) λεφτά φορολογούμενων. Θα έλεγε κανείς, αν μας παρατηρούσε ως τρίτος από μακριά (από το Διάστημα ίσως), ότι λειτουργούμε σα να έχουμε μία, παγκόσμια διακυβέρνηση, και όχι ποικίλες εθνικές. Στην πράξη δεν απέχουμε πολύ από μια τέτοια διακυβέρνηση, και μάλιστα ψηφιακή, δίχως πρόσωπο (ώστε να απορρίψουμε ευθύνες όταν θα τα κάνει μαντάρα). Ζούμε την κάθε μέρα ακολουθώντας ουσιαστικά τις οδηγίες της οθόνης του smartphone στην τσέπη μας.
Ποιος προστατευτισμός; Ακόμη και η δήθεν αποκλεισμένη και οικονομικά απομονωμένη Ρωσία, όχι μόνο μια χαρά κάνει τις μπίζνες της μαζί μας (πόσο μάλλον με τις αναδυόμενες BRICS), αλλά η ίδια έχει υιοθετήσει τα brands-σύμβολα της δυτικής οικονομίας, περισσότερο από ποτέ. McDonalds, Adidas, όλες οι γνωστές μαρκές είναι εκεί, απλώς με παραποιημένα λογότυπα. Η κουλτούρα είναι εκεί όμως. Είμαστε το ίδιο, και μοιάζουμε ακόμη και με τον Κινέζο πολύ περισσότερο από όσο φανταζόμαστε. Μια εκδρομή κατά κει θα σας πείσει.
Όσο για το εμπόριο; Πιο παγκοσμιοποιημένο και ομογενοποιημένο από ποτέ. Απλώς αυτή ακριβώς η ομογενοποίηση μας δίνει τη ψευδαίσθηση πως δεν “κινείται πράμα”, διότι το νερό της λίμνης θόλωσε από την τόση δραστηριότητα. Όμως να είστε σίγουροι, η δραστηριότητα είναι εκεί. Κάπως έτσι μοιάζει το “τέρμα” της παγκοσμιοποίησης: ένας κόσμος ίδιος, χωρίς διαφορές (και άρα χωρίς ενδιαφέρον), ένα τεράστιο συνδεδεμένο δίκτυο που όμως μοιάζει τόσο μικρό.
Κι έτσι αφού φτάσαμε στο “τέρμα”, η λογική (αυτών που μιλούν για αποπαγκοσμιοποίηση) λέει ότι δεν πάει άλλο εμπρός, άρα μένει μόνο το πίσω. Στην πραγματικότητα όμως δεν υπάρχει γυρισμός από την παγκοσμιοποίηση. Το ομογενές μίγμα δε μπορεί να “ξε-ανακατευτεί”, να διασπαστεί και να γυρίσει στην αρχική του ανομοιογενή σύνθεση. Είναι η ασταμάτητη αύξηση της εντροπίας, το βέλος του χρόνου δε γυρνά πίσω.
Θεωρούν δηλαδή ότι θα “αποσυντεθούν” τα έθνη τώρα, θα επιστρέψουν στον προστατευτισμό και την απομόνωση (το συνδέουν μάλιστα με τη δήθεν άνοδο της ακροδεξιάς), ο κόσμος θα γυρίσει στα “βασικά”, στις παραδόσεις. Ποιες παραδόσεις; Αυτές που ξεχάστηκαν, μαζί με την ιστορία του κάθε τόπου; Ας πάρουμε για παράδειγμα την Ελλάδα. Μέχρι τώρα υπήρχε μια συνέχεια, ακόμη και στα σκοτεινά χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο προστατεύθηκε η κουλτούρα, η ιστορία, παρότι εγχώριες και διεθνείς δυνάμεις φρόντισαν να τις εξαφανίσουν. Τώρα η συνέχεια αυτή έχει διακοπεί. Δεν είναι τα βιβλία.
Είναι οι ίδιοι οι άνθρωποι που άλλαξαν, και έπαψαν να είναι Έλληνες, ή Γερμανοί ή Ρώσοι, αλλά έγιναν “πολίτες του κόσμου”. Το άγριο ζώο μπορεί να ημερέψει, το εξημερωμένο όμως δεν ξαναγυρνά στην άγρια φύση. Γίναμε περιστέρια πλέον, μας ανέθρεψαν για ταχυδρομικά, μετά εφευρέθηκε το τηλέφωνο, και τώρα ξεμείναμε στις πόλεις, δίχως να γνωρίζουμε τι να κάνουμε με τους εαυτούς μας. Δε μιλώ για την αποκέντρωση, αυτό ίσως και να γίνει κάποια στιγμή (αναπόφευκτα, αφού τα κέντρα των πόλεων ασφυκτιούν και γίνονται μη βιώσιμα). Μιλώ για την αποπαγκοσμιοποίηση.
Το εμπόριο άνοιξε, και μαζί του ο κόσμος, κι αυτό είναι ένα τζίνι που δεν μπορείς να ξαναβάλεις στο λυχνάρι. Σίγουρα όχι χωρίς ένα μεγάλο κατακλυσμιαίο γεγονός. Εκτός κι αν ετοιμάζουν Γ’ Παγκόσμιο Πόλεμο και γιαυτό συμμαζεύονται ακόμη κι οι Αμερικανοί (που άρχισαν ξανά τους δασμούς και τον ας πούμε προστατευτισμό, αν και λίγο αργά γι’ αυτό). Too little, too late, που λένε κι αυτοί. Ο Κινέζος γιγαντώθηκε, η Ανατολή και ο Παγκόσμιος Νότος γενικότερα. Αν απομονωθείς τώρα, μόνο χειρότερα τα κάνεις. Διότι είναι αδύνατον να ανταγωνιστείς τα εργατικά χέρια και τις βιομηχανίες των.
Όχι, η αποπαγκοσμιοποίηση που μιλούν κάτι Guardian και Bloomberg τελευταία δεν είναι παρά ένας μύθος. Στην πραγματικότητα αυτό που βιώνουμε είναι μια νέα μορφή παγκοσμιοποίησης. Μια ακόμη πιο ακραία. Δεν μπορεί άλλωστε να γίνει αλλιώς. Το “ελεύθερο εμπόριο” για το οποίο μιλούν οι πολιτικοί, διαφέρει από το πραγματικό ελεύθερο εμπόριο των οικονομολόγων.
Οι ΗΠΑ δεν μπορούν να έχουν κοσμοκρατορία και προστατευτισμό
Θα πρέπει να διαλέξουν. Στην πραγματικότητα όμως δεν έχουν επιλογή. Είναι θέμα επιβίωσης πλέον.
Αυτό που παρακολουθούμε με την επιστροφή του εθνικού συμφέροντος στη διαμόρφωση της οικονομικής πολιτικής (από τους δασμούς στα ηλεκτροκίνητα αυτοκίνητα και τους ημιαγωγούς του Biden έως τη νομοθεσία της Κίνας για τη διασφάλιση της διατροφικής ασφάλειας) αφορά μια επιστροφή στον παραγκωνισμένο προστατευτισμό; Πρόκειται για μία επιβεβαίωση της διαρκώς μειούμενης πίστης στη δυνατότητα των αρχών του διεθνούς εμπορίου να επαναλάβει το μεταπολεμικό θαύμα της ανάπτυξης και την παγκοσμιοποίηση μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης το 1989;
Όχι, είναι μια κρίση μιας μορφή παγκοσμιοποίησης που έλαβε χώρα υπό την ηγεμονία των ΗΠΑ και κυρίαρχα ήταν τα συμφέροντα της «μοναδικής υπερδύναμης» που διασφαλίζονταν με θεσμούς όπως η Παγκόσμια Τράπεζα και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο είτε το «υπερβολικό προνόμιο» του δολαρίου ως παγκόσμιου αποθεματικού νομίσματος. Αυτό που συμβαίνει σήμερα, με λίγα λόγια, είναι η επιστροφή του έθνους στην οικονομική πολιτική και η καταστροφή μιας μορφής παγκοσμιοποίησης που εβλαπτε μονομερώς τα συμφέροντα αυτού που αποκαλείται Παγκόσμιος Νότος ή Παγκόσμια Πλειοψηφία.
Τώρα ύστερα μια σειρά από κρίσεις όπως η χρηματοπιστωτική (2008/2009), η κρίση της πανδημίας είτε η ενεργειακή κρίση και οι γεωπολιτικές αβεβαιότητες έχουν μετασχήματει την ίδια την έννοια της ασφάλειας και οδηγούν στην αναδιάταξή των αλυσίδων εσοδιασμού αλλά και της νομισματική πολιτικής – με όχημα την αποδολαριοποίηση. Τα κράτη συνειδητοποίησαν ότι δεν είναι δυνατόν να κινδυνεύουν με λιμό εξαιτίας κάποιων αντιπαραθέσεων (σκεφτείτε την περίπτωση του σιταριού στο Ουκρανικό) είτε να απαξιώνονται τα περιουσιακά τους στοιχεία με βάση κυρώσεις.
Νωρίτερα αυτόν τον μήνα το The Atlantic δημοσίευσε ένα ενδιαφέρον άρθρο του Rogé Karma, υποστηρίζοντας ότι μετά από σχεδόν μισό αιώνα δέσμευσης για το απαρακώλητο ελεύθερο εμπόριο πολιτικοί και ελίτ και στα δύο μεγάλα κόμματα των ΗΠΑ κάνουν μια ιστορική στροφή προς τον προστατευτισμό. Αυτή η θέση κερδίζει δημοτικότητα τα τελευταία χρόνια, εμφανιζόμενος σε άρθρα και αναφορές τόσο από αντιπάλους όσο και από υποστηρικτές της υποτιθέμενης προστατευτικής στροφής της Αμερικής.
Στο άρθρο του The Atlantic επισημαίνονται τα εξής: “Από τη δεκαετία του 1980, η αμερικανική οικονομική πολιτική καθοδηγείται σε μεγάλο βαθμό από την πεποίθηση ότι το να επιτραπεί η ροή χρημάτων και αγαθών με όσο το δυνατόν λιγότερα εμπόδια θα έκανε όλους καλύτερα. Ήταν τόσο συντριπτική η συμφωνία σε αυτό το σημείο που έγινε γνωστή, μαζί με μερικά άλλα δόγματα της ελεύθερης αγοράς, ως «Συναίνεση της Ουάσιγκτον». Με βάση με αυτόν τον τρόπο σκέψης, το ελεύθερο εμπόριο δεν θα έκανε απλώς τις χώρες πλούσιες. θα έκανε επίσης τον κόσμο πιο ειρηνικό, καθώς τα κράτη που συνδέονται με μια κοινή οικονομική μοίρα δεν θα τολμούσαν να ξεκινήσουν πόλεμο το ένα εναντίον του άλλου. Ο κόσμος θα γινόταν επίσης πιο δημοκρατικός, καθώς η οικονομική φιλελευθεροποίηση θα οδηγούσε σε πολιτική ελευθερία. Αυτή η σκέψη καθοδήγησε τις εμπορικές συμφωνίες που συνήφθησαν κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1990 και του 2000, συμπεριλαμβανομένης της Συμφωνίας Ελεύθερου Εμπορίου της Βόρειας Αμερικής (NAFTA) το 1994 και της απόφασης να ενταχθεί η Κίνα στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου (ΠΟΕ) το 2001. Εφαρμόζεται, πράγματι, η Συναίνεση της Ουάσιγκτον για την εμπορική πολιτική εδώ και δεκαετίες. Και είναι αλήθεια ότι, τουλάχιστον ρητορικά, οι πολιτικοί έχουν περιγράψει το πρόγραμμα στο οποίο ενοποιούνται ως «ελεύθερο εμπόριο». Όμως, όπως εξήγησε ο Peter Klein, το «ελεύθερο εμπόριο» σημαίνει κάτι πολύ διαφορετικό για τους πολιτικούς από ό,τι για τους οικονομολόγους.”
Για τους οικονομολόγους και για τους περισσότερους ανθρώπους εκτός της Ουάσιγκτον, το ελεύθερο εμπόριο σημαίνει απλώς την απουσία κυβερνητικής παρέμβασης στο εμπόριο. Αλλά για τους πολιτικούς και τους ομοσπονδιακούς αξιωματούχους το «ελεύθερο εμπόριο» περιορίζεται σε περίπλοκες συμφωνίες που προκύπτουν μόνο αφού οι κυβερνήσεις διαπραγματευτούν χιλιάδες σελίδες δασμών, φόρων και επιδοτήσεων που έχουν σχεδιαστεί για να εξασφαλίσουν ισορροπία μεταξύ εισαγωγών και εξαγωγών. Βάση αυτών των συμφωνιών είναι η οικονομικά αναλφάβητη μερκαντιλιστική ιδέα ότι οι χώρες επωφελούνται από την πώληση αγαθών σε αλλοδαπούς αλλά γίνονται φτωχότερες αγοράζοντας ξένα αγαθά.
Προσθέστε σε αυτό την ιδεολογία της παγκοσμιοποίησης, η οποία υποστηρίζει ότι οι διεθνείς αγορές και η ειρηνική συνεργασία μπορούν να προκύψουν μόνο μέσω της παγκόσμιας διακυβέρνησης από πάνω προς τα κάτω που επιβάλλεται και διασφαλίζεται από μια παγκόσμια υπερδύναμη, και καταλήξαμε στην πραγματική εφαρμογή της Συναίνεσης της Ουάσιγκτον. Το έθνος ως συλλογική ταυτότητα έπρεπε να καταργηθεί και να ομογενοποιηθεί όχι μόνο οικονομικά ο κόσμος αλλά – κυρίως – πολιτισμικά στο πλαίσιο μιας διεθνούς τάξης βασισμένης υποτίθεται σε κανόνες. Οι πολιτικοί έχουν υιθετήσει όχι τη δέσμευση να αφήσουν τους Αμερικανούς να αγοράσουν ό,τι θέλουν και να πουλήσουν σε όποιον θέλουν, αλλά πίσω από το εμπόριο με κυβερνητική μεσολάβηση και κρατική επιδότηση που επιβάλλεται από πολυεθνικούς οργανισμούς όπως ο ΠΟΕ, η Παγκόσμια Τράπεζα και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο , όλα υποστηρίζονται από την παγκόσμια δύναμη του στρατού των Ηνωμένων Πολιτειών – η πολιτική των κανονιοφόρων της εποχής των αυτοκρατοριών διόλου δεν έχει εγκαταλειφθεί.
Ορισμένοι υποστηρικτές της ελεύθερης αγοράς, όπως ο Murray Rothbard και ο Lew Rockwell, είδαν τις εμπορικές συμφωνίες μετά τον Ψυχρό Πόλεμο τις δεκαετίες του 1990 και του 2000 ως εξής: Ως προσπάθειες να αφαιρεθεί η νομοθετική και δικαστική εξουσία από τα κράτη και τις περιφέρειες και να συγκεντρωθεί σε πολυεθνικούς οργανισμούςσε ένα σύστημα που θα ελέγχεται τελικά από την Ουάσιγκτον. Φυσικά αυτό δεν εξελίχθηκε καλά για τον αμερικανικό λαό. Επί δεκαετίες, η αμερικανική κυβέρνησή απαγορεύει πολλά ξένα αγαθά και ανάγκασε το λαό να πληρώνει σχεδόν ένα τρισ. δολάρια το χρόνο για να χρηματοδοτεί έναν τεράστιο στρατό.
Έτσι, μπορεί να χρησιμεύσει ως η παγκόσμια αστυνομική δύναμη -παραμορφώνοντας περαιτέρω τη δομή του παγκόσμιου εμπορίου- και να στηρίξει τους παγκόσμιους οργανισμούς που εργάζονται για τη ρύθμιση του εμπορίου σύμφωνα με τις προτιμήσεις της πολιτικής τάξης της Αμερικής. Όμως, όπως προειδοποίησαν τόσο ο Rothbard όσο και ο Rockwell στη δεκαετία του 1990, χαρακτηρίζοντας αυτό το παρεμβατικό status quo «ελεύθερο εμπόριο», η κυβέρνηση μπόρεσε να παρακάμψει την κριτική από τους περισσότερους αντιπάλους του κρατισμού. Και καθώς η οικονομική καταστροφή που προκλήθηκε από ένα τέτοιο σύστημα επέρχεται -ενισχύεται από την καταστροφικότητα της νομισματικής πολιτικής της Ουάσιγκτον- το αμερικανικό κοινό μπορεί εύκολα να εξαπατηθεί ώστε να αποδεχθεί ότι τα προβλήματα πηγάζουν από το γεγονός ότι έχουμε υπερβολική ελευθερία.
Η αλλαγή στο εμπορικό αίσθημα που επιβεβαιώνει το άρθρο δεν αποτελεί ήττα της Συναίνεσης της Ουάσιγκτον ή κάποια παραδειγματική αλλαγή στην οικονομική ιδεολογία της πολιτικής τάξης. Είναι απλώς μια αλλαγή στη ρητορική που επιδιώκει να εκμεταλλευτεί τη σωστή αλλά άστοχη οργή του αμερικανικού λαού.
Καθώς η φάρσα του «ελεύθερου εμπορίου» εξαφανίζεται, αναδύεται ένας κόσμος διαφορετικός όπου το ελεύθερο εμπόριο θα διεξάγεται σε ισότιμη βάσημε το σεβασμό στα εθνικά συμφέροντα του κάθε έθνους κράτους και οι γεωπολιτικές σχέσεις ισχύος θα λαμβάνονται υπόψη σε αυτή την πολυπολιτική παγκόσμια νέα τάξη.
Τρωτή η Ε.Ε. – Διασπάστηκε ο γαλλογερμανικός άξονας
«Η Ευρώπη βρίσκεται σε κίνδυνο» ήταν το επίμονο μοτίβο της πρόσφατης επίσκεψης του Γάλλου Προέδρου Emmanuel Macron στη Γερμανία. Ανέφερε ότι η Ευρώπη αντιμετωπίζει μια υπαρξιακή απειλή, κυριολεκτικά «μπορεί να πεθάνει» λόγω των προβλημάτων που έχουν ενσκήψει. Αυτό το είπε πρόσφατα και στη Σορβόννη μιλώντας και πάλι για την απειλή της ακροδεξιάς. «Ο άνεμος που φυσάει είναι κακός, οπότε είναι ώρα να ξυπνήσουμε. Ας διπλασιάσουμε τον ευρωπαϊκό μας προϋπολογισμό», πρότεινε ο Macron. «Η Ευρώπη χρειάζεται μια μεγάλης κλίμακας επενδυτική χρηματοδότηση και η Γαλλία θέλει να αναλάβουν όλοι ένα νέο κοινό χρέος και να υιοθετήσουν μέτρα σοκ», υπογράμμισε ο Γάλλος πρόεδρος.
Το αποκορύφωμα της επίσκεψης ήταν οι διαπραγματεύσεις με τον Scholz. Οι ηγέτες επανέλαβαν τα σημεία του κοινού άρθρου, δίνοντας ιδιαίτερη προσοχή στην ουκρανική κρίση. Ο Macron πίεσε ώστε να επιτραπεί στην Ουκρανία να επιτεθεί στο ρωσικό έδαφος με δυτικά όπλα. «Πρέπει να τους επιτρέψουμε να εξουδετερώσουν τις στρατιωτικές εγκαταστάσεις από τις οποίες εκτοξεύονται οι πύραυλοι», είπε χαρακτηριστικά. «Σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, η Ουκρανία έχει κάθε ευκαιρία να υπερασπιστεί τον εαυτό της», απάντησε ο Scholz αποφεύγοντας τις άμεσες διατυπώσεις. Η αντίδραση στην πολυδιαφημισμένη αλλά στην πραγματικότητα άκαρπη επίσκεψη δεν άργησε να έρθει.
«Η Ευρώπη δεν είναι σίγουρη ότι αυτοί οι δύο -ο θρυλικός γαλλογερμανικός κινητήρας της Ε.Ε.- θα πρέπει να συνεχίσουν να ηγούνται» γράφει το Politico , επικαλούμενο πηγές. Ούτε η Γαλλία ούτε η Γερμανία μπορούν να προσφέρουν στην Ε.Ε. μια σαφή εικόνα για το μέλλον. «Ακόμη και όταν το Παρίσι και το Βερολίνο καταφέρνουν να καταλήξουν σε συναίνεση, οι προσπάθειές τους να οδηγήσουν και να παρακινήσουν άλλους να τους ακολουθήσουν αποτυγχάνουν», προσθέτει η δημοσίευση.
Ορισμένοι ειδικοί πιστεύουν ότι το πρόβλημα διογκώνεται. Η Hélène Mear-Delacroix, ειδική στη γερμανική ιστορία στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, για παράδειγμα, λέει: Ολόκληρη η ιστορία των γαλλογερμανικών σχέσεων είναι μια ιστορία διαφωνιών και αναζήτησης συμβιβασμών. Αλλά οι πολιτικοί παρατηρούν επίσης ότι υπάρχουν λιγότερα σημεία επαφής από ποτέ. «Ο Macron αξίζει μια απάντηση στις πρωτοβουλίες του, στις τακτικές, αν όχι συνεχείς κινήσεις προσέγγισης.
Οι Γερμανοί πολιτικοί αντιδρούν πολύ διστακτικά», λέει, ειδικότερα, ο Hendrik Wüst, πρωθυπουργός της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας. Όποια και αν είναι τα κίνητρα του Γάλλου Προέδρου και τoυ Γερμανού καγκελαρίου η αλληλεπίδρασή τους εξακολουθεί να είναι καταστροφική, λέει ο Manfred Weber, ηγέτης του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος του μεγαλύτερου στο Ευρωκοινοβούλιο.
Σύμφωνα με τον ίδιο, τόσο οι δηλώσεις του Macron για πιθανή αποστολή στρατευμάτων του ΝΑΤΟ στην Ουκρανία όσο και η άρνηση του Scholz να προμηθεύσει το Κίεβο με πυραύλους Taurus κλονίζουν τη συμμαχία. «Και οι δύο ηγέτες, στο Παρίσι και στο Βερολίνο, τώρα διχάζουν, δεν ενώνουν και αυτό δεν είναι καλό για την Ευρώπη», καταλήγει. Έτσι, η περιοδεία του Macron δεν έφερε την αναμενόμενη ικανοποίηση ούτε στην Ευρώπη ούτε στην Ουκρανία, που το έβλεπε το ταξίδι του Γάλλου Προέδρου με ελπίδα.
Ψύχραιμη ανάγνωση των απειλών Νασράλα κατά της Κύπρου – Πως φτάσαμε στις τοποθετήσεις της περασμένης Τετάρτης – Διπλό δίχτυ ασφαλείας για τη χώρα μας – Σχεδόν απίθανη μια επίθεση της Χεζμπολάχ εναντίον ενός ευρωπαϊκού κράτους
Στο επίκεντρο της σύρραξης στη Μέση Ανατολή, έβαλε την Κύπρο ο Χασάν Νασράλα με τις δηλώσεις που έκανε αυτή την εβδομάδα. Ο αρχηγός της τρομοκρατικής οργάνωσης Χεζμπολάχ εκτόξευσε ωμές πολεμικές απειλές εναντίον της χώρας μας, θέτοντας σε συναγερμό ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η προειδοποίηση του ισχυρού άνδρα της παραστρατιωτικής οργάνωσης προέκυψε ξαφνικά το απόγευμα της Τετάρτης, όταν αναφέρθηκε στο ρόλο της Κύπρου μέσα από το τηλεοπτικό του μήνυμα. Μια τοποθέτηση που έγινε σε ιδιαίτερα έντονο ύφος και υπό τις επευφημίες μελών της οργάνωσης, με τον Νασράλα να εστιάζει σε δύο σημεία.
Το πρώτο είναι οι στρατιωτικές ασκήσεις του ισραηλινού στρατού στη χώρα μας, σε ορεινές περιοχές που προσομοιάζουν γεωμορφολογικά με περιοχές του νότιου Λιβάνου. Μάλιστα υποστήριξε πως ενημέρωσε επί τούτου την Κυβέρνηση της χώρας του, όταν ο Νίκος Χριστοδουλίδης βρισκόταν στην Βυρητό. Χωρίς να διευκρινίζει εάν η ενημέρωση έγινε στις 8 Απριλίου ή στις 2 Μαΐου, τότε που ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας ταξίδεψε στον Λίβανο μαζί με την Πρόεδρο της Κομισιόν.
Παρενθετικά, δέκα μέρες μετά τη δεύτερη επίσκεψη είχαμε ακούσει την εμπρηστική τοποθέτηση του Νασράλα κατά της χώρας μας για το μεταναστευτικό. Ο ηγέτης της Χεζμπολάχ προέτρεψε τότε την Κυβέρνηση του Λιβάνου να παραβιάσει τις συμφωνίες και να «ανοίξει τις θαλάσσιες οδούς» επιτρέποντας στους Σύρους πρόσφυγες να ταξιδέψουν στην Κύπρο.
Είναι γεγονός πως τα τελευταία χρόνια πραγματοποιήθηκαν ουκ ολίγες κοινές ασκήσεις της Κύπρου με το Ισραήλ, στο πλαίσιο της στρατιωτικής συνεργασίας ανάμεσα στα δύο κράτη. Αυτές οι κοινές δράσεις φαίνεται πως δεν τερματίστηκαν μετά το ξέσπασμα του πολέμου, παρά το γεγονός ότι η Κυβέρνηση επιθυμούσε να τις κρατήσει μακριά από το φως της δημοσιότητας.
Στις 11 Απριλίου προκλήθηκαν αντιδράσεις διεθνώς μετά από δημοσιεύματα στον ξένο τύπο για κοινή άσκηση Κύπρου, Ισραήλ και ΗΠΑ στην Ανατολική Μεσόγειο. Σύμφωνα με τα δημοσιεύματα επρόκειτο για μια μεγάλου βελινεκούς άσκηση προσομοίωσης επίθεσης στο Ιράν. Εκείνες τις μέρες, το ΑΚΕΛ καλούσε επίμονα την Κυβέρνηση να τοποθετηθεί για τα δημοσιεύματα, δηλώνοντας πως «ένα τέτοιο ενδεχόμενο καθιστά την Κύπρο στόχο».
Το δεύτερο σημείο στο οποίο εστιάζει ο Νασράλα είναι οι πληροφορίες που έχει για πρόθεση του Ισραήλ να χρησιμοποιήσει ως εφεδρικά αεροδρόμια και βάσεις στην Κύπρο για να εξαπολύσει επιθέσεις εναντίον στόχων της Χεζμπολάχ ή της Χαμάς. Ο αρχηγός της τρομοκρατικής οργάνωσης του Λιβάνου υποστήριξε πως αυτό θα ισχύσει σε περίπτωση που πληγούν και καταστραφούν αεροδρόμια του Ισραήλ.
Η Λευκωσία δεν τοποθετείται ανοιχτά για το πρώτο σημείο και επικεντρώνεται στο δεύτερο, ξεκαθαρίζοντας πως δεν εμπλέκεται και δεν πρόκειται να εμπλακεί στον πόλεμο. Το μήνυμα που εκπέμπει από το βράδυ της Τετάρτης το Προεδρικό είναι πως η Κυπριακή Δημοκρατία δεν παρείχε και δεν πρόκειται να παράσχει οποιαδήποτε διευκόλυνση για επιθετικές ενέργειες εναντίον κανενός. Υπό το φόβο πανικού των πολιτών και της μείωσης των τουριστικών ροών προς την Κύπρο, το Προεδρικό επιλέγει να υποβαθμίσει τις απειλές Νασράλα. Σε αντίθεση με το διεθνή τύπο, ο οποίος προβάλλει εκτενώς το θέμα.
Προς κατευνασμό και αντιμετώπιση της ανασφάλειας, η Κυβέρνηση στέκεται στο γεγονός πως δεν πρόκειται ποτέ να δώσει άδεια χρήσης των εδαφών της για επιθετικές ενέργειες του Ισραήλ ή οποιασδήποτε άλλης χώρας. Το εν λόγω δεδομένο, μαζί με την ιδιότητα της χώρας ως κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης λειτουργούν ως ένα γερό δίχτυ ασφαλείας ότι οι απειλές του Νασράλα θα μείνουν στα λόγια. Όσο απρόβλεπτος κι αν θεωρείται ο ηγέτης της Χεζμπολάχ, φαντάζει σχεδόν απίθανο να εξαπολύσει επίθεση εναντίον της χώρας μας.
Με περισσό θράσος, οι νεκροθάφτες της Μακεδονίας, Τσίπρας και Κοτζιάς, συμμετείχαν σε εκδήλωση για τη Συμφωνία των Πρεσπών την ημέρα που συμπληρώνονταν ακριβώς έξι χρόνια από την υπογραφή της.
Ζ. Ζάεφ: «Ελπίζω η νέα κυβέρνηση, που έρχεται το επόμενο Σαββατοκύριακο στη Βόρεια Μακεδονία –που ήταν και είναι κατά της συμφωνίας– να μην ανταλλάξει τη συμφωνία. Δεν απειλούν ότι θα την καταστρέψουν. Ανακοίνωσαν ότι θα το δεχτούν. Ανακοίνωσαν επίσης ότι θα χρησιμοποιήσουμε το “Βόρεια Μακεδονία” γραπτώς. Είναι πρόβλημα που δεν το τηρούν προφορικά δημόσια και δεν αναφέρονται στο συνταγματικό μας όνομα. Αυτό δεν είναι έξυπνο. Στέλνω μήνυμα σε όλους τους, έχοντας κατά νου ότι είμαι ένα από τα άτομα που εμπλέκονται σε αυτή τη συμφωνία. Οι ηγέτες φροντίζουν για το μέλλον, και αφού δεν απειλούν να καταστρέψουν τη συμφωνία, αφού αποφασίσουν να χρησιμοποιήσουν γραπτώς το “Βόρεια Μακεδονία”… Πρέπει να επικοινωνούμε με το “Βόρεια Μακεδονία” (εννοεί να το λένε και προφορικά), αυτό κάνουν οι ηγέτες. Και με αυτό τον τρόπο η πρότασή μου είναι να το χρησιμοποιήσουν, γιατί διαφορετικά πιθανότατα θα σταματήσει η ένταξή μας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Πιθανότατα θα υπάρξει μια αναβίωση του εχθρικού κλίματος με τους γείτονές μας, όχι μόνο με την Ελλάδα. Για παράδειγμα, θα έχουμε προβλήματα με τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, θα έχουμε πρόβλημα με τις ΗΠΑ. Θα έχουμε πρόβλημα με όλους τους συμμάχους μας. Γιατί; …Να μην ανοίξει το κουτί της Πανδώρας.»
Δημοσιογράφος: «Αυτή η συμφωνία δεν πρέπει να ακυρωθεί;»
Ζ. Ζάεφ: «Στον σύγχρονο κόσμο, τον 21ο αιώνα, αν δεν σέβεσαι κάτι, το καταστρέφεις. Δεν θέλουν να το καταστρέψουν». [Τα λόγια του κ. Ζάεφ, ακριβώς όπως τα ανέφερε στα αγγλικά, ήταν τα εξής:«ifyoudon’trespectsomething, youdestroyit. Theydon’twanttodestroy»].
Ζ. Ζάεφ: «Ακολουθούν γραπτώς τη συμφωνία για το “Βόρεια Μακεδονία” και τα πάντα σύμφωνα με τη συμφωνία, αλλά δεν θέλουν να επικοινωνήσουν (εννοεί δεν το λένε προφορικά). Ελπίζω ότι θα είναι πιο έξυπνοι και θα επικοινωνούν (εννοεί ότι θα χρησιμοποιούν το “Βόρεια Μακεδονία” και προφορικά). Γιατί δεν είναι θέμα ότι παραβιάζουν το νόμο. Το θέμα δεν είναι ότι παραβιάζουν τη συμφωνία, τη διεθνή συμφωνία. Παραβιάζουν το Σύνταγμά μας.»
Βλέπουμε ότι στον πιο πάνω διάλογο ο κ. Ζάεφ αρκετές φορές αναφέρθηκε στην «καταστροφή» (destroy) της Συμφωνίας των Πρεσπών, εάν η νέα πολιτική ηγεσία των Σκοπίων δεν την τηρήσει και στον προφορικό λόγο. Όταν όμως μιλάει για καταστροφή της συμφωνίας, παραδέχεται ότι η συμφωνία αυτή ακυρώνεται, μάλιστα προειδοποιεί ότι μπορεί να «ανοίξει το κουτί της Πανδώρας». Επομένως, κατά τον κ. Ζόραν Ζάεφ η Συμφωνία των Πρεσπών ακυρώνεται. Συγκεκριμένα, η ακύρωσή της, κατά τη γνώμη του, θα επέλθει αν συνεχίσουν ο κ. Μίτσκοσκι (οσονούπω πρωθυπουργός των Σκοπίων), η κ. Σιλιάνοφσκα (πρόεδρος των Σκοπίων) και γενικότερα τα μέλη του VMRO-DPMNE να μην την τηρούν στον προφορικό τους λόγο και να αποκαλούν το κράτος τους σκέτο «Μακεδονία», όπως κάνουν άλλωστε μέχρι τώρα.
Και εδώ, στην Ελλάδα, τα κόμματα που κυβέρνησαν (ΣΥΡΙΖΑ και ΝΔ), επί έξι χρόνια μας πουλάνε το παραμύθι ότι τάχα η Συμφωνία των Πρεσπών είναι αδύνατον να ακυρωθεί. Αυτός που την υπέγραψε από την πλευρά των Σκοπίων (Ζόραν Ζάεφ) μας λέει ότι ακυρώνεται και οι Έλληνες πολιτικοί μας λένε ότι δεν ακυρώνεται. Τελικά, από το στόμα των Σκοπιανών πολιτικών ακούγονται περισσότερες αλήθειες παρά από αυτό των Ελλήνων συναδέλφων τους. Η αποκάλυψη του Ζόραν Ζάεφ ότι η Συμφωνία των Πρεσπών ακυρώνεται ήταν ένα θετικό στοιχείο που προέκυψε από την διάσκεψη Τσίπρα-Ζάεφ στην Αθήνα.
*Ο Ιωάννης Αμπατζόγλου είναι Ακτινοφυσικός Ιατρικής, διδάκτωρ του Τμήματος Ιατρικής του ΔΠΘ, Επιστημονικά Υπεύθυνος του Τμήματος Ιατρικής Φυσικής του Πανεπιστημιακού Γενικού Νοσοκομείου Αλεξανδρούπολης και Πρόεδρος της Επιτροπής Ελληνισμού.
– Πολλοί αναλυτές, μετά την ωμή απειλή του ηγέτη της Χεζμπολάχ, Χασάν Νασράλα έναντι της Κυπριακής Δημοκρατίας (ΚΔ) προσπαθούν να εξηγήσουν τους λόγους της στάσης του ιρανικού proxy στον γειτνιάζοντα στην Κύπρο, Λίβανο ο οποίος απέχει μόλις 160 χιλιόμετρα από τις ακτές της Μεγαλονήσου.
Κανείς -εξ όσων γνωρίζουμε- δεν έχει αποδόσει τις απειλές της Χεζμπολάχ σε δομική στροφή της ιρανικής εξωτερικής πολιτικής που ίσως σχετίζεται με το θάνατο του Ραϊσί, και αλλαγή στάσης του Ιράν έναντι του Ελληνισμού εν συνόλω -χωρίς αυτό να αποκλείει το ενδεχόμενο οι απειλές να κρύβουν και τουρκικό δάκτυλο (1 και 2)-. Η Ελλάδα ας μην ξεχνάμε ότι έχει σηκώσει το γάντι έναντι των proxy του Ιράν στην Ερυθρά Θάλασσα και αυτό είναι κάτι που το καθεστώς των μουλάδων δεν είναι διατεθειμένο να το ανεχθεί παθητικά. Επειδή λοιπόν η ΚΔ είναι ο αδύναμος κρίκος του Ελληνισμού και επηρεάζεται άμεσα από τις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή, τώρα βρίσκεται στο μάτι του Μεσανατολικού κυκλώνα που βαθμηδόν διαχέεται.
Το ζήτημα όμως είναι βαθύτερο, και από την αντίδραση του Ισραήλ στις απειλές Νασράλα έναντι της ΚΔ μπορούν να εξαχθούν κι άλλα ανησυχητικά συμπεράσματα. Σημειώνεται η μόνη στήριξη που παρείχε το Ισραήλ στην ΚΔ επί του παρόντος ήταν μια λακωνική -για να το πούμε κομψά-ανάρτηση στην πλατφόρμα «Χ», του ισραηλινού υπουργού Εξωτερικών, Ίσραελ Κατς: «Ο Νασράλα απειλεί με επίθεση στην Κύπρο. Οι ιρανικοί πύραυλοι και η εξτρεμιστική ισλαμική τρομοκρατία απειλούν τις ευρωπαϊκές χώρες και ολόκληρο τον ελεύθερο κόσμο. Πρέπει να σταματήσουμε το Ιράν τώρα πριν να είναι πολύ αργά», είπε.
Η αντίδραση του Ισραήλ από μόνη της θα έπρεπε να έχει θορυβήσει την Λευκωσία -αλλά και την Αθήνα- και να επαναξιολογήσουν το βάθος και την ειλικρίνεια των σχέσεών τους με το Ισραήλ. Άραγε υπάρχει σήμερα κάποιο αντίκρισμα σε αυτό που το γνωστό εβραϊκό think tank BESA (Begin Sadat Center for Strategic Studies) από το 2019 αποκαλεί ως: «’Ιστορικό Άξονα’ Ελλάδας – Ισραήλ – Κυπριακής Δημοκρατίας»;
Ένα άλλο μεγάλο εβραϊκό think tank, το INSS (Institute for National Security Studies), εξήρε το 2020 τις σχέσεις του Ελληνισμού με Ισραήλ και έγραφε με ενθουσιασμό για το τρίγωνο «Ισραήλ-Ελλάδας-Κύπρου», υποστηρίζοντας ότι μπορεί να αλλάξει την περιφερειακή αρχιτεκτονική με τρόπο που να συμβάλλει στη δυναμική του Ισραήλ. Επειδή όμως ο διάβολος κρύβεται στη λεπτομέρεια, το INSS ξεκαθάριζε από τότε ότι αυτή η συνεργασία -μαζί με άλλες χώρες- θα μπορούσε να εργαλειοποιηθεί για την αντιμετώπιση της κύριας πρόκλησης που ονομάζεται Τουρκία, η οποία θεωρεί το τρίγωνο ως απειλή για τα συμφέροντά της στην Ανατολική Μεσόγειο και όχι μόνο. Όλα αυτά με φόντο τα ενεργειακά και τις ανακαλύψεις φυσικού αερίου στην περιοχή. Με άλλα λόγια οι επεκτατικές βλέψεις της Τουρκίας ήταν που θορύβησαν το Ισραήλ και το έσπρωξαν κοντά στην Ελλάδα και την ΚΔ.
Το μέσο το οποίο χρησιμοποιήθηκε για να φέρει το εβραϊκό κράτος κοντά στον Ελληνισμό ήταν το φυσικό αέριο (ενέργεια). Το εργαλείο που επινοήθηκε για τη επίτευξη αυτού του στόχου ήταν ο αγωγός EastMed, ο οποίος εξυπηρετούσε διττό σκοπό. Αφενός ήταν ένα πολιτικό εργαλείο άμβλυνσης των ιστορικά ψυχρών σχέσεων και αφετέρου χρησιμοποιήθηκε για να δρομολογηθεί η μοιρασιά της ΑΟΖ/υφαλοκρηπίδας και κατ’ επέκταση του ορυκτού πλούτου της Αν. Μεσογείου.
Σε παλαιότερη ανάλυσή μας αναφέραμε ότι, «ο EastMed ουδέποτε υπήρξε «στρατηγική επιλογή» του Ισραήλ, ακόμη και του ίδιου του Νετανιάχου, που είναι ο μόνος που πίεσε για τον αγωγό, ως έργο φυσικής διασύνδεσης του Ισραήλ με τη Δύση, σύμφωνα με ομολογία του Αμερικανού Ανώτερου Σύμβουλου Ενεργειακής Ασφάλειας του Στέιτ Ντιπάρτμεντ -και αρχιτέκτονα του [γνωστού] χάρτη Μπάιντεν-, Άμος Χόκσταϊν». Τότε υπογραμμίστηκε ότι «οι ΗΠΑ ήδη από το 2014 ήταν πρόδηλο ότι δεν είχαν στα σχέδιά τους για την ευρύτερη περιοχή τον αγωγό» (1 και 2). Η ταφόπλακα στον αγωγό -ο οποίος δεν αποτυπώνεται στο χάρτη Μπάιντεν (1 και 2)- ήταν το αμερικανικό non-paper -με έντονο τουρκικό άρωμα- με πρωτεργάτη του τον Άμος Χόκσταϊν. Για συντομία χώρου δεν θα επεκταθούμε περαιτέρω και απλώς θα αναφέρουμε ότι τον Μάιο του 2024 ο υπουργός ενέργειας της ΚΔ, Γιώργος Παπαναστασίου, ξεκαθάρισε ότι πλέον αναζητούνται ενναλακτικές λύσεις του EastMed.
Επανερχόμενοι όμως στις δηλώσεις Νασράλ, από την ψυχρή/τυπική υποστήριξη του Ισραήλ στην ΚΔ, συνάγεται εμμέσως ότι οι σχέσεις του Εβραϊκού κράτους με τον Ελληνισμό είναι σχέσεις α λα καρτ και αφορούν αποκλειστικά στην αντιπαλότητά του με την Τουρκία και όπως προαναφέρθηκε -κατά ομολογία του INSS- αποσκοπούν στην αναχαίτιση των τουρκικών επεκτατικών βλέψεων στην Αν. Μεσόγειο. Εάν υπήρχε παγιωμένη στρατηγική σχέση, το Ισραήλ θα υποστήριζε ανοικτά την ΚΔ. Κάτι που δεν έγινε.
Το «τόξο» ή αλλιώς «ομπρέλα Κρήτης-Κύπρου-Κουρδιστάν». Πηγή: iEpikaira
Το iEpikaira από το 2019 επισήμανε ότι: «Όπως οι Κούρδοι εργαλειοποιήθηκαν για τη δημιουργία ουδέτερης ζώνης μεταξύ Ισραήλ και της Τουρκίας – Συρίας, κάτι παρόμοιο επιχειρείται ήδη στην περιοχή μεταξύ Κρήτης και Κύπρου. Η δημιουργία δηλαδή μιας «ομπρέλας» ή «ζώνη περίσφιξης/αποκλεισμού», ενός ισχυρού νοητού «αναχώματος» στην Τουρκία, αποτελούμενο από την Κρήτη, την Κύπρο και την Βόρεια Συρία – Κουρδιστάν. Με αυτήν την μεθόδευση, η Τουρκία θα αποκλειστεί τελείως από την Αν. Μεσόγειο, τα κοιτάσματα και τον σχεδιασμό του EastMed που ούτως ή άλλως δεν εμπίπτουν στην δικαιοδοσία της, παρά ταύτα όμως εποφθαλμιά.»
Επειδή όμως η Τουρκία έχει ήδη λάβει τις αποφάσεις της και δεν σκοπεύει να περιοριστεί στα σύνορά της, έχοντας συγκεκριμένες επιθετικές/επεκτατικές βλέψεις έναντι του Ελληνισμού -το δόγμα της Γαλάζιας Πατρίδας και την Πατρίδας των Αιθέρων είναι μόνο ενδεικτικά-, η διατήρηση της ειρήνης στην περιοχή είναι εξαιρετικά εύθραυστη και μάλλον βραχύβια. Εκτιμάται μάλιστα ότι «η de jure ανακήρυξη του «Μεγάλου Κουρδιστάν» βρίσκεται στην τελική ευθεία, η οποία με τη σειρά της ενδέχεται να πυροδοτήσει έναν ελληνοτουρκικό πόλεμο για την εκτόνωση/εξωτερίκευση του οξύτατου προβλήματος που θα δημιουργηθεί στο εσωτερικό της Τουρκίας με κίνδυνο τις περαιτέρω εθνοτικές διασπάσεις.» Στο παρόν βήμα εξηγήθηκε ήδη ότι υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις σύμφωνα με τις οποίες ο Ρ.Τ. Ερντογάν προετοιμάζεται παρασκηνιακά για αυτό το ενδεχόμενο, και απλώς διατηρεί το επίπλαστο «καλό κλίμα» το οποίο χρησιμοποιεί ως προπέτασμα για τα σχέδιά του σε συνδυασμό με την ετεροβαρή «Διακήρυξη των Αθηνών».
Υπό το πρίσμα των ανωτέρω, συμπεραίνεται ότι Ελλάδα και ΚΔ, αμφότερες στερημένες εμβριθούς στρατηγικού σχεδιασμού και συρόμενες από αλλότρια συμφέροντα σε κινήσεις υψηλού ρίσκου χωρίς εθνοκεντρικό υπόβαθρο, δημιουργούν αναίτια αντιπαλότητες που υποσκάπτουν την εθνική ασφάλεια. Η απειλή της Χεζμπολάχ επιβεβαιώνει πέραν πάσης αμφιβολίας αυτήν την τραγική διαπίστωση. Η μεγαλύτερη απειλή όμως παραμένει ο προ αιώνιος εχθρός του Γένους ο οποίος μεθοδικά μας οδηγεί στο δρόμο χωρίς επιστροφή…
Εισαγωγή του βιβλίου του ΔΗΜΗΤΡΗ ΣΤΑΜΑΤΟΠΟΥΛΟΥ: “Η Ελληνική Επαάσταση του 1821 και το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως. Το πρόβλημα της βαλκάνιας νεοτερικής εθνογένεσης”.
Το 2021 εκτός από γενική επετειακή χρονιά, υπήρξε για μένα η υπενθύμιση μιας προσωπικής επετείου: πριν από 30 χρόνια ξεκινούσα τη μεταπτυχιακή μου εργασία για την Προεπαναστατική Πελοπόννησο1. Η εργασία αυτή υπήρξε για πολλούς λόγους πολύ σημαντική για τις μετέπειτα επιστημονικές μου αναζητήσεις, κυρίως όμως για να ξεχωρίζω την ήρα από το σιτάρι στον ακαδημαϊκό μας μικρόκοσμο. Από αυτήν θα προκύψουν δύο άρθρα ως επέκταση της βασικής της λογικής, αλλά το επόμενο βήμα μου σε επίπεδο διδακτορικής ήταν το Οικουμενικό Πατριαρχείο στα χρόνια του Τανζιμάτ. Από τον τίτλο της τελευταίας2 μπορούσε κάποιος να καταλάβει ότι υπήρχε μια θεωρητική γραμμή που τις ένωνε, και αυτή ήταν η ανάλυση των συσχετισμών ισχύος είτε στην Κωνσταντινούπολη είτε στην οθωμανική «περιφέρεια» όπως αυτοί διαμορφώνονται μέσα από τις απόπειρες του Οθωμανικού κράτους να μεταρρυθμιστεί. Από μεθοδολογικής σκοπιάς θα έλεγε κανείς ότι είναι η αντικατάσταση της παλαιάς θέση του Γίββωνα ότι οι αυτοκρατορίες καταρρέουν από τα μέσα, με την τοκβιλιανή θέση ότι το καθεστώς υπάρχει πιθανότητα να καταρρεύσει όταν μεταρρυθμίζεται3.
Τανζιμάτ
Εδώ μια μικρή παρένθεση. Στην πραγματικότητα η γιββωνική προσέγγιση εκφραζόταν μέσα από το οριενταλιστικό σχήμα του Μεγάλου Ασθενούς: μιας αυτοκρατορίας που για τρεις αιώνες βρισκόταν στη φάση της κατάρρευσης. Αυτό το ιστορικό παράδοξο, μιας αυτοκρατορίας που «παρακμάζει» διαρκώς, έγινε αντικείμενο κριτικής τις τελευταίες δεκαετίες από ιστορικούς που υποκατέστησαν το σχήμα της παρακμής με αυτό της διαρκούς προσαρμογής. Αυτή όμως η κριτική οδήγησε σε μια νέα αντίφαση:
πως είναι δυνατόν να καταρρεύσει μια αυτοκρατορία εάν έχει την ικανότητα της διαρκούς προσαρμογής;
Στο ερώτημα αυτό πρέπει να απαντήσει κανείς με μια περιγραφή των συγκεκριμένων μετασχηματισμών, και όχι με μια γενική αναγωγή στο αυτοκρατορικό μοντέλο, τόσο οικεία σε πολλές εργασίες επετειακού χαρακτήρα τα τελευταία χρόνια. Το αυτοκρατορικό πλαίσιο για να αποκτήσει νόημα, πρέπει να συσχετιστεί με ένα αυτοκρατορικό περιεχόμενο, που οι παλαιές ιστοριογραφικές αφηγήσεις συνήθως απέφευγαν λόγω του συνήθους εθνοκεντρικού τους χαρακτήρα, οι νεότερες αδυνατούν να περιγράψουν λόγω έλλειψης μιας ολιστικής προσέγγισης τόσο σε πηγές όσο και σε θεσμούς.
Αυτό που είναι βέβαιο είναι ότι οι μεταρρυθμίσεις του Σελίμ Γ΄ και του Μαχμούτ Β΄ οδήγησαν στην οξεία κρίση των πρώτων δύο δεκαετιών του 19ου αιώνα, ενώ οι μεταρρυθμίσεις του Τανζιμάτ στην Ανατολική Κρίση του τέλους του. Η προσέγγιση που είχα υιοθετήσει εκτός από το να προσπαθεί να αποφύγει ένα είδος οικονομικού αναγωγισμού (όχι πάντοτε με επιτυχία, είναι η αλήθεια) στόχευε κυρίως να αναδείξει την ανασύνταξη του πολιτικού πεδίου μέσα από την δράση «ομάδων συμφερόντων» (ο όρος που επέλεξα για να αναλύσω αυτό που η κλασική θεωρία των ελίτ αποκαλεί συνήθως «κόμματα», «φατρίες» κ.λπ.) και των δικτύων που αυτές συγκροτούν. Το ερώτημα σε ένα υψηλότερο θεωρητικό επίπεδο μπορεί να διατυπωθεί ως εξής:
τι είναι αυτό που καθιστά ένα κοινωνικό δίκτυο (social network), δίχτυο ισχύος (power network) μέσα σε συνθήκες κρίσης4;
Η απάντηση δεν είναι εύκολο να δοθεί αλλά κυρίως κατά τη γνώμη μου ο πολυδυναμικός του χαρακτήρας, η ικανότητα διεμβολισμού των αντιπάλων σε πολλά επίπεδα, στο χώρο και στο χρόνο, και κυρίως η διασφάλιση της πρόσβασης σε τακτικούς πόρους (είτε αυτό ήταν οι φορολογικές πρόσοδοι σε μια περιφέρεια του νότου, στην περίπτωση της Πελοποννήσου, είτε οι μοναστηριακές σε μια περιφέρεια του βορρά, στην περίπτωση της Μολδοβλαχίας).
Η παρούσα εργασία με κάποιο τρόπο αποτελεί μία γέφυρα μεταξύ των δύο αυτών έργων, της μεταπτυχιακής διπλωματικής και της διδακτορικής διατριβής, προσπαθώντας να απαντήσει στο ερώτημα
εάν οι διαδικασίες μετασχηματισμού των δικτύων ισχύος (ή εξουσίας) δημιουργούν τις προϋποθέσεις μιας επαναστατικής ρήξης.
Όμως με ποιο τρόπο μια τέτοια προσέγγιση θα μας βοηθούσε να κατανοήσουμε καλύτερα την εποχή και τους δραματικούς πρωταγωνιστές της; Η προσέγγιση αυτή έχει ένα μεθοδολογικό και ένα θεωρητικό πλεονέκτημα.
Ο Πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε’ και η Πύλη του Πατριαρχείου
Το μεθοδολογικό πλεονέκτημα σχετίζεται με την απεμπλοκή από την παραδοσιακή συζήτηση για το εάν το Πατριαρχείο και συγκεκριμένα ο Γρηγόριος Ε΄ καταδίκασε και σε ποιο βαθμό τους επαναστάτες.
Η απάντηση στο ερώτημα αυτό μπορεί να δοθεί αλλά όχι ενστερνιζόμενοι τις δύο αντιθετικές ερμηνείες που δόθηκαν ιστορικά για να το εξηγήσουν:
ο Γρηγόριος αφορίζει και καταδικάζει την Επανάσταση ως πιστός υπηρέτης της Οθωμανικής εξουσίας, ή ο Γρηγόριος αφορίζει και καταδικάζει για να σώσει το Ορθόδοξο ποίμνιο από τη γενική σφαγή που διέταξε ο Σουλτάνος Μαχμούτ Β΄.
Εάν εντάξουμε τον Γρηγόριο, και τους πατριάρχες που τον διαδέχθηκαν, στον πλαίσιο των πολιτικών ανταγωνισμών του Πατριαρχείου και αναδείξουμε τις σχέσεις εξάρτησης αυτού (αλλά και των αντιπάλων του κληρικών) με διαφορετικές κληρικολαϊκές ομάδες που έδρασαν στο Πατριαρχείο για όλη την προηγούμενη δεκαετία και κυρίως στην συγκυρία 1818-21, ίσως μπορούμε να φωτίσουμε με διαφορετικό τρόπο το τι πράγματι έγινε από τον Γενάρη μέχρι τον Απρίλη του 1821 στην Κωνσταντινούπολη, αλλά και καθόλη τη διάρκεια της κρίσιμης δεκαετίας του 1820.
Το θεωρητικό πλεονέκτημα βασίζεται ακριβώς στον τρόπο με τον οποίο συλλαμβάνεται η λειτουργία του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως μέσα στο ευρύτερο Οθωμανικό σύστημα. Γενικά θα λέγαμε ότι έχουν διατυπωθεί δύο βασικές ερμηνευτικές προσεγγίσεις, οι οποίες και σχετίζονται με το υπό εξέταση θέμα. Η πρώτη παραδοσιακή, η δεύτερη κριτική.
Η πρώτη θεωρεί το Οικουμενικό Πατριαρχείο ως “κιβωτό του Γένους”, του ελληνικού δηλαδή έθνους, στα σκληρά χρόνια της Οθωμανικής κατοχής. Η προσέγγιση αυτή υιοθετήθηκε από την παραδοσιακή ελληνική εθνική ιστοριογραφία, γιατί προφανώς έλυνε το πρόβλημα της συνέχειας του έθνους, για ό,τι αποκαλούνταν Οθωμανικός μεσαίωνας.
Η δεύτερη αναπτύχθηκε κριτικά ως προς την πρώτη:αμφισβητώντας τον εθνικό χαρα- κτήρα του Πατριαρχείου ανέδειξε το γεγονός ότι αυτό λειτούργησε πλήρως ενσωματωμένο στο οθωμανικό πλαίσιο ως μηχανισμός, φορολογικός και διοικητικός, στην υπηρεσία του Οθωμανικού κράτους.
Μολονότι η δεύτερη ιστοριογραφική προσέγγιση παρήγαγε σημαντικά αποτελέσματα στο επίπεδο της ιστορικής έρευνας, κυρίως αμφισβητώντας την παλαιότητα των “προνομίων”, που υποτίθεται αποδόθηκαν από τον σουλτάνο Μεχμέτ Β΄ στον Οικουμενικό Πατριάρχη και στους ηγέτες των άλλων θρησκευτικών κοινοτήτων (μιλλέτ), παραβλέπει με κάποιο τρόπο το γεγονός ότι παρά τον μεγάλο βαθμό εξάρτησης των ανώτερων κληρικών από το Οθωμανικό κατεστημένο, το Πατριαρχείο παραμένει ένα πεδίο σκληρών πολιτικών ανταγωνισμών στο οποίο εμπλέκονται
οικογένειες Φαναριωτών (και αργότερα Νεοφαναριωτών) και άλλων ισχυρών παραγόντων της Κωνσταντινούπολης, εκπρόσωποι ξένων πρεσβειών, καθώς και αντίπαλες φράξιες της Οθωμανικής πολιτικής σκηνής, καθιστώντας το ένα πεδίο πολιτικής νομιμοποίησης παρότι δεν μπορεί ακόμη να υπάρξει ως ένας μηχανισμός πολιτικής εκπροσώπησης (όπως θα γίνει μετά το Τανζιμάτ).
Ωστόσο σε αυτόν τον πολιτικό ανταγωνισμό έχει τεράστιο ενδιαφέρον να διακρίνουμε τα υλικά συμφέροντα και τους πολιτικούς προσανατολισμούς των διαφορετικών δικτύων εξουσίας γιατί ακριβώς πολλές φορές υπερβαίνουν, ή καλύτερα φωτίζουν με διαφορετικό τρόπο, τις ορίζουσες των ιδεολογικών τους επικλήσεων. Ο ιδεολογικός προσανατολισμός είναι ιδιαίτερα χρήσιμος όταν εντοπίζεται, και μάλιστα σε μια τόσο κρίσιμη στιγμή όπως η έκρηξη της Ελληνικής Επανάστασης.
Ωστόσο η ανάδειξη του χαρακτήρα των κληρικολαϊκών ομάδων που ανταγωνίζονται για κυριαρχία στο Πατριαρχείο, και ηγεμονία στο ευρύτερο μιλλέτ, μπορούν να φωτίσουν καθοριστικά την ιστορική πραγματικότητα και στο πέρασμα από τον 18ο στον 19ο αιώνα.
Σίγουρα όμως, όπως θα έπρεπε να αποφύγουμε την αναγωγή του μεγάλου ιδεολογικού μετασχηματισμού που έλαβε χώρα στο πέρασμα από τον 18ο στον 19ο αιώνα στις οικονομικές μεταβολές και την άνοδο των εμπόρωναστών, με τον ίδιο τρόπο θα πρέπει να είμαστε προσεκτικοί στον τρόπο που κατανοούμε την επίδραση των φιλελεύθερων ιδεών στην εξέλιξη αυτή γιατί στην πραγματικότητα ο αναγωγισμός θα φύγει από την πόρτα αλλά θα επιστρέψει από το παράθυρο. Εάν έχει ένα νόημα να ακολουθήσει κάποιος τη μεθοδολογική και θεωρητική προσέγγιση της ανάλυσης των συσχετισμών δύναμης και της δράσης των ομάδων ισχύος μέσα από τη διαμόρφωση των δικτύων τους, είναι γιατί με τον τρόπο αυτό αναδεικνύονται κρίσιμες όψεις της νεοτερικής εθνογένεσης στα Βαλκάνια.
Σε αντίθεση με την παραδοσιακή αντίληψη περί σταθερών χαρακτηριστικών των εθνικών ταυτοτήτων από τον ύστερο μεσαίωνα και μετά, ή την προσέγγιση περί «φαντασιακών κοι- νοτήτων» που συνήθως ρέπει σε μια αναπαραγωγή των στερεοτύπων μιας ιστορίας των ιδεών, η ανάδειξη του μετασχηματισμού του πολιτικού πεδίου και των δικτύων ισχύος
μπορεί να ερμηνεύσει μέσα από την ανάλυση των συγκρούσεων των «διχασμένων ελίτ» την ύπαρξη υβριδικών ταυτοτήτων, τις επιλογές συγκεκριμένων φορέων δράσης, ουσιαστικά την επαναστατική συγκυρία.
Στην παρούσα εργασία ειδικότερα αυτό που μας ενδιαφέρει είναι να δούμε τη δυναμική της εσωτερικής αντιπαράθεσης στις ηγετικές ελίτ του μιλλέτ όχι μόνο μεταξύ της επιλογής του «Ρωμιού» και του «Έλληνα» (πολυσυζητημένη στη σχετική βιβλιογραφία), αλλά και μεταξύ του «Έλληνα» και του «Γραικού»-αποτέλεσμα μιας διπλής ηγεμονικής κίνησης από την πλευρά του Πατριαρχείου και του Φαναριώτικου κόσμου στο πέρασμα από τον 18ο στον 19ο αιώνα, τόσο εναντίον των «δυτικοθρεμμένων» ριζοσπαστών όσο και των «ιθαγενών» Κολλυβάδων.
Και ταυτόχρονα να κατανοήσουμε τους τρόπους με τους οποίους οι «περιφερειακές ελίτ» των Σέρβων κνέζων, των Ρουμάνων βογιάρων, και των Βούλγαρων «νεοφαναριωτών», ενεπλάκησαν στο πεδίο πολιτικών ανταγωνισμών που εκπροσωπούσε το Οικουμενικό Πατριαρχείο.
Και η εμπλοκή τους αυτή δεν σχετιζόταν μόνο με αιτήματα που θα αποδιάρθρωναν την πολιτική ηγεμονία των παλαιών ελίτ, αλλά πρέπει να κατανοηθεί ως ένας τρόπος να επιβεβαιώσουν την δική τους ηγεμονική θέση στο δικό τους εθνικό κίνημα.
Και οι δικές τους εθνικές ταυτότητες, στην πραγματικότητα, αναδύονται μέσα από αυτό τον αγώνα ισχύος. Δεν προϋπάρχουν όπως εύκολα θα αποδεχόταν μια αντίληψη που θα ήθελε να αναγνωρίσει την εθνική «ετερότητα» στα Βαλκάνια ως θύμα του ελληνικού εθνικισμού: μια προβολή της πραγματικότητας του προχωρημένου 19ου αιώνα, στις δεκαετίες του περάσματος από τον 18ο στον 19ο. Στην πραγματικότητα ο τρόπος εμπλοκής απέχει πολύ από το σταθερό μοτίβο της «θυματοποίησης» που τα αντίστοιχα εθνικά κινήματα (ειδικά το βουλγαρικό) ανέπτυξαν ως αναπόσπαστο στοιχείο της ιδεολογίας του αντιφαναριωτισμού κατά τον 19ο αιώνα.
Και κάτι επιπλέον. Έχει χυθεί πολύ μελάνι για τον ενοποιητικό ρόλο που έπαιξε η Φιλική Εταιρεία στην επαναστατική δράση διαφορετικών κοινωνικών ομάδων και κυρίως γεωγραφικά διεσπαρμένων σε όλη τη Βαλκανική χερσόνησο. Αυτή η διαπίστωση συνήθως συνοδεύεται από τον εντοπισμό ενός παράδοξου: ότι τα μέλη της Εταιρείας σχεδόν αμέσως περιθωριοποιήθηκαν από τα καθοδηγητικά κέντρα του Αγώνα. Η μονογραφία αυτή έχει ως στόχο να αναδείξει το γεγονός ότι ο κοινός παρονομαστής της επαναστατικής δράσης όλων αυτών των ομάδων σχετιζόταν, όχι μόνο με την επαναστατική δράση των Φιλικών, αλλά με την «εσωτερική» ενότητα των συγκρούσεων που διαπερνούσαν τις ηγετικές, ελληνόφωνες και μη, ελίτ από την Πελοπόννησο μέχρι τη Μολδοβλαχία, από τη Σμύρνη μέχρι την Ήπειρο: και με μεγάλο διαμεσολαβητή την Κωνσταντινούπολη.
Εάν η περιγραφή του πολιτικού πεδίου στα χρόνια του Τανζιμάτ στο Πατριαρχείο μας είχε επιτρέψει να δούμε την ενότητα τεσσάρων διαφορετικών και παράλληλων ιστοριών (του Προνομιακού, του Βουλγαρικού, του Μοναστηριακού και του ζητήματος των Γενικών Κανονισμών), στην περίπτωση των δεκαετιών στο πέρασμα από τον 18ο στον 19ο αιώνα, και ειδικά στην περίπτωση της δεκαετίας της Επανάστασης, μια τέτοια προσέγγιση θα μας επιτρέψει να δούμε ενοποιημένα τις εσωτερικές συγκρούσεις στην Κωνσταντινούπολη και στη Σμύρνη, στην Μολδοβλαχία και στην Πελοπόννησο, και να κατανοήσουμε τις πολιτικές προϋποθέσεις μιας ενιαίας επαναστατικής διαδικασίας που
μετασχημάτισε τις ηγετικές ελίτ του Ρωμέικου μιλλέτ σε εθνικοποιημένες ελίτ διαφορετικών εθνικών κινημάτων.
Βέβαια για να απαντήσει κανείς σε τόσο μεγάλα ερωτήματα θα ήταν καλό να ξεκινήσει από κάποια ανοιχτά υπόλοιπα που (δεν) απασχόλησαν την ελληνική ιστοριογραφία τις τελευταίες τέσσερις δεκαετίες, δηλαδή περίπου από την προηγούμενη επέτειο των 150 χρόνων από την έκρηξη της Επανάστασης του 21. Για παράδειγμα πόσο σημαντικό είναι να συσχετιστεί η σύγκρουση της Σμύρνης για τη λειτουργία του Φιλολογικού Γυμνασίου με τις αντίστοιχες εξελίξεις στην Κωνσταντινούπολη; Γιατί την ίδια μέρα που εκτελέστηκε ο Γρηγόριος εκτελέστηκε και η πιο σημαντική μορφή του Πατριαρχείου τα προηγούμενα 20 χρόνια, ο Εφέσου Διονύσιος; Γιατί οι συμπτώσεις της αλλαγής πατριαρχών με μεγάλα πολιτικοδιπλωματικά γεγονότα (και σε αυτήν την περίοδο) είναι εκκωφαντικές;
Αρχιερείς, θύματα της τουρκικής θηριωδίας στην Κωνσταντινούπολη (3 Ιουνίου 1821)
Αφού λοιπόν περιγράψουμε με λεπτομέρεια ποιο είναι το ιστοριογραφικό ζητούμενο από μια τέτοια εργασία (Κεφ.1), το έργο θα αναπτυχθεί σε τρία μέρη. Στο πρώτο (Κεφ. 2, 3, 4) θα προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε το τι εκπροσωπούσε ο Γρηγόριος στη ζωή του Οικουμενικού Πατριαρχείου στο πέρασμα από τον 18ο στον 19ο αιώνα και πως τα δίκτυα εξουσίας από την Κωνσταντινούπολη μέχρι τη Μολδοβλαχία και τη Σμύρνη διαχειρίστηκαν το πρόβλημα της επαναστατικής συγκυρίας. Στο δεύτερο (Κεφ. 5, 6, 7) θα αναπτύξουμε την αντίστοιχη πολιτική δράση των διαδόχων πατριαρχών σε όλη τη δεκαετία του 1820 αλλά με μια παράλληλη αφήγηση της αντίστοιχης εμπλοκής των ηγετικών ελίτ των Σέρβων, των Μολδοβλάχων και των Βουλγάρων. Η συσχέτιση είναι αναγκαία γιατί ακριβώς τίθενται τα θεμέλια της αμφισβήτησης της ενότητας του Ρωμέικου μιλλέτ με έναν τρόπο οριστικό. Τέλος (Κεφ. 8, 9) θα μας απασχολήσει αυτό που αποκαλούμε «μεγάλος ιδεολογικός μετασχηματισμός»: μελετώντας βασικά σημεία της μεγάλης ιδεολογικής σύγκρουσης του Πατριαρχείου με τους ριζοσπάστες του Κοραϊκού κύκλου και τους επιγόνους των Κολλυβάδων, εντοπίζουμε στο πως αυτή η διπλή κίνηση ηγεμονίας προκάλεσε μια (μη αναμενόμενη ίσως) σύγκρουση όχι μόνο μεταξύ Ρωμιού και Γραικού, αλλά και μεταξύ Έλληνα και Γραικού. Αυτή υπήρξε μια μακρά διαδικασία στην αρχή του 19ου αιώνα, και ένας τρόπος να την εντοπίσουμε είναι να δούμε πιο προσεκτικά τα αντικληρικαλικά κείμενα που παρήγαγε αυτή η εποχή. Η μελέτη τους μπορεί να μας δώσει μια εικόνα των πραγματικών εχθρών των (ανώνυμων) συγγραφέων που τα συνέγραψαν και έτσι να αποκωδικοποιήσουμε τους πραγματικούς πολιτικούς τους στόχους.
Είπαμε στην αρχή ότι αυτή η εργασία θα αντιμετωπίσει την τοκβιλιανή πρόκληση να διερευνήσουμε τις προϋποθέσεις απόσχισης τμημάτων των Οθωμανικών ελίτ και της πόλωσής τους προς την πλευρά των επαναστατών, ειδικά μετά από ένα κύμα συγκεντρωτικών μεταρρυθμίσεων που αντί να διασώσουν, οδήγησαν τελικά το Οθωμανικό κράτος στην κατάρρευση. Βέβαια δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ο Τοκβίλ χρησιμοποιήθηκε στην περίπτωση της Γαλλικής Επανάστασης για να επιβληθεί μια «αναθεωρητική» ιστοριογραφία που ήθελε να απομακρυνθεί από τον οικονομικό αναγωγισμό της ερμηνείας της ως αστικής. Ωστόσο στην ελληνική περίπτωση οι πόλεμοι των ερμηνειών πήραν διαφορετική κατεύθυνση: η μαρξιστική ερμηνεία διχάστηκε στις δύο εκδοχές του Κορδάτου και του Ζεύγου, δηλαδή στη σχέση της με την εθνική ιστοριογραφία.
Ο Κορδάτος ήθελε να την εγκιβωτίσει ερμηνεύοντας την εθνική επανάσταση ως αστική5.
Ο Ζεύγος ήθελε να απαγκιστρωθεί πλήρως από αυτήν εγκαθιστώντας ένα εξιδανικευμένο σχήμα συνέχειας των επαναστατών του 19ου και του 20ου αιώνα, προωθώντας το σχήμα της ανολοκλήρωτης επανάστασης: οι επαναστάτες στράφηκαν όχι μόνο εναντίον του αγά αλλά και του κοτζάμπαση, αλλά ο τελευταίος κατάφερε να επιβάλλει και πάλι την εξουσία του μεταεπαναστατικά.
Κοτζαμπάσης
Αυτός ο εσωτερικός διχασμός δεν επέτρεψε στην μαρξιστική ερμηνεία να γίνει κυρίαρχη σε επίπεδο τουλάχιστον ακαδημαϊκής ιστοριογραφίας (και βέβαια οι μεταεμφυλιακές συνθήκες της χώρας). Για αυτό όταν εμφανίστηκε η τοκβιλιανή εκδοχή μέσα από τη συζήτηση του Βασίλη Κρεμμυδά με τον Gunnar Hering το πλεονέκτημα που πρόσφερε, δηλαδή η αποστασιοποίηση από τον οικονομικό αναγωγισμό, δεν ήταν ιδιαίτερα ελκυστικό. Αντίθετα εδώ συνέβη κάτι παράδοξο: η ίδια η τοκβιλιανή εκδοχή θεωρήθηκε ύποπτη οικονομικού αναγωγισμού αφού ξανάφερνε στο τραπέζι το ζήτημα των οικονομικών κρίσεων ως καταστατικής στιγμής της έκρηξης των επαναστάσεων.
Έτσι οδηγηθήκαμε σε μια σύγκλιση της «δεξιάς» με την «αριστερή» ιστοριογραφία που επιβεβαίωσαν εκ νέου τον «εθνικό» χαρακτήρα της Επανάστασης, απλά αυτή τη φορά σημειώνει:
« Εδώ θα έπρεπε ακόμη να προσθέσωμεν ότι η Επανάστασις του 21 πρέπει να λέγεται «Εθνική» προς διάκρισιν αυτής από τας Κοινωνικάς Επαναστάσεις (Αγγλική 1648- 87), Γαλλική (1789) και Ρωσική (1917). Αι «κοινωνικαί» Επαναστάσεις δεν αποβλέπουν εις την κατάλυσιν ξένου ζυγού (κυριάρχου) εις την ανατροπήν εκ των κάτω της δικτατορίας της κρατούσης (κυβερνώσης) τάξεως, προϋποθέτουν δε πάντα την εθνικήν ανεξαρτησίαν κάθε χώρας…», I.K. Κορδάτος, Η κοινωνική σημασία τηςΕλληνικήςΕπαναστάσεωςτου 1821, Αθήνα: Εκδοτικός Οίκος Γ.Ι.Βασιλείου, 1924, δ’-ε΄ .
Αγάς
Έχει κατά την γνώμη μου, τεράστιο ενδιαφέρον ότι εδώ ο Κορδάτος υιοθετεί τη θέση του Σπυρίδωνα Τρικούπη (που πρόσφατα είχε επαναδιατυπωθεί από τον Καρολίδη) για την «εθνική» ιδιομορφία της Ελληνικής Επανάστασης κάνοντας κατά κόρον παραπομπές στο έργο του, βλ. σχετικά Δημήτρης Α. Σταματόπουλος, «Εισαγωγή» στο Δημήτρης Α. Σταματόπουλος (επιμ.), Πόλεμος και Επανάσταση στα Οθωμανικά Βαλκάνια (18ος -20ος αι.), Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο 2019, 7-9 μετατοπίζοντας το κέντρο βάρους από τους στρατιωτικούς στους πολιτικούς, και από τον Κολοκοτρώνη στον Μαυροκορδάτο: μια σιωπηρή αλλά εκκωφαντική επιστροφή στον Παπαρρηγόπουλο.
Εάν όμως θα θέλαμε να προωθήσουμε μια κριτική προσέγγιση της Επανάστασης η ανάλυση όχι μόνο των επαναστατικών αλλά και των Οθωμανικών δικτύων εξουσίας είναι επιβεβλημένη, γιατί η ανάπτυξη των πρώτων συμπλέκεται στην πραγματικότητα με το παιχνίδι ηγεμονίας των δεύτερων. Εκατό χρόνια μετά την έκδοση του βιβλίου του Γιάνη Κορδάτου Η Κοινωνική Σημασία της Επαναστάσεως του 1821, ίσως είναι ώριμο να επιστρέψουμε στην πολιτική της διάσταση διερευνώντας το ζήτημα της ηγεμονίας
όχι μέσα από ένα αναγωγιστικό μοντέλο της κυριαρχίας μιας τάξης σε οικονομικό επίπεδο, αλλά του μετασχηματισμού των δικτύων εξουσίας από αυτοκρατορικά σε «εθνικά».
Αλλά και σε επίπεδο πολιτικής ανάλυσης ελλοχεύει ο κίνδυνος του αναγωγισμού, ανάλογα με το περιεχόμενο που μπορεί κάποιος να δώσει στην έννοια της «ηγεμονίας» με βάση μια «υπερπροσδιοριστική» αρχή και τις φιγούρες στις οποίες μπορεί να επιμείνει για να τη νομιμοποιήσει:
-την επιρροή των ιδεών που έρχονται από τη Δύση (Κοραής και Μαυροκορδάτος)·
–την πίεση των Μεγάλων Δυνάμεων και ειδικά της Ρωσίας (Καποδίστριας)·
-την αποδιάρθρωση του Οθωμανικού πολιτικού και στρατιωτικού συστήματος (Αλή πασάς και Μεχμέτ Αλί της Αιγύπτου)·
-την ανάγκη των επαναστατών αγροτών να διασφαλίσουν ιδιοκτησιακά δικαιώματα πάνω στη γη (Κολοκοτρώνης);
-τη συνωμοτική δράση των Φιλικών (Υψηλάντης)·
-την πίεση του Οθωμανικού συγκεντρωτισμού πάνω σε τοπάρχες και προκρίτους (Πελο- ποννήσιοι πρόκριτοι)·
ασφαλώς όλα τα παραπάνω, όχι όμως ως μια ιεραρχημένη «πολυπαραγοντική» πυραμίδα αιτίων ανάλογα με την προοπτική που ο καθένας θα επιλέξει, αλλά μέσα από την ανάλυση του πολιτικού πεδίου που ενοποιεί αυτές τις διαφοροποιημένες αφηγήσεις.
Το ταξίδι βέβαια μιας ερευνητικής προσπάθειας συνοδεύεται πάντα από συναδέλφους και φίλους, οι οποίοι βοήθησαν σε επιμέρους θέματα και σε διαφορετικές στιγμές της. Έτσι θα ήθελα να ευχαριστήσω για τη βοήθεια που πρόσφεραν σε διάφορες φάσεις της έρευνας τους: Χατζή Βελή Αϋντίν, Ντογάν Τσετίνκαγια, Ίλια Χατζηπαναγιώτη-Sangmeister, Βασίλη Τσιότρα, Μάριο Χατζόπουλο, Στέφαν Πετρέσκου, Γιάννη Καρρά, και τους φοιτητές μου Θέμη Βαλασιάδη και Θεοδώρα Βαλσάμου. Επίσης το προσωπικό όλων των αρχείων και των βιβλιοθηκών που επισκέφτηκα, κυρίως τη Μαρία Δημητριάδου στο Μουσείο Μπενάκη και τον Μιχάλη Κοκολάκη στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδας.
Η εργασία βασίζεται κυρίως σε πρωτογενές αρχειακό υλικό από τα Βρετανικά και τα Οθωμανικά αρχεία, από τα αρχεία του Μουσείου Μπενάκη και το Αρχείο του Αγιοταφικού Μετοχίου που στεγάζεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδας. Ωστόσο αξιοποιεί και υλικό που παρότι είχε εκδοθεί, δεν χρησιμοποιήθηκε ποτέ συγκριτικά με τις ήδη υπάρχουσες πηγές για την ανάλυση της επαναστατικής συγκυρίας και της δεκαετίας του 1820. Και αναφέρομαι κυρίως στον Κώδικα 14 της Συλλογής του Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου που φυλάσσεται στο αρχείο της Τουρκικής Ιστορικής Εταιρείας (Türk Tarih Kurumu) στην Άγκυρα.
Για τα οθωμανικά έγγραφα αναφέρεται πάντα η χρονολογία Εγίρας (με την ένδειξη H) και όπου κατέστη δυνατόν, είτε από την καταλογογράφηση είτε από εσωτερικά στοιχεία του εγγράφου, η χρονολογία με βάση το Γρηγοριανό ημερολόγιο. Τέλος για τα ξένα ονόματα επιλέξαμε μέσα στο κείμενο την ελληνόφωνη απόδοσή τους, ωστόσο στο ευρετήριο αναφέρεται δίπλα και η ξενική απόδοση με λατινογράμματη γραφή.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
01.-Δημήτρης Α. Σταματόπουλος, Μεταρρύθμιση και Επανάσταση στην Οθωμανική Αυτο- κρατορία: η περίπτωση της προεπαναστατικής Πελοποννήσου, αδημοσίευτη μεταπτυχιακή εργασία, Θεσσαλονίκη: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης
02.-Δημήτρης Α. Σταματόπουλος, Μεταρρύθμιση και Εκκοσμίκευση: προς μια ανασύνθεση της Ιστορίας του Οικουμενικού Πατριαρχείου κατά τον 19ο αιώνα, Αθήνα: Αλεξάνδρεια
03.-Η σχετική συζήτηση μεταξύ Βασίλη Κρεμμυδά και Gunnar Hering υπήρξε ιδιαίτερα επιδραστική για τις ερευνητικές αναζητήσεις εκείνης της περιόδου, βλ. σχετικά Δημήτρης Α. Σταματόπουλος, «Το πρόβλημα των ελίτ στην ιστοριογραφία για την Επανάσταση του 1821», Τα Ιστορικά 75 (2022) 40-54.
04.-Dimitris Stamatopoulos, «From Machiavelli to the Sultans: Power-Networks in the Ottoman Imperial context», Historein, 5 (2005) 45-67, όπου και η σχετική βιβλιογραφία.
05.-Στη δεύτερη υποσημείωση του βιβλίου Η Κοινωνική Σημασία της Επανάστασης του 1821
ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Η επιλογή των εικόνων έγινε απο τις Ανιχνεύσεις.
Τον κοινό βηματισμό τους για να αλλάξει πρόσωπο ένα από τα κορυφαία τοπόσημα της Θεσσαλονίκης, η Νέα Παραλία, επιβεβαίωσαν σήμερα ο Δήμαρχος Θεσσαλονίκης Στέλιος Αγγελούδης και ο Πρόεδρος της Πολιτιστικής Εταιρείας Σταύρος Ανδρεάδης.
Σε συνέντευξη Τύπου που πραγματοποιήθηκε στο Δημαρχείο, παρουσιάστηκε από τον κ. Ανδρεάδη μια συνολική δέσμη παρεμβάσεων που αναμένεται να συμβάλουν καταλυτικά στην αισθητική και λειτουργική αναβάθμιση της νέας Παραλίας. Πρόκειται για τέσσερις, συνολικά, δράσεις που θα ολοκληρωθούν εντός του Σεπτεμβρίου και θα αφορούν:
Στην απομάκρυνση της οπτικής ρύπανσης (άναρχα graffiti) σε όλο το μήκος της Νέας Παραλίας σε συνεργασία και με την υποστήριξη της εταιρείας Kaercher.
Στην επισκευή και συντήρηση όλων των παγκακίων από τον Λευκό Πύργο έως τον Κήπο των Γλυπτών, προσφορά της Ν. ΓΛΕΟΥΔΗΣ ΚΑΒΕΞ Α.Ε.
Στην προώθηση της πρωτοπόρας δράσης Street Art Contest με υπαίθρια παρουσίαση έργων τέχνης, που θα παραμένουν στον χώρο για ένα χρόνο και θα ανανεώνονται ετησίως, με την υποστήριξη του Γιώργου και της Ζωής Παπαγεωργίου και της FRIGO STAHL A.E. Προβλέπεται η τοποθέτηση 1o μεγάλων πάνελ επιφάνειας 2X3 πάνω στα οποία κάθε χρόνο θα καλούνται να δημιουργήσουν οι street artists.
Στη διαμόρφωση του αντλιοστασίου της Νέας Παραλίας σε έργο τέχνης, με τη συμμετοχή του διακεκριμένου street artist και μέλος της επιτροπής αξιολόγησης, Apset. Στην επιτροπή αξιολόγησης συμμετέχουν ακόμη οι:
Bernard Cuomo, Αντιπρόεδρος Συλλόγου «Οι Φίλοι της Νέας Παραλίας».
«Δίνεται ένα σήμα επανεκκίνησης σε αυτό που η πόλη έχει μεγάλη ανάγκη, στην ανάταση της αισθητικής, στην επίλυση ενός μεγάλου προβλήματος που έχει να κάνει με την εικόνα του παραλιακού μετώπου. Η συγκεκριμένη συνεργασία αφορά μια εκτεταμένη παρέμβαση σε όλο το μήκος της Νέας Παραλίας, που δικαίως έχει εξελιχθεί σε ένα νέο τοπόσημο της πόλης» δήλωσε ο κ. Αγγελούδης που ευχαρίστησε την Πολιτιστική Εταιρεία για την πρωτοβουλία που αναλαμβάνει, επισημαίνοντας πως «μόνο μέσα από την κινητοποίηση όλων των δημιουργικών δυνάμεων του τόπου, των ενεργών πολιτών, με συμπράξεις και συνεργασίες, θα κερδίσουμε μια πιο καθαρή, πιο όμορφη, πιο λειτουργική και πιο φιλική Θεσσαλονίκη».
Από την πλευρά του ο κ. Ανδρεάδης τόνισε πως οι συγκεκριμένες πρωτοβουλίες ανήκουν σε μια ομάδα πολιτών, μελών της Πολιτιστικής Εταιρείας Επιχειρηματιών Βορείου Ελλάδος, οι οποίοι «έχουν συστρατευτεί στη λογική ότι πρέπει να σηκωθούμε από την αδράνεια του καναπέ. Έχει γίνει κανόνας η λογική του αδρανούς πολίτη, αυτός που είναι έτοιμος να κριτικάρει τους τοπικούς άρχοντες γιατί δεν κάνουν τη δουλειά τους».
Τι είπε ο πρώην Αμερικανός πρόεδρος για την υπόθεση της δολοφονίας του Τζον Φιτζέραλντ Κένεντι
Aποκαλύψεις από τον πρώην Αμερικανό πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ αναφορικά με τα αρχεία της υπόθεσης της δολοφονίας του Τζον Φιτζέραλντ Κένεντι στις 22 Νοεμβρίου του 1963 στο Ντάλας των ΗΠΑ.
Όπως είπε ο ίδιος κατά την διάρκεια συζήτησης ενώ ήταν έτοιμος να αποδεσμεύσει τα μυστικά αρχεία της υπόθεσης JFK τον πλησίασαν κάποιοι άνθρωποι της CIA και του είπαν ότι δεν θα ήταν καλή ιδέα να το κάνει.
«Όταν εκλεγήκατε το 2016, είπατε το πρώτο πράγμα ή ένα από τα πρώτα πράγματα που θέλατε να κάνετε ήταν να δώσετε στη δημοσιότητα τα αρχεία της υπόθεσης JFK και μετά είπατε ότι το είδα και απλά δεν ήμουν πραγματικά έτοιμος να το κάνω … Είμαι απλώς περίεργος… τι υπάρχει σε αυτά τα αρχεία;», ήταν η ερώτηση του Τσαμάτ Παλιχαπίτια οικονομικού επενδυτή και πρώην διευθυντικού στελέχους στο Facebook.
«Με ειδοποίησαν κάποιοι άνθρωποι που δούλευαν για μένα και μου ζήτησαν να μην το κάνω». Και λέω, γιατί; Πείτε μου το γιατί… Σέβομαι τον κόσμο και θα το έκανα ξανά, αλλά αυτή τη φορά θα το κάνω.»
«Ο Ρόμπερτ Κέννετι αναφέρει ότι η CIAήταν αυτή που κρύβεται πίσω από τη δολοφονία του θείου του. Το πιστεύετε αυτό;», τον ρώτησε ένα άλλος που συμμετείχε στη συζήτηση.
Τραμπ: «Λοιπόν, αυτοί που με αποθάρρυναν να δημοσιεύσω τα αρχεία δεν ήταν η CIA, αλλά νομίζω ότι η CIA ήταν πιθανώς πίσω από αυτούς και θα προτιμούσαν να μην τα δώσω στη δημοσιότητα».
Θα γίνει όμως. Πολλοί άνθρωποι θέλουν να τα δουν. Θα είναι πολύ ενδιαφέρον για όλους να δουν αυτά τα αρχεία και θα πρέπει όλοι να μάθουμε από αυτό», κατέληξε.