του Γιώργου Τσουκαλά, Δικηγόρου«Λαλήσας πολλάκις μετενόησα, σιωπήσας οὐδέποτε» λέει ένα αρχαίο ελληνικό ρητό. Ο θάνατος του Χρήστου Γιανναρά (1935-2024) αποκάλυψε, για άλλη μια φορά, πως ένα οξύ σηπτικό σύμπτωμα της σύγχρονης κρίσης της νεοελληνικής κοινωνίας είναι η κατάχρηση του κοινού λόγου, ως έλλογης σκέψης και συλλογικής συνομιλίας συνάμα. Θα μπορούσε αυτή να είναι η έσχατη προσφορά αυτοσυνειδησίας, του μεγάλου φιλοσόφου, προς τον νεώτερο ελληνισμό, που τόσο πολύ λάτρεψε;
«Χάιντεγκερ και Αρεοπαγίτης» (1967), «Η Ελευθερία του ήθους» (1970), «Το Οντολογικόν περιεχόμενον της θεολογικής εννοίας του προσώπου» (1970), «Η Μεταφυσική του σώματος» (1971), «Ορθοδοξία και Δύση» (1972), «Ορθός Λόγος και κοινωνική πρακτική» (1984), «Η απανθρωπιά του δικαιώματος» (2000), «Η Νεοελληνική Ταυτότητα» (2001), «Αλφαβητάρι της πίστης» (2002), «Το πρόβλημά μας είναι πολιτικό όχι οικονομικό» (2013), «Ελληνοκεντρικός εκσυγχρονισμός» (2018), και μία πλειάδα άλλων έργων, άφησε ο εκλιπών, κληροδότημα στον ελληνισμό. Ενώ όμως είναι γνωστό πως κατά πλειοψηφία οι Έλληνες στην ενήλικη ζωή τους, έχουν διαβάσει ελάχιστα βιβλία – αρκετοί ενδεχομένως κανένα – παρόλ’ αυτά και καθώς πολλοί καταπιάνονται με παν επιστητό, σε ατέρμονες, χυδαίους δημόσιους διαλόγους, μετά την ψευδοανάλυση των δημοσιονομικών πολιτικών, και την τερατώδη συζήτηση για την προέλευση του κορωνοϊού, η ελληνική κοινή γνώμη αποτιμά πλέον, με την ασχετοσύνη της, το έργο του αποθανόντος Χρήστου Γιανναρά. Είναι αυτή η σύγχρονη, ρωμαλέα Ρωμιοσύνη που θεωρούσε και επιδίωκε ο Γιανναράς; Αυτή η κοινωνική στάση αν δεν είναι κωμικοτραγική, είναι ασφαλώς ανησυχητική, και μαρτυρά πως οι Έλληνες ως πολίτες δεν συλλογίζονται με την ωριμότητα που έχει ανάγκη η σύγχρονη Ελλάδα.
«Mια κοινωνία με καταργημένη τη λειτουργία της κριτικής αποτίμησης, είναι καταδικασμένη να εξαφανιστεί ιστορικά», κατά τον Χρήστο Γιανναρά Ανοίκειο στους περισσότερους, αλλά ένα από τα δυσχερέστερα πεδία του λόγου, είναι η κριτική. Εκβαρβάρωση της γλώσσας, αποδιάλυση μιας κοινωνίας σχέσεων, άγνοια και μηδενιστικές κρίσεις, άκοπες κατακρίσεις, από μυριάδες ανθρώπων, στην σύγχρονη Ελλάδα, φανερώνουν ένα κοινωνικό υπόστρωμα που θρέφει ανά πάσα στιγμή την άκριτη κοινωνία. Η απεμπόληση των θεμελιακών διακρίσεων του αυθεντικού ελληνικού πολιτισμού, άγει στον δυτικοευρωπαϊκό πολιτιστικό μεταπραττισμό, στην αλλοτρίωση και στην ξενομανία, έστω σε έναν λαϊκισμό, δυνητικά ικανό να ανεβάσει τυχάρπαστους δημαγωγούς στην εξουσία. Πανάκεια για την νεοελληνική παρακμή είναι το Βυζάντιο, όπως κομίζει την αυθεντική Αρχαία Ελλάδα. Ως προς το διανοητικό έργο του, ο Χρήστος Γιανναράς θα κριθεί από ειδικούς μελετητές. Εμπειρικά πάντως, το ιδεολογικό κίνημα της Νεο-Ορθοδοξίας, που στοιχειοθέτησε και υπηρέτησε μαζί με άλλους – αν και αυτός στάθηκε μάλλον ο επιφανέστερος ηγέτης τους – δεν άσκησε παρά ελάχιστη επιρροή στην εξέλιξη της σύγχρονης νεοελληνικής κοινωνίας. Δεν αφύπνισε το ρεύμα αυτό, την νεοελληνική κοινωνία, πολλώ δε μάλλον, δεν απέτρεψε την Ελλάδα από την πορεία της προς την Κρίση, και την καταστροφή, την οποία ο Χρήστος Γιανναράς διέβλεπε στα κείμενά του – κυρίως μέσω της επιφυλλίδας «Finis Graeciae», που δημοσίευσε το 1986 στην εφημερίδα «Το Βήμα». Συνεπώς, η απήχηση των ιδεών του δεν ήταν μεγάλη και καταλυτική, όπως συνάγεται εκ του αποτελέσματος. Εξάλλου, η πολύπλευρη παρακμή, οικονομική, κοινωνική, ηθική και πολιτιστική, από την οποία διέρχεται, και κοπανιέται, η σύγχρονη ελληνική κοινωνία, δεν φαίνεται να ερμηνεύεται αποκλειστικά και μόνον, με τα επεξηγηματικά μέσα των θεωριών του.
Εν τέλει, από τον τρόπο που η νεοελληνική κοινωνία προσέλαβε εν ζωή τον Γιανναρά, και τελικά απέρριψε κατά πλειοψηφία τις θεωρίες του, αποδείχτηκε για πολλοστή φορά, πως ο νεώτερος ελληνισμός είναι ένα πολιτικό μέγεθος, συνδεδεμένο άρρηκτα με τις εξελίξεις στην υπόλοιπη Ευρώπη, ένα δημιούργημα της ευρωπαϊκής νεωτερικότητας, μια μερικότερη έκφραση της ιστορίας της νεώτερης και σύγχρονης Ευρώπης. Και ως τέτοια, η σύγχρονη Ελλάδα, με όλες τις ιδιαιτερότητές της και τους κινδύνους που προέρχονται από την γεωγραφική της θέση, θα διέλθει υποχρεωτικά, από την πανευρωπαϊκή κρίση των καιρών μας, ώσπου η Ευρώπη να την υπερβεί, κατ’ ευχήν περισσότερο ενωμένη, και να περάσει σε μια νέα, ανοδική φάση. Μήπως αυτό είναι και το έσχατο, αρνητικό συμπέρασμα για την σύγχρονη φύση της νεοελληνικής κοινωνίας, βάσει της μάταιης απόπειρας του Γιανναρά να την αναπροσανατολίσει, αφού πρώτα την επανερμηνεύσει; «Έλληνας δε γεννιέσαι, γίνεσαι», θα μας υπενθύμιζε ο ίδιος…
