του Δημητρίου-Μερκουρίου Κόντη*
- Ο Ελευθέριος Βενιζέλος επέλεξε να θυσιάσει τη Β. Ήπειρο για να εξασφαλίσει την κυριαρχία των νησιών του ΒΑ Αιγαίου, που απελευθέρωσε το ελληνικό ναυτικό κατά τον Α’ Βαλκανικό Πόλεμο. Αν επέλεγε να κρατήσει τη Β. Ήπειρο, οι Μεγάλες Δυνάμεις θα επέστρεφαν τα νησιά του ΒΑ Αιγαίου στους Τούρκους.
ΜΥΘΟΣ: Το ζήτημα της Β. Ηπείρου είχε κλείσει τον Αύγουστο του 1913, όταν η Πρεσβευτική Συνδιάσκεψη του Λονδίνου αποδέχτηκε οριστικά τη γραμμή Στύλος-Κορυτσά, ως βάση χάραξης των ελληνοαλβανικών συνόρων. Όλες οι περιοχές βορείου του ακρωτηρίου του Στύλου, όπως οι Άγιοι Σαράντα και η Χιμάρα, θα εντάσσονταν στο νεοσύστατο αλβανικό κράτος, καθώς και η περιοχή της Κορυτσάς. Η αρχική συμφωνία προέβλεπε ως αντάλλαγμα τα Δωδεκάνησα. Τελικά όμως δεν εφαρμόστηκε καθώς οι Ιταλοί υπαναχώρησαν.
Τον Δεκέμβριο του 1913, όταν εξέπνεε το τελεσίγραφο Ιταλών και Αυστριακών για άμεση αποχώρηση του ελληνικού στρατού από τη Β. Ήπειρο μέχρι το τέλος του έτους, Ο Βενιζέλος ζήτησε από τους Βρετανούς να διευθετηθούν ταυτόχρονα το Νησιωτικό με το Βορειοηπειρωτικό. Επιδίωξη του Βενιζέλου ήταν να δείξει στο εσωτερικό, αλλά και στους Ηπειρώτες, ότι αποδέχεται την απόφαση των Μεγάλων Δυνάμεων για αποχώρηση του ελληνικού στρατού από την Β. Ήπειρο αλλά εξασφαλίζει τα νησιά. Δεν είχε άλλη επιλογή ο Βενιζέλος, καθώς είχε λάβει την προειδοποίηση από το Λονδίνο να μην προσμένουν στην Αθήνα σε βρετανική βοήθεια. Εάν η Ελλάδα αρνούνταν τη συμφωνία, θα εμπλεκόταν σε περιπέτειες είτε με τους Ιταλούς, είτε με τους Αυστριακούς.
- Ο Βενιζέλος ήταν εναντίον της αυτονομίας της Β. Ηπείρου και όχι μόνο δεν στήριξε τους Ηπειρώτες αλλά ήταν εχθρικός απέναντί τους.
ΜΥΘΟΣ: Η ελληνική κυβέρνηση είχε αναλάβει τη δέσμευση ότι δεν θα αντιτάξει ούτε θα ενθαρρύνει κανενός είδους αντίσταση, η οποία θα ανέτρεπε τις ισορροπίες που είχαν δημιουργήσει οι Μεγάλες Δυνάμεις στην Αλβανία. Όμως ο Βενιζέλος σε ιδιωτική συζήτηση που είχε με τον βρετανό πρέσβη στην Αθήνα Έλιοτ, τον Δεκέμβριο του 1913, ενημέρωνε άτυπα το Λονδίνο ότι είχε ήδη δώσει 500 τουφέκια στους Χιμαριώτες του Σπυρομήλιου. Ο Βενιζέλος αποκάλυψε στον Έλιοτ ότι οι Ηπειρώτες θα εξεγερθούν και πως δεν μπορούσε να κάνει τίποτα, ώστε τα όπλα που εγκατέλειπε ο ελληνικός στρατός να μην φτάσουν στα χέρια τους. Αν οι Ηπειρώτες εξοπλίζονταν με τα M1874 Gras του ελληνικού στρατού, θα τα είχαν προμηθευτεί από τη μαύρη αγορά και όχι από την ελληνική κυβέρνηση.
Ο Βενιζέλος δεσμεύτηκε μόνο ότι θα έκανε ότι μπορούσε, ώστε οι Ηπειρώτες να μην αποκτήσουν πρόσβαση σε βαρύ οπλισμό (πυροβολικό). Όμως ο Έλιοτ είχε διαφορετική ενημέρωση από τον Ιταλό ομόλογό του στην Αθήνα, ο οποίος είχε πληροφορίες για οπλισμό, πυρομαχικά και κανόνια, που μεταφέρονταν κρυφά προς τους επίδοξους επαναστάτες. Ο Έλιοτ δεν μπορούσε να αμφισβητήσει τη φήμη και την αξιοπιστία του Βενιζέλου, ο οποίος όταν οχλήθηκε αρνήθηκε όλες τις κατηγορίες.
Οι Ιταλοί ποτέ δεν αποδέχτηκαν ότι η ελληνική κυβέρνηση δεν υποστήριξε με στρατιωτικό υλικό τους ηπειρώτες επαναστάτες. Ο Βενιζέλος ήταν όμως υποχρεωμένος να δείξει ότι συμμορφώνεται επίσημα με τις υποδείξεις των Μεγάλων Δυνάμεων. Αν ήθελε να καταπνίξει την επανάσταση εν τη γενέσει της θα είχε κηρύξει στρατιωτικό νόμο στη Β. Ήπειρο, που δεν το έπραξε. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι όταν έγινε η διακήρυξη της Αυτόνομης Δημοκρατίας της Β. Ηπείρου στις 17 Φεβρουαρίου του 1914, δεν είχε ξεκινήσει ακόμα η αποχώρηση του ελληνικού στρατού. Μέχρι και τη δεύτερη Διακοίνωση των Έξι Δυνάμεων της 24ης Απριλίου του 1914 (ν.η.) δεν είχε ολοκληρωθεί η αποχώρηση του ελληνικού στρατού από τη Β. Ήπειρο, προς την απογοήτευση των Ιταλών και των Αυστριακών.
- Η Αυτόνομη Δημοκρατία της Β. Ηπείρου επιδίωκε απλώς «μειονοτικά δικαιώματα» μέσα στο νεοσύστατο αλβανικό κράτος
ΜΥΘΟΣ: Για τον Βενιζέλο αυτό που είχε συμβεί ήταν αδιανόητο. Οι Ηπειρώτες ήταν άνθρωποι που για 500 χρόνια αντιστέκονταν όχι μόνο στη δύναμη των Τούρκων αλλά στην τυραννία των Αλβανών Μουσουλμάνων: είχε πραγματοποιηθεί η απελευθέρωσή τους από τον ελληνικό στρατό το 1912 και την επόμενη χρονιά η Ευρώπη παρενέβη για να τους διατάξει να τεθούν ξανά κάτω από το μουσουλμανικό ζυγό. Ο Βενιζέλος θα συνέχιζε λέγοντας στον Έλιοτ πως η σύγκρουση όταν αποχωρούσε ο ελληνικός στρατός μεταξύ Ελλήνων και Αλβανών ήταν πιθανό να παραταθεί επ’ αόριστον. Στις 21 Ιανουαρίου του 1914 θα ζητούσε στο Λονδίνο από το βρετανό υπουργό των Εξωτερικών Έντουαρντ Γκρέι, όχι ως προϋπόθεση αποδοχής της επικείμενης απόφασης των Έξι Δυνάμεων αλλά ως αίτημα-παράκληση προς τις Δυνάμεις, να δοθούν εγγυήσεις για τα ελληνικά σχολεία και την ελληνική ορθόδοξη εκκλησία της Αλβανίας. Ο Βενιζέλος γνώριζε πολύ καλά πως αυτοί ήταν και οι δύο πυλώνες, που είχαν κρατήσει ζωντανό τον ελληνισμό στην Β. Ήπειρο κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας.
Τον Μάρτιο του 1914, ο νέος ηγεμόνας της Αλβανίας Πρίγκηπας Βηντ προτείνει αυτοδιοίκηση με χριστιανό διοικητή και δίνει τις εγγυήσεις, που είχε αιτηθεί ο Βενιζέλος για την εκκλησία και τα σχολεία. Η Αθήνα συμβουλεύει τους Ηπειρώτες να δεχτούν την πρόταση της αλβανική πλευράς, όμως ο Ζωγράφος, πρόεδρος της προσωρινής κυβέρνησης Β. Ηπείρου, την απορρίπτει. Επιδιώκει «πλήρη αυτονομία», με άλλα λόγια ανεξαρτησία, που μελλοντικά θα οδηγήσει σε ένωση με την Ελλάδα. Η Αυτόνομη Βόρειος Ήπειρος συμπεριλάμβανε εκτός από το Αργυρόκαστρο την Χιμάρα, Δέλβινο, Άγιους Σαράντα και Πρεμετή. Όχι την Κορυτσά, η οποία θα ακολουθούσε το δικό της απελευθερωτικό αγώνα μετά από λίγες μέρες προς τα τέλη Μαρτίου.
Οι διαθέσεις των Ηπειρωτών είναι έκδηλες από τον τρόπο που αντιμετώπισαν την επικύρωση του Πρωτοκόλλου της Κέρκυρας, καθώς θεωρούσαν το προνομιακό καθεστώς που τους αναγνώριζε ολέθριο. Η επιμονή του Βενιζέλου ήταν αυτή που ανάγκασε τους Ηπειρώτες να επικυρώσουν το Πρωτόκολλο της Κέρκυρας στα τέλη Ιουλίου του 1914, εκτός από τους αντιπροσώπους της Χιμάρας που αποχώρησαν από το Ηπειρωτικό Συνέδριο στο Δέλβινο ζητωκραυγάζοντας υπέρ της ένωσης. Οι Ηπειρώτες ήταν οι τελευταίοι που επικύρωσαν το Πρωτόκολλο, που είχε αρχικά υπογραφεί στις 17 Μαΐου 1914 με την «επίσημη» αλβανική κυβέρνηση του Πρίγκηπα Βηντ.
- Οι Αλβανοί έβαλαν την υπογραφή τους στο Πρωτόκολλο της Κέρκυρας το 1914. Άρα πρέπει σήμερα να τη σεβαστούν και να αναγνωρίσουν την αυτονομία της Β. Ηπείρου.
ΜΥΘΟΣ: Οι Μουσουλμάνοι Αλβανοί της κεντρικής Αλβανίας αντέδρασαν άμεσα. Στις 17 Μαΐου του 1914 ξεκίνησαν την επανάστασή τους εναντίον του Βηντ. Υποκινούμενοι πιθανότατα από την Υψηλή Πύλη, επιδίωκαν να ανακτήσουν τα προνόμια που είχαν επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ύψωναν την τουρκική σημαία στις πόλεις που καταλάμβαναν και επιδίωκαν ανοιχτά την ένωση με την Τουρκία. Οι καταβολές της εξέγερσης των Μωαμεθανών υπήρχαν από τον Δεκέμβριο του προηγούμενου έτους, όταν είχε αποτύχει το πρώτο κίνημα του Beqir Grebeneja, που αποδεδειγμένα είχε υποστηριχθεί από τους Νεότουρκους. Οι παραχωρήσεις του χριστιανού πρίγκηπα Βηντ προς τους Ηπειρώτες ξεχείλισαν το ποτήρι, καθώς οι Μουσουλμάνοι Αλβανοί φοβήθηκαν ότι ο πρίγκηπας θα αντιμετωπίζει πλέον προνομιακά τους χριστιανούς μέσα στην αλβανική επικράτεια. Η ανώμαλη κατάσταση, που θα επικρατούσε στην Αλβανία τους επόμενους μήνες, θα οδηγούσε τον Βηντ να αποχωρήσει άρον άρον από την Αλβανία τον Σεπτέμβριο του 1914.
Υπό αυτή την έννοια, η αυτονομία της Β. Ηπείρου ουδέποτε έγινε αποδεκτή από τους Μουσουλμάνους Αλβανούς, οι οποίοι μελλοντικά (μετά το 1920) θα αποκτούσαν και τον έλεγχο της Αλβανίας. Το Πρωτόκολλο της Κέρκυρας ήταν θνησιγενές γιατί η εξέγερση των Μωαμεθανών οδήγησε άμεσα σε νέες εχθροπραξίες μεταξύ Ηπειρωτών και Αλβανών μουσουλμάνων. Οι Μεγάλες Δυνάμεις επικύρωσαν το Πρωτόκολλο της Κέρκυρας αλλά αδυνατούσαν να το επιβάλλουν. Δεν μπορούσαν να ασκήσουν πλέον συλλογική ηγεμονία μέσω της Ευρωπαϊκής Συμφωνίας, που διατηρήθηκε για σχεδόν έναν αιώνα μετά τους Ναπολεόντειους Πολέμους. Κάθε συνεννόηση μεταξύ των Δυνάμεων ήταν αδύνατη, καθώς οδηγούμασταν στον Α’ΠΠ.
- Το Πρωτόκολλο της Κέρκυρας έχει νομική ισχύ, όπως για παράδειγμα η Συνθήκη της Λωζάννης. Η ελληνική κυβέρνηση είναι φοβική και δεν ζητάει την εφαρμογή του από τους Αλβανούς και την Ευρώπη.
ΜΥΘΟΣ: Το Πρωτόκολλο της Κέρκυρας καταργήθηκε επίσημα από την απόφαση της Πρεσβευτικής Συνδιάσκεψης της 9ης Νοεμβρίου του 1921, όταν και οι νικήτριες Δυνάμεις του Α΄ΠΠ , επικύρωσαν εκ νέου τα σύνορα του αλβανικού κράτους στα όρια του 1913, σύμφωνα με το Πρωτόκολλο της Φλωρεντίας. Ο Βενιζέλος ποτέ δεν επικαλέστηκε το Πρωτόκολλο της Κέρκυρας στη Συνδιάσκεψη των Παρισίων το 1919, καθώς επιζητούσε ανοιχτά την ένωση, όπως και για τα Δωδεκάνησα, την Θράκη και τη Μικρά Ασία.
- Καμία ελληνική κυβέρνηση δεν σκέφτηκε να ζητήσει επίσημα την εφαρμογή του Πρωτοκόλλου της Κέρκυρας μετά από το 1914.
ΜΥΘΟΣ: Το καλοκαίρι του 1922, η κατάσταση που επικρατούσε στην Αλβανία και η πλήρης καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων του ελληνισμού της Β. Ηπείρου, οδήγησαν την ελληνική κυβέρνηση να αιτηθεί επίσημα στην ΚτΕ την άμεση εφαρμογή του Πρωτοκόλλου της Κέρκυρας από την αλβανική Κυβέρνηση. Η απάντηση που έλαβε από την Πρεσβευτική Συνδιάσκεψη ήταν αρνητική και ως ένδειξη διαμαρτυρίας, η Ελλάδα απέσυρε τους αντιπροσώπους της από την επιτροπή χάραξης των ελληνοαλβανικών συνόρων, μποϊκοτάροντας την όλη διαδικασία.
Άμεσα το Foreign Office καλούσε Παρίσι και Ρώμη να προβούν από κοινού σε ενεργητική διαμαρτυρία προς την Αθήνα, ώστε να σταματήσει να φέρνει σε αμηχανία τις διεργασίες της επιτροπής, ζητώντας την άμεση επιστροφή της ελληνικής αντιπροσωπίας. Τον Σεπτέμβριο του 1922, οι πρέσβεις της Μ. Βρετανίας, Γαλλίας και Ιταλίας συναντήθηκαν στην Αθήνα με τον έλληνα υπουργό των Εξωτερικών Γεώργιο Μπαλτατζή για να μεταφέρουν ένα ηχηρό μήνυμα των Μεγάλων Δυνάμεων, προς συμμόρφωση της ελληνικής κυβέρνησης. Ο Μπαλτατζής λίγους μήνες αργότερα θα εκτελούνταν στο Γουδή μετά τη Δίκη των έξι.
Είναι προφανές ότι η διπλωματική επιρροή της ελληνικής κυβέρνησης το καλοκαίρι του 1922 ήταν μηδαμινή. Τον Νοέμβριο του 1920, ο Βενιζέλος θα έχανε τις εκλογές και η Ελλάδα θα έχανε οριστικά την υποστήριξη των Αγγλογάλλων στο ζήτημα της Β. Ηπείρου. Πλέον οι Αγγλογάλλοι δεν δεσμεύονταν ηθικά να στηρίξουν την Ελλάδα, καθώς η επιστροφή του Βασιλιά Κωσταντίνου είχε μεταστρέψει εντελώς τη στάση τους από αγαστή σε εχθρική προς τη νέα ελληνική κυβέρνηση.
Επίλογος
Σήμερα, τα δικαιώματα της ελληνικής εθνικής μειονότητας στην Αλβανία προστατεύονται από τις διατάξεις της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, την οποία η Αλβανία επικύρωσε το 1996.
Ο όρος «Βόρειος Ήπειρος» παραμένει δόκιμος ως ένας γεωγραφικός και ιστορικός όρος. Το 1914 δεν επαναστάτησαν οι «Νοτιοαλβανοί» αλλά οι Ηπειρώτες. Το αλβανικό κράτος ιδρύθηκε το 1912 και μέχρι το 1952 ήταν ακόμα υπαρκτός ο φόβος για την τριχοτόμησή του από Ελλάδα, Ιταλία και Γιουγκοσλαβία. Εκείνη την εποχή η Ελλάδα ακόμα επιθυμούσε και επιδίωκε την προσάρτηση τμήματος της νότιας Αλβανίας (δηλαδή την Β. Ήπειρο), η Γιουγκοσλαβία του Τίτο που είδε ήδη αλβανόφωνους πληθυσμούς στους κόλπους της (Κοσσυφοπέδιο και Σκόπια) θα ήθελε να προσαρτήσει ένα τμήμα του αλβανικού βορρά, ενώ οι Ιταλοί είχαν παραδοσιακά συμφέροντα στην περιοχή από το 1914, όταν και είχαν καταλάβει την Αυλώνα και το νησί Σάσων. Ιστορικά, η τριχοτόμηση της Αλβανίας είχε γίνει αποδεκτή από τις Μεγάλες Δυνάμεις το 1915 και την (μυστική) Συνθήκη του Λονδίνου.
Η παραπάνω ιστορική πραγματικότητα οδήγησε στην σκληρή γραμμή που ακολούθησαν τα Τίρανα μετά το 1922 έναντι της ελληνικής εθνικής μειονότητας, η οποία συνεχίστηκε και από το καθεστώς του Ενβέρ Χότζα.
*Ο Δημήτριος-Μερκούριος Κόντης είναι υποψήφιος διδάκτορας διπλωματικής ιστορίας της Νομικής Σχολής του Α.Π.Θ