29 Ιουλίου 2026
Επιμέλεια: iEpikaira*

I. Εισαγωγή

Το κυρίαρχο αναλυτικό κατεστημένο —οι δεξαμενές σκέψης, τα περιοδικά εξωτερικής πολιτικής και οι σχολιαστές του σοβαρού Τύπου— εξακολουθεί να περιγράφει την αντιπαράθεση της Αμερικής με το Ιράν χρησιμοποιώντας το παρωχημένο λεξιλόγιο της μη διάδοσης των πυρηνικών όπλων, της περιφερειακής αποτροπής και της διαχείρισης των συμμαχιών.

Οφείλουμε να παραδεχθούμε ότι πρόκειται για ερμηνευτική αποτυχία. Αυτό που παρακολουθούμε δεν είναι ένας πόλεμος πολιτικής αλλά ένας πόλεμος δομής: η βίαιη αποσύνθεση μιας τάξης την οποία ο ίδιος ο αρχιτέκτονάς της δεν μπορεί πλέον να συντηρήσει και η σκόπιμη —ή, τουλάχιστον, δομικά αναπόφευκτη— επιτάχυνση αυτής της αποσύνθεσης μέσα από το πλέον εύφλεκτο διαθέσιμο θέατρο επιχειρήσεων.

Η συγκεκριμένη ανάλυση ενδέχεται να θεωρηθεί αιρετική από ορισμένους· άλλοι θα διαφωνήσουν. Το ιερατείο των αναλυτών θα την καταγγείλει. Γράφεται επειδή τα καινούργια ρούχα του αυτοκράτορα έχουν τυλιχθεί στις φλόγες και όλοι μέσα στην αίθουσα εξακολουθούν να επαινούν τη ραφή τους.

II. Ο στρατηγικός υπολογισμός που κανείς δεν επιτρέπεται να κατονομάσει

Το επίσημο αφήγημα πρέπει να παραμεριστεί. Οι διακηρυγμένες αιτίες του πολέμου —η προσέγγιση του πυρηνικού ορίου, το περιφερειακό δίκτυο των πληρεξούσιων οργανώσεων και η υπεράσπιση των συμβατικά δεσμευμένων συμμάχων— εξηγούν τη χρονική στιγμή της αντιπαράθεσης, όχι όμως και το γιατί αυτή κρίθηκε αναγκαία από τον μηχανισμό λήψης αποφάσεων στην Ουάσιγκτον.

Το βαθύτερο ερώτημα —εκείνο που μπορεί να τερματίσει σταδιοδρομίες στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ και στο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας— είναι το εξής: Γιατί τώρα, γιατί με αυτόν τον τρόπο και γιατί με τίμημα σχέσεις που χρειάστηκαν 70 χρόνια για να οικοδομηθούν;

Η αιρετική απάντηση είναι δομική. Στα μέσα της δεκαετίας του 2020, οι Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονταν αντιμέτωπες με ένα τρίλημμα από το οποίο δεν υπήρχε ανώδυνη έξοδος.

Πρώτον, ο μηχανισμός ανακύκλωσης των πετροδολαρίων —η διευθέτηση μέσω της οποίας τα έσοδα των χωρών του Κόλπου από τους υδρογονάνθρακες επέστρεφαν σε αμερικανικά κρατικά ομόλογα, χρηματοδοτώντας έτσι τη δημοσιονομική σπατάλη των ΗΠΑ με επιτόκια χαμηλότερα από εκείνα της αγοράς— βρισκόταν ήδη σε οριστική παρακμή.

Η αποδοχή από τη Σαουδική Αραβία διακανονισμών για τις πωλήσεις αργού πετρελαίου σε γουάν, η διερεύνηση από τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα διαύλων ψηφιακών νομισμάτων και οι αθόρυβες διμερείς συμφωνίες ανταλλαγής νομισμάτων μεταξύ Ριάντ και Πεκίνου δεν αποτελούσαν προκλήσεις. Αποτελούσαν την προσαρμογή των αγορών σε μια πραγματικότητα την οποία η Ουάσιγκτον αρνούνταν να αναγνωρίσει.

Το υπέρμετρο προνόμιο του δολαρίου δεν εκλάπη· απλώς ο κόσμος το ξεπέρασε.

Δεύτερον, το δημοσιονομικό-στρατιωτικό σύμπλεγμα είχε φτάσει σε σημείο φθίνουσας απόδοσης. Το κόστος διατήρησης μιας παγκόσμιας ηγεμονίας μέσω δυνάμεων αναπτυγμένων μακριά από το αμερικανικό έδαφος —έντεκα ομάδες κρούσης αεροπλανοφόρων, 800 υπερπόντιες εγκαταστάσεις, η πυρηνική τριάδα και η τεράστια δομή των υπηρεσιών πληροφοριών— κατανάλωνε πλέον ένα ποσοστό του ΑΕΠ που δεν μπορούσε να διατηρηθεί χωρίς είτε δραστική λιτότητα, η οποία ήταν πολιτικά αδύνατη, είτε δραματικό πληθωρισμό, ο οποίος είχε ήδη αρχίσει.

Η αυτοκρατορία είχε υπερεπεκταθεί, με την κλασική θουκυδίδεια έννοια.

Τρίτον και σημαντικότερο, η ίδια η αρχιτεκτονική των συμμαχιών είχε μετατραπεί από πλεονέκτημα σε βάρος. Το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ, η Συνθήκη Ασφαλείας ΗΠΑ–Ιαπωνίας, το πλαίσιο ANZUS και οι εγγυήσεις ασφαλείας προς τα κράτη του Κόλπου είχαν σχεδιαστεί για μια μονοπολική εποχή που δεν υπήρχε πλέον.

Δέσμευαν την Ουάσιγκτον σε υποχρεώσεις τις οποίες δεν μπορούσε να εκπληρώσει χωρίς τον κίνδυνο μιας καταστροφικής κλιμάκωσης, ενώ συγχρόνως εμπόδιζαν την εμφάνιση εναλλακτικών διευθετήσεων ασφαλείας που θα μπορούσαν να κατανείμουν το βάρος.

Οι συμμαχίες είχαν μετατραπεί σε παγίδες κύρους: ήταν υπερβολικά δαπανηρό να διατηρηθούν και υπερβολικά ταπεινωτικό να εγκαταλειφθούν.

Υπό αυτό το πρίσμα, η αντιπαράθεση με το Ιράν δεν αποτελεί αποτυχία της διπλωματίας. Αποτελεί επίλυση του τριλήμματος με τα βιαιότερα διαθέσιμα μέσα: μια ελεγχόμενη έκρηξη που καθιστά μη βιώσιμη την παλαιά αρχιτεκτονική και απελευθερώνει με αυτόν τον τρόπο τον ηγεμόνα από υποχρεώσεις τις οποίες δεν μπορούσε πλέον να εκπληρώσει.

III. Ο θάνατος του πετροδολαρίου δεν ήταν δολοφονία· ήταν υποβοηθούμενη αυτοκτονία

Σύμφωνα με το συμβατικό αφήγημα, το πετροδολάριο δέχθηκε επίθεση — από την Κίνα, τη Ρωσία και μια ομάδα αναθεωρητικών κρατών. Πρόκειται για μια καθησυχαστική εκδοχή, καθώς διατηρεί τη μυθοπλασία της αμερικανικής αθωότητας.

Η αιρετική ερμηνεία είναι λιγότερο αναπαυτική. Το πετροδολάριο ασφυκτιούσε εκ των έσω. Η μετατροπή του δολαριακού συστήματος σε όπλο μετά το 2022 —το πάγωμα κρατικών συναλλαγματικών αποθεμάτων, η εξωεδαφική εφαρμογή των κυρώσεων και ο αποκλεισμός από το σύστημα SWIFT— δεν δημιούργησε την επιθυμία για εναλλακτικές λύσεις.

Επιβεβαίωσε μια επιθυμία που υπήρχε ήδη από το 2008 και κατέστησε το πολιτικό κόστος της αδράνειας υψηλότερο από το συναλλακτικό κόστος της μετάβασης.

Ο πόλεμος με το Ιράν επιτάχυνε αυτή τη διαδικασία κατά μία ολόκληρη τάξη μεγέθους. Όταν τα Στενά του Ορμούζ μετατρέπονται σε θέατρο πραγματικών πολεμικών επιχειρήσεων, όταν οι υποδομές του Κόλπου βρίσκονται εντός της εμβέλειας των πυραύλων των εμπλεκόμενων οργανώσεων και όταν το αμερικανικό Πολεμικό Ναυτικό αδυνατεί να εγγυηθεί την ελεύθερη ροή των υδρογονανθράκων, την οποία είχε σχεδιαστεί να προστατεύει, τότε καταρρέει ολόκληρη η βάση της συμφωνίας του πετροδολαρίου.

Τα κράτη του Κόλπου δεν χρειάζεται να επιλέξουν την αποδολαριοποίηση. Η χρησιμότητα του δολαρίου ως μέσου συναλλαγής στην αγορά ενέργειας διαταράσσεται με υλικό τρόπο. Η αγορά κάνει αυτό που κάνει πάντοτε: βρίσκει έναν άλλον μηχανισμό εκκαθάρισης των συναλλαγών.

Και εδώ βρίσκεται η αίρεση μέσα στην αίρεση: μπορεί να μην πρόκειται για ακούσια συνέπεια.

Ένας στρατηγικός δρών, ο οποίος έχει καταλήξει στο συμπέρασμα ότι το πετροδολάριο δεν μπορεί πλέον να διασωθεί —ότι το δημοσιονομικό κόστος της υπεράσπισής του υπερβαίνει τα έσοδα από το εκδοτικό προνόμιο που παράγει— θα μπορούσε εύλογα να προτιμήσει μια ταχεία και χαοτική μετάβαση από μια αργή και ελεγχόμενη.

Μια αργή μετάβαση επιτρέπει στους ανταγωνιστές να οικοδομήσουν παράλληλους θεσμούς —συστήματα πληρωμών των BRICS, το ψηφιακό γουάν και τον διάδρομο mBridge— οι οποίοι θα μπορούσαν να αποκλείσουν μόνιμα το δολάριο.

Μια ταχεία και χαοτική μετάβαση καταστρέφει ταυτόχρονα όλες τις υφιστάμενες διευθετήσεις, δημιουργώντας ένα κενό μέσα στο οποίο ο δρών με τις βαθύτερες κεφαλαιαγορές, το ρευστότερο κρατικό χρέος και την περισσότερο εδραιωμένη θεσμική υποδομή —δηλαδή οι Ηνωμένες Πολιτείες— διατηρεί ένα σχετικό πλεονέκτημα, ακόμη και σε συνθήκες απόλυτης παρακμής.

Το χάος δεν είναι δυσλειτουργία του συστήματος. Το χάος είναι το βασικό του χαρακτηριστικό.

IV. Η σκόπιμη αποκοπή: Γιατί η Ουάσιγκτον διέλυσε τις δικές της συμμαχίες

Αυτή είναι η ενότητα που θα προκαλέσει τη μεγαλύτερη οργή, επομένως απαιτείται ακρίβεια.

Η δυτική τάξη πραγμάτων μετά το 1945 οικοδομήθηκε πάνω σε μια συγκεκριμένη συμφωνία: οι Ηνωμένες Πολιτείες παρείχαν ασφάλεια —πυρηνική ομπρέλα, στρατιωτικές δυνάμεις ανεπτυγμένες στο εξωτερικό και ελευθερία της ναυσιπλοΐας— και πρόσβαση στις αγορές —το δολαριακό σύστημα, τους όρους του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου και της Παγκόσμιας Τράπεζας και το προνομιακό εμπόριο— με αντάλλαγμα την πολιτική ευθυγράμμιση και τη στρατηγική υποταγή.

Η Ευρώπη αποδέχθηκε μια μορφή περιορισμένης κυριαρχίας. Η Ιαπωνία αποδέχθηκε ένα ειρηνιστικό Σύνταγμα. Τα κράτη του Κόλπου αποδέχθηκαν μια συμφωνία ανταλλαγής ασφάλειας με πετρέλαιο. Οι αγγλόφωνες χώρες αποδέχθηκαν τον ρόλο του ελάσσονος εταίρου.

Μέχρι τη δεκαετία του 2020, όμως, αυτή η συμφωνία είχε καταστεί ασύμμετρη προς τη λάθος κατεύθυνση για την Ουάσιγκτον.

Το μεγαλύτερο μέρος —αν όχι το σύνολο— της Ευρώπης επωφελούνταν από την αμερικανική ασφάλεια χωρίς να αναλαμβάνει το ανάλογο κόστος, ενώ ταυτόχρονα οικοδομούσε ρυθμιστικά πλαίσια —τον Γενικό Κανονισμό για την Προστασία Δεδομένων, την Πράξη για τις Ψηφιακές Αγορές και τους μηχανισμούς συνοριακής προσαρμογής άνθρακα— τα οποία περιόριζαν τις αμερικανικές επιχειρήσεις τεχνολογίας και ενέργειας.

Τα κράτη του Κόλπου ανακύκλωναν τα πετροδολάριά τους μέσω κρατικών επενδυτικών ταμείων, τα οποία κατεύθυναν ολοένα μεγαλύτερο μέρος των κεφαλαίων τους προς το Πεκίνο και τη Βομβάη.

Η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα προσπαθούσαν να εξισορροπήσουν τις σχέσεις τους με την Ουάσιγκτον με τη γεωγραφική πραγματικότητα της περιοχής τους.

Οι χώρες της αγγλόσφαιρας δυσφορούσαν με τους περιορισμούς της λεγόμενης «ειδικής σχέσης».

Η αιρετική ερμηνεία είναι η ακόλουθη: ο πόλεμος με το Ιράν και οι διπλωματικές του συνέπειες —η άρνηση διαβούλευσης, η μονομερής κλιμάκωση, η επιβολή δευτερογενών κυρώσεων σε επιχειρήσεις συμμαχικών χωρών που συναλλάσσονται με την Τεχεράνη και η δημόσια ταπείνωση των ευρωπαϊκών διπλωματικών πρωτοβουλιών— δεν αποτέλεσαν αποτυχίες στη διαχείριση των συμμαχιών.

Αποτέλεσαν τη ρευστοποίηση ενός μη κερδοφόρου χαρτοφυλακίου.

Η Ουάσιγκτον εξέτασε την αρχιτεκτονική των συμμαχιών της και είδε ένα σύνολο υποχρεώσεων που περιόριζαν την ελευθερία δράσης της, ενώ απέφεραν ολοένα μικρότερα στρατηγικά οφέλη.

Η ορθολογική κίνηση για έναν δρώντα που βρίσκεται σε σχετική παρακμή είναι να απαλλαγεί από τις υποχρεώσεις του προτού αυτές μετατραπούν σε υπαρξιακά βάρη.

Το ΝΑΤΟ δεν μπορεί να διατηρηθεί εάν το Άρθρο 5 δεν είναι δυνατόν να εφαρμοστεί. Η Συμμαχία πρέπει να διαλυθεί —αργά, μέσα από την παραμέληση και τη μονομερή δράση που καθιστά άνευ σημασίας τη συλλογική λήψη αποφάσεων— ώστε, όταν φτάσει η κρίσιμη στιγμή, η ευθύνη για την αποτυχία να διαχυθεί και να μην αποδοθεί σε μία συγκεκριμένη πλευρά.

Ο πόλεμος με το Ιράν πρόσφερε το πρόσχημα. Δεν ζητήθηκε η γνώμη των συμμάχων, επειδή η διαβούλευση θα μπορούσε να οδηγήσει σε άσκηση βέτο. Το βέτο θα διατηρούσε τη συμμαχία. Η συμμαχία θα διατηρούσε την υποχρέωση. Η υποχρέωση ήταν οικονομικά δυσβάστακτη. Επομένως: καμία διαβούλευση.

Η ίδια λογική εφαρμόζεται και στις οικονομικές συμφωνίες. Η υπονόμευση του μηχανισμού επίλυσης διαφορών του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, ο πολλαπλασιασμός των μονομερών δασμών, η εργαλειοποίηση των ελέγχων στις εξαγωγές και η αποδυνάμωση της κανονιστικής σύγκλισης μεταξύ Ευρωπαϊκής Ένωσης και Ηνωμένων Πολιτειών δεν αποτελούν ξεσπάσματα μιας συγκεκριμένης κυβέρνησης.

Αποτελούν τη δομική συμπεριφορά ενός ηγεμόνα που έχει καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η φιλελεύθερη οικονομική τάξη δεν εξυπηρετεί πλέον τα συμφέροντά του και ο οποίος δεν διαθέτει την απαιτούμενη εσωτερική πολιτική δυνατότητα για να τη μεταρρυθμίσει εκ των έσω.

Είναι ευκολότερο να την αφήσει να καεί.

V. Το έλλειμμα κύρους

Η στρατιωτική ισχύς μπορεί να ανασυγκροτηθεί. Η οικονομική παραγωγή μπορεί να ανακάμψει. Οι συμμαχίες μπορούν να επαναδιαπραγματευθούν. Το κύρος, όμως —η πεποίθηση των άλλων δρώντων ότι οι δεσμεύσεις είναι αξιόπιστες, οι απειλές πραγματικές και η ηγεσία νόμιμη— αποτελεί συσσωρευμένο απόθεμα και όχι μια διαρκή ροή.

Οικοδομείται επί δεκαετίες και μπορεί να καταστραφεί μέσα σε έναν μόνο ειδησεογραφικό κύκλο.

Ο πόλεμος με το Ιράν κατέστρεψε το αμερικανικό κύρος με τρεις συγκεκριμένους και ενδεχομένως μη αναστρέψιμους τρόπους.

Η αξιοπιστία της εγγύησης ασφαλείας έχει καταρρεύσει

Εάν οι Ηνωμένες Πολιτείες κλιμακώνουν μονομερώς μια περιφερειακή σύγκρουση, χωρίς να συμβουλεύονται τους συμμάχους των οποίων τα εδάφη, οι θαλάσσιες οδοί και ο ενεργειακός εφοδιασμός τίθενται άμεσα σε κίνδυνο, τότε αποκαλύπτεται ότι η αμερικανική εγγύηση ασφαλείας εξαρτάται από τη συγκυριακή εξυπηρέτηση των αμερικανικών συμφερόντων.

Τα κράτη του Κόλπου έμαθαν αυτό το μάθημα μέσα σε 72 ώρες. Δεν πρόκειται να το ξεχάσουν.

Όσα διαθέτουν τη δυνατότητα θα διαφοροποιήσουν αναπόφευκτα τις σχέσεις τους, θα αντισταθμίσουν τους κινδύνους και θα οικοδομήσουν δεσμούς με το Πεκίνο, τη Μόσχα και το Νέο Δελχί — όχι επειδή προτιμούν αυτούς τους εταίρους, αλλά επειδή δεν μπορούν πλέον να βασίζονται στην Ουάσιγκτον.

Το αφήγημα της αμερικανικής αποτελεσματικότητας έχει συντριβεί

Το αμερικανικό στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα δαπάνησε δεκαετίες και αρκετά τρισεκατομμύρια δολάρια προετοιμαζόμενο για μια σύγκρουση με ισοδύναμο αντίπαλο.

Το μέτωπο του Ιράν αποκάλυψε τα κενά: αποθέματα πυρομαχικών ανεπαρκή για παρατεταμένες επιχειρήσεις υψηλής έντασης, ναυπηγική ικανότητα ανεπαρκής για την ταχεία αντικατάσταση των απωλειών και μια βιομηχανική βάση αποδυναμωμένη από δεκαετίες χρηματιστικοποίησης.

Η εικόνα της παντοδυναμίας —με την ομάδα κρούσης αεροπλανοφόρου ως υπέρτατο σύμβολο της κρατικής βούλησης— αποκαλύφθηκε ως αρχιτεκτονική Ποτέμκιν, όταν ήρθε αντιμέτωπη με ασύμμετρες επιθέσεις κορεσμού, σμήνη drones και την απλή γεωγραφική πραγματικότητα ενός στενού θαλάσσιου περάσματος.

Ο κόσμος το είδε. Και δεν μπορεί πλέον να κάνει σαν να μην το είδε.

Η ηθική ισχύς έχει εξαντληθεί

Η μονομερής δράση, η περιφρόνηση των πλαισίων του διεθνούς δικαίου, οι απώλειες μεταξύ των αμάχων και η περιβαλλοντική καταστροφή που προκαλούν η διακοπή της ναυσιπλοΐας στον Κόλπο και οι φλεγόμενες υποδομές δεν δημιουργούν απλώς αντιδράσεις.

Δημιουργούν εξάντληση και περιφρόνηση. Και πέρα από την περιφρόνηση, κάτι ακόμη χειρότερο: αδιαφορία.

Ο ηγεμόνας δεν ανατρέπεται. Απλώς αγνοείται.

Και για έναν ηγεμόνα, η απώλεια της σημασίας του είναι περισσότερο οριστική από την εχθρότητα.

VI. Η επιταχυντιστική λογική

Στο σημείο αυτό, η ανάλυση πρέπει να εισέλθει σε ένα εν μέρει υποθετικό και, κατά συνέπεια, αμφισβητούμενο πεδίο.

Υπάρχει μια σχολή σκέψης —η οποία απορρίπτεται στις κόσμιες δημόσιες συζητήσεις, συζητείται ψιθυριστά σε ορισμένους διαδρόμους του Νταβός και εξετάζεται στις περισσότερο ανορθόδοξες περιοχές των στρατηγικών μελετών— σύμφωνα με την οποία η υπάρχουσα παγκόσμια αρχιτεκτονική δεν είναι δυνατόν να μεταρρυθμιστεί.

Σύμφωνα με αυτή την άποψη, οι θεσμοί του Μπρέτον Γουντς, το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου και το δίκτυο διμερών και πολυμερών συνθηκών που συγκροτούν τη λεγόμενη «διεθνή τάξη βασισμένη σε κανόνες» είναι δομικά ανίκανα να ενσωματώσουν την πολυπολική πραγματικότητα που ήδη υπάρχει.

Κάθε απόπειρα σταδιακής μεταρρύθμισης θα ελεγχθεί από τα κατεστημένα συμφέροντα και θα δημιουργήσει μόνο την εικόνα της προσαρμογής, διατηρώντας ανέπαφη την ουσία της δυσλειτουργίας.

Υπό αυτή την οπτική —και πρέπει να τονιστεί ότι περιγράφεται μια λογική και όχι μια συνωμοσία συγκεκριμένων προσώπων—, η ορθολογική στρατηγική όσων επιθυμούν να οικοδομήσουν μια νέα αρχιτεκτονική δεν είναι να μεταρρυθμίσουν την παλαιά, αλλά να επιταχύνουν την κατάρρευσή της.

Να δημιουργήσουν συνθήκες επαρκούς χάους, ώστε οι παλαιοί θεσμοί να απαξιωθούν σε βαθμό που να μην μπορούν να αποκατασταθούν, αφήνοντας έτσι ελεύθερο το έδαφος για νέες διευθετήσεις.

Δεν πρόκειται για συνωμοσία προσώπων. Πρόκειται για ένα δομικό κίνητρο: κάθε δρών —κρατικός, θεσμικός ή χρηματοπιστωτικός— που έχει καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η υπάρχουσα τάξη παράγει συνολικά αρνητικά αποτελέσματα έχει κίνητρο να αυξήσει την αβεβαιότητα, να ανεβάσει τη θερμοκρασία και να διαλύσει τις ισορροπίες που συντηρούν το υφιστάμενο καθεστώς.

Στο πλαίσιο αυτό, ο πόλεμος με το Ιράν αποτελεί ένα επιταχυντιστικό γεγονός. Δεν δημιουργεί τις αντιφάσεις της υπάρχουσας τάξης. Τις αποκαλύπτει, τις εντείνει και τις καθιστά μη αναστρέψιμες.

Το πετροδολάριο βρισκόταν ήδη σε παρακμή· ο πόλεμος έκανε τον θάνατό του ορατό και άμεσο. Οι συμμαχίες ήταν ήδη κενές περιεχομένου· ο πόλεμος κατέστησε αδύνατη την άρνηση αυτού του κενού. Η αμερικανική οικονομία ήταν ήδη εύθραυστη· ο πόλεμος μετέτρεψε την ευθραυστότητα σε οξεία κρίση. Το παγκόσμιο εμπορικό σύστημα είχε ήδη αρχίσει να κατακερματίζεται· ο πόλεμος μετέτρεψε τις ρωγμές του σε δομικά ρήγματα.

Και στη συνέχεια —μέσα στο χάος που θα προκαλούσαν η εκτίναξη των τιμών της ενέργειας, η διάρρηξη των εφοδιαστικών αλυσίδων, οι κρίσεις κρατικού χρέους στις οικονομίες που εξαρτώνται από τις εισαγωγές, οι προσφυγικές ροές και η κατάρρευση των περιφερειακών δομών ασφαλείας— θα καθίσταντο δυνατές νέες διευθετήσεις.

Ορισμένα τουλάχιστον κράτη του Κόλπου θα οικοδομήσουν νέες σχέσεις ασφαλείας, όχι επειδή το Πεκίνο τούς πρόσφερε μια καλύτερη συμφωνία, αλλά επειδή η παλαιά συμφωνία δεν θα είναι πλέον διαθέσιμη στην πράξη.

Ο Παγκόσμιος Νότος θα δημιουργήσει νέα συστήματα πληρωμών, όχι επειδή προτιμά το ψηφιακό γουάν, αλλά επειδή ο μηχανισμός εκκαθάρισης συναλλαγών σε δολάρια θα έχει διαταραχθεί λειτουργικά.

Η Ευρώπη είτε θα καταρρεύσει είτε —αν και αυτό θεωρείται απίθανο— θα καταφέρει με κάποιον τρόπο να οικοδομήσει στρατηγική αυτονομία. Όχι επειδή την επιθυμούσε πάντοτε, αλλά επειδή θα έχει αποδειχθεί ότι η αμερικανική εγγύηση ασφαλείας είναι κενή περιεχομένου.

Η νέα παγκόσμια εποχή που θα αναδυθεί από τις στάχτες θα διαμορφωθεί αυτοσχεδιαστικά, υπό συνθήκες ακραίας πίεσης, από δρώντες με άνισους πόρους και ασύμβατα συμφέροντα.

VII. Η οικονομική αλυσιδωτή αντίδραση: Από τον ηγεμονικό πόλεμο στην παγκόσμια αταξία

Ο μηχανισμός μετάδοσης πρέπει να παρακολουθηθεί βήμα προς βήμα, επειδή στο σημείο αυτό η θεωρητική αφαίρεση μετατρέπεται σε συγκεκριμένη πραγματικότητα και το ανθρώπινο κόστος γίνεται ορατό.

Πρώτη φάση: Ενεργειακό σοκ

Η διακοπή της ροής των υδρογονανθράκων από τον Κόλπο —είτε εξαιτίας φυσικών καταστροφών στις υποδομές από πολεμικές επιχειρήσεις είτε λόγω του κλεισίματος ή της στρατιωτικοποίησης των Στενών του Ορμούζ είτε εξαιτίας της απλής απόσυρσης της ομπρέλας ασφαλείας που εγγυόταν την παραγωγή και τις εξαγωγές— προκαλεί ένα άμεσο και εξαιρετικά σοβαρό σοκ στην προσφορά.

Οι τιμές του πετρελαίου και του φυσικού αερίου δεν αυξάνονται κατά 20% ή 30%, αλλά πολλαπλασιάζονται.

Το σοκ δεν είναι συμμετρικό. Πλήττει περισσότερο τις οικονομίες που εξαρτώνται από τις εισαγωγές στη Νότια και Νοτιοανατολική Ασία, στην υποσαχάρια Αφρική, καθώς και στα βιομηχανικά κέντρα της Ευρώπης και της Ανατολικής Ασίας.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες, ως καθαρός εξαγωγέας ενέργειας, παραμένουν σχετικά προστατευμένες. Η συγκεκριμένη ασυμμετρία δεν είναι συμπτωματική.

Δεύτερη φάση: Κατάρρευση του εμπορίου

Το ενεργειακό σοκ μεταδίδεται στις παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες. Το κόστος των θαλάσσιων μεταφορών εκτινάσσεται. Τα ασφάλιστρα για τη διέλευση από τον Κόλπο γίνονται απαγορευτικά.

Η παραγωγή «ακριβώς στην ώρα της» —η οποία είχε ήδη δοκιμαστεί από τις διαταραχές μετά το 2020— καταρρέει. Οι τιμές μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων, των χύδην εμπορευμάτων και των ενδιάμεσων αγαθών εισέρχονται σε ανεξέλεγκτη ανοδική πορεία.

Το ήδη δυσλειτουργικό πλαίσιο του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου δεν παρέχει κανέναν μηχανισμό συντονισμού. Οι διμερείς εμπορικές συμφωνίες, οι οποίες βασίζονται στην παραδοχή σταθερού ενεργειακού κόστους και ανοιχτών θαλάσσιων οδών, καθίστανται ανεφάρμοστες.

Ο όγκος του εμπορίου δεν μειώνεται κατά το 10% ή 15% μιας συνηθισμένης ύφεσης, αλλά οδηγείται σε μια ανεξέλεγκτη κατάσταση δομικής ρήξης.

Τρίτη φάση: Χρηματοπιστωτική μετάδοση

Οι κλυδωνισμοί στην ενέργεια και στο εμπόριο πλήττουν τους κρατικούς ισολογισμούς. Οι χώρες που εξαρτώνται από τις εισαγωγές βλέπουν τα ισοζύγια τρεχουσών συναλλαγών τους να επιδεινώνονται καταστροφικά.

Το χρέος σε δολάρια —το οποίο εξακολουθεί να αποτελεί το μεγαλύτερο μέρος των εξωτερικών υποχρεώσεων των αναδυόμενων αγορών— καθίσταται αδύνατο να εξυπηρετηθεί. Η αξία του δολαρίου εκτινάσσεται λόγω της στροφής των επενδυτών προς ασφαλή καταφύγια, ακόμη και την ώρα που η αμερικανική οικονομία συρρικνώνεται.

Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, το οποίο δεν διαθέτει επαρκή κεφαλαιακή βάση και βρίσκεται σε κατάσταση πολιτικής παράλυσης, αδυνατεί να προσφέρει την απαιτούμενη ρευστότητα. Οι χρεοκοπίες κρατών διαδέχονται η μία την άλλη.

Το ευρωπαϊκό τραπεζικό σύστημα, το οποίο παραμένει εκτεθειμένο στο κρατικό χρέος των χωρών της περιφέρειας και στους ενεργοβόρους βιομηχανικούς κλάδους, βρίσκεται αντιμέτωπο με κρίση φερεγγυότητας.

Η αγορά αμερικανικών κρατικών ομολόγων, στερημένη πλέον από την ανακύκλωση των πετροδολαρίων και αντιμέτωπη με ένα δημοσιονομικό έλλειμμα που έχει διευρυνθεί εξαιτίας των πολεμικών δαπανών, έρχεται αντιμέτωπη με απεργία αγοραστών. Οι αποδόσεις των ομολόγων εκτινάσσονται.

Η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ παγιδεύεται ανάμεσα στην ανάγκη υπεράσπισης του νομίσματος και στην ανάγκη στήριξης της αγοράς κρατικού χρέους. Δεν μπορεί να κάνει και τα δύο.

Τέταρτη φάση: Το ηγεμονικό κενό

Στο σημείο αυτό, η αλυσιδωτή αντίδραση μετατρέπεται σε πολιτική κρίση. Κανένας μεμονωμένος δρών δεν διαθέτει την ικανότητα, τη νομιμοποίηση ή τη θεσμική υποδομή που απαιτούνται για τη διαχείρισή της.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες αποτελούν την πηγή της κρίσης και, κατά συνέπεια, δεν μπορούν να λειτουργήσουν ως μεσολαβητής.

Η Κίνα δεν διαθέτει —προς το παρόν— την απαιτούμενη έκταση στρατιωτικής παρουσίας, το δίκτυο συμμαχιών και τη θεσμική αξιοπιστία για να προσφέρει παγκόσμια δημόσια αγαθά.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση παραλύει εξαιτίας των εσωτερικών της αποκλίσεων και της άμεσης ενεργειακής κρίσης. Το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ είναι ακινητοποιημένο από τα αλληλοσυγκρουόμενα βέτο. Η Ομάδα των 20 έχει περιοριστεί σε ένα άκαρπο φόρουμ συζητήσεων.

Δεν υπάρχει ηγεμόνας. Δεν υπάρχει συνεννόηση μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων. Δεν υπάρχει μηχανισμός διαχείρισης.

Η κρίση εξαπλώνεται έως ότου εξαντληθεί από μόνη της ή έως ότου αναδυθούν νέες διευθετήσεις μέσα από τις στάχτες — διευθετήσεις που δεν θα θυμίζουν σε τίποτε την τάξη του Μπρέτον Γουντς, τη Συναίνεση της Ουάσιγκτον ή τη φιλελεύθερη διεθνή τάξη.

Αυτό δεν αποτελεί πρόβλεψη. Αποτελεί μια διαγραφόμενη πορεία.

Ο πόλεμος με το Ιράν δεν δημιούργησε αυτή την πορεία. Την επιτάχυνε κατά μία ή ίσως δύο δεκαετίες.

Αυτό που προηγουμένως αποτελούσε μια αργή και ελεγχόμενη παρακμή —το σενάριο της «Ήπιας Διάβρωσης» στη βιβλιογραφία των στρατηγικών μελετών— έχει μετατραπεί σε μια ταχεία και ανεξέλεγκτη κατάρρευση.

Η διαφορά ανάμεσα στην ελεγχόμενη παρακμή και την ανεξέλεγκτη κατάρρευση δεν μετριέται σε ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ, αλλά σε ανθρώπινο πόνο: στον εργάτη εργοστασίου στην Γκουανγκντόνγκ, στον αγρότη στο Παντζάμπ, στον συνταξιούχο στη Νάπολη και στη νοσηλεύτρια στο Λάγος, οι οποίοι θα επωμιστούν το κόστος μιας μετάβασης που οι αρχιτέκτονες της επιτάχυνσης δεν θα αισθανθούν ποτέ.

Η πορεία προς τη συστημική κατάρρευση

Διαδραστικό μοντέλο: Κάντε κλικ για να ενεργοποιήσετε τη δομική αλυσιδωτή αντίδραση

► ΠΡΩΤΗ ΦΑΣΗ: Ενεργειακό σοκ

Η διακοπή της ροής των υδρογονανθράκων από τον Κόλπο προκαλεί ένα άμεσο και σοβαρό σοκ στην προσφορά. Οι τιμές του πετρελαίου και του φυσικού αερίου πολλαπλασιάζονται. Οι οικονομίες που εξαρτώνται από τις εισαγωγές βρίσκονται αντιμέτωπες με δομικά ελλείμματα.

ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ: ΕΝΕΡΓΗ ΠΟΛΕΜΙΚΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ

► ΔΕΥΤΕΡΗ ΦΑΣΗ: Κατάρρευση του εμπορίου

Οι ενεργειακοί κλυδωνισμοί εξαπλώνονται. Το κόστος των θαλάσσιων μεταφορών εκτινάσσεται. Το μοντέλο παραγωγής «ακριβώς στην ώρα της» καταρρέει. Το πλαίσιο του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου δεν παρέχει κανέναν μηχανισμό συντονισμού. Ο όγκος του εμπορίου συρρικνώνεται σε σημείο δομικής ρήξης.

ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ: ΡΗΞΗ ΤΩΝ ΕΦΟΔΙΑΣΤΙΚΩΝ ΑΛΥΣΙΔΩΝ

► ΤΡΙΤΗ ΦΑΣΗ: Χρηματοπιστωτική μετάδοση

Το χρέος σε δολάρια καθίσταται αδύνατο να εξυπηρετηθεί. Οι κρατικές χρεοκοπίες διαδέχονται η μία την άλλη. Η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ παγιδεύεται ανάμεσα στην υπεράσπιση του νομίσματος και στη στήριξη της αγοράς κρατικού χρέους. Δεν μπορεί να επιτύχει και τα δύο.

ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ: ΚΡΙΣΗ ΡΕΥΣΤΟΤΗΤΑΣ

► ΤΕΤΑΡΤΗ ΦΑΣΗ: Ηγεμονικό κενό

Η κρίση μετατρέπεται σε πολιτική. Κανένας μεμονωμένος δρών δεν διαθέτει την ικανότητα ή τη νομιμοποίηση να διαχειριστεί τις συνέπειες. Το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ παραμένει ακινητοποιημένο από τα βέτο. Η κρίση εξαπλώνεται έως ότου αναδυθούν μέσα από τις στάχτες νέες και κατακερματισμένες διευθετήσεις.

ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ: ΟΡΙΣΤΙΚΗ ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΗ ΤΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ

VIII. Το ερώτημα που κανείς δεν θέτει: Cui bono — ποιος ωφελείται μακροπρόθεσμα;

Εάν η αιρετική ερμηνεία είναι ορθή —εάν ο πόλεμος με το Ιράν αποτελεί, από δομική άποψη, ένα επιταχυντιστικό γεγονός που εξυπηρετεί τα συμφέροντα όσων έχουν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η υπάρχουσα τάξη δεν μπορεί να διασωθεί— τότε το ζήτημα της ενεργού δράσης καθίσταται επείγον.

Όχι το ερώτημα ποιος άναψε το σπίρτο —αυτό αποτελεί ζήτημα για τους ιστορικούς και τους εισαγγελείς— αλλά το ερώτημα ποιος ωφελείται από την πυρκαγιά.

Και η δυσάρεστη απάντηση είναι η εξής: σχεδόν όλοι όσοι διαθέτουν επαρκή κεφάλαια, επαρκή κινητικότητα και αρκετά μακροπρόθεσμο ορίζοντα επωφελούνται από μια ελεγχόμενη κατάρρευση της υπάρχουσας τάξης, υπό την προϋπόθεση ότι έχουν τοποθετηθεί κατάλληλα για την ανοικοδόμηση που θα ακολουθήσει.

Τα κρατικά επενδυτικά ταμεία που διαφοροποίησαν τις τοποθετήσεις τους και απομακρύνθηκαν από τα αμερικανικά κρατικά ομόλογα την περίοδο 2023–2025.

Οι κεντρικές τράπεζες που συσσώρευσαν χρυσό.

Οι εταιρείες τεχνολογίας που δημιούργησαν παράλληλες υποδομές πληρωμών.

Τα κράτη που επένδυσαν στην ενεργειακή ανεξαρτησία.

Οι χρηματοπιστωτικοί δρώντες που στοιχημάτισαν στην πτώση της παλαιάς τάξης και θα επενδύσουν στην άνοδο της νέας.

Αυτό δεν αποτελεί συνωμοσία. Είναι εξισορροπητική κερδοσκοπία.

Όταν ένα περιουσιακό στοιχείο είναι υπερτιμημένο —όταν το πλεονέκτημα της «αμερικανικής ηγεμονίας» έχει ενσωματωθεί στην τιμή κάθε χρηματοπιστωτικού μέσου, κάθε εμπορικής ροής και κάθε συμφωνίας ασφαλείας— ο ορθολογικός δρών αντισταθμίζει τον κίνδυνο.

Και όταν αρκετοί ορθολογικοί δρώντες αντισταθμίζουν ταυτόχρονα τον ίδιο κίνδυνο, τότε η αντιστάθμιση μετατρέπεται στην ίδια την κατάρρευση.

IX. Συμπέρασμα: Η προειδοποίηση

Η παρούσα ανάλυση δεν αποδίδει ενοχή. Αποδίδει ευθύνη — την ευθύνη της αναλυτικής κοινότητας να εξετάζει τη δομή και όχι το θέαμα, να διερευνά τα κίνητρα και όχι τις ανακοινώσεις Τύπου, να παρακολουθεί τη διαδρομή του χρήματος και της ισχύος και όχι τα προκατασκευασμένα σημεία πολιτικής επικοινωνίας.

Ο πόλεμος με το Ιράν δεν αποτελεί παρέκκλιση. Είναι το σύμπτωμα που απέκτησε υλική υπόσταση.

Ο θάνατος του πετροδολαρίου δεν αποτελεί φυσική λήξη. Είναι μια υποβοηθούμενη αυτοκτονία, την οποία επέφερε η ίδια η αρχιτεκτονική που είχε σχεδιαστεί για να το προστατεύει — και όσοι είχαν τοποθετηθεί κατάλληλα για να κληρονομήσουν τα ερείπια το παρακολουθούσαν να αιμορραγεί, χωρίς να καλούν γιατρό.

Η διάλυση των συμμαχιών αποτελεί ρευστοποίηση. Το οικονομικό χάος που θα ακολουθήσει αποτελεί την κατάρρευση ενός συστήματος το οποίο στηριζόταν περισσότερο στην πολιτική βούληση παρά σε θεμελιώδη οικονομικά δεδομένα.

Η νέα παγκόσμια εποχή που θα αναδυθεί μέσα από τις στάχτες θα διαμορφωθεί υπό συνθήκες ακραίας πίεσης, από δρώντες με άνισους πόρους και ασύμβατα συμφέροντα.

Θα είναι πιο χαοτική, περισσότερο βίαιη και λιγότερο δίκαιη από την τάξη την οποία θα αντικαταστήσει. Δεν θα είναι πολυπολική με την καλοπροαίρετη έννοια μιας αρμονικής συνεννόησης μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων, όπως φαντάζεται η αισιόδοξη σχετική βιβλιογραφία.

Θα είναι κατακερματισμένη, περιφερειοποιημένη και ιεραρχική με νέους και άγνωστους τρόπους.

Οι ισχυροί θα καταβροχθίζουν. Οι αδύναμοι θα καταβροχθίζονται. Και το αναλυτικό κατεστημένο θα αφηγείται τα πάντα σε παθητική φωνή, σαν να επρόκειτο για καιρικά φαινόμενα.

Η μετάβαση έχει ήδη αρχίσει. Το ερώτημα δεν είναι εάν θα καταρρεύσει η παλαιά τάξη. Το ερώτημα είναι πότε θα επιβληθεί η νέα από εκείνους που διαθέτουν τα κεφάλαια και την αδίστακτη αποφασιστικότητα για να διεκδικήσουν τα ερείπια.

Το ρολόι δεν μετρά αντίστροφα. Το ρολόι έχει σταματήσει.

Η επόμενη ημέρα βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη. Απλώς ο κόσμος δεν έχει ακόμη ενημερωθεί.

Περαιτέρω ανάγνωση

• Τρεις εκβάσεις: Σενάρια για τον πόλεμο με το Ιράν και τη μετα-αμερικανική τάξη
• Μια εμπειρική επιβεβαίωση: Η ρευστοποίηση της Pax Americana — Χαρτογραφώντας τον μετα-αμερικανικό κόσμο

Πηγή: i-epikaira.blogspot.com