– Από την αυγή του δυτικοευρωπαϊκού πολιτισμού στις σειρήνες του μετα-ανθρωπισμού και της “αθανασίας”» (εκδ. University Studio Press).
ΤΟΥ ΙΩΑΝΝΗ Ν. ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΟΥ
Ο Ιωάννης Μαρκόπουλος είναι Καθηγητής της Τεχνολογίας και της Φιλοσοφίας της Τεχνοεπιστήμης, στο Α.Π.Θ.
Ποιες είναι οι μέγιστες προκλήσεις και οι σημαντικότερες, πρωτόφαντες απειλές, που η σύγχρονη ανθρωπότητα έχει να αντιμετωπίσει, και πώς συμβάλλει το σύμπλεγμα των υφιστάμενων σήμερα τεχνοεπιστημονικών και οικονομικών, κοινωνικοπολιτικών και γεωπολιτικών, γενικότερα, συνθηκών, στη δημιουργία της σύγχρονης, πλανητικής δυστοπικής κατάστασης;
Πώς τελικά παραπέμπει, η δυστοπία αυτή – πνευματικής, ιδεολογικής και αξιακής σύγχυσης, αλλά και βιωματικής αμφισημίας και αντιφατικότητας των ίδιων μας των επιτευγμάτων – σε ένα δυστοπικό μέλλον, για ολόκληρο τον πλανήτη, ιδιαίτερα με την κοινωνικοπολιτικά ανέλεγκτη, οικονομικά ποδηγετούμενη, όσο και εκθετική ανάπτυξη της βιοτεχνολογίας, της τεχνητής νοημοσύνης, της βιοπληροφορικής, αλλά και των τεράστιων προκλήσεων της κλιματικής αλλαγής;
Και γιατί άραγε, η ραγδαία, θαυμαστή, όσο και ελπιδοφόρα για το μέλλον της ανθρωπότητας ανάπτυξη της σύγχρονης τεχνοεπιστήμης δεν φαίνεται να εγγυάται και μία μελλοντική ουσιαστική ευημερία των ανθρώπινων κοινωνιών και σύνολης της βιόσφαιρας;
Ποιοι οι κίνδυνοι να οδεύσει ο σύγχρονος άνθρωπος προς τη ριζική μετουσίωση του είδους του και την αυτοκαταστροφή, με τη δημιουργία και επικράτηση μιας κοινωνίας κυβόργιων (cyborgs), μικτών δηλαδή, χιμαιρικών οντοτήτων ανθρώπου-μηχανής, ή και πλήρως αυτοματοποιημένων ρομποτικών οντοτήτων, δίχως το οποιοδήποτε, πάντως, βίωμα «αθανασίας»;
Πόσο άραγε διευκολύνεται η αντιμετώπιση όλων αυτών των μετανεωτερικών προκλήσεων – μέσα σε ένα παγκοσμιοποιημένο τοπίο έντονων αντιπαραθέσεων και πολεμικών συρράξεων, εννοιολογικής, αξιακής και αξιολογικής σύγχυσης, μπερδέματος μέσων και σκοπών, αμφισημιών και αντιφατικοτήτων – που καταστατικά σήμερα χαρακτηρίζουν τη σύγχρονη πραγματικότητα; Και με ποιο έρμα, τελικά, με ποιο σύστημα αξιών θα μπορούσαν τα σύγχρονα αυτά προβλήματα να αντιμετωπιστούν στο πλαίσιο μιας παραπαίουσας, παγκοσμίως, εκπαίδευσης, που συστηματικά αγνοεί την παιδεία, αλλά και μιας συνακόλουθα παντελούς έλλειψης ουσιαστικών αρετολογικών αρχών και αξιών, και συνακόλουθης, επομένως, πλήρους επικράτησης καθαρά τεχνοκρατικών, πραγματιστικών, συχνότατα ανούσια ωφελιμιστικών, έως και, από την άλλη πλευρά, μηδενιστικών αξιών;
Ποτέ άλλοτε ο άνθρωπος δεν πάλεψε, πράγματι, στην μακραίωνη ιστορία του, τόσο συνειδητά, μεθοδικά και έντονα, σε ατομικό και συλλογικό επίσης επίπεδο, αξιοποιώντας σε όλους τους τομείς της δραστηριότητάς του την υψηλή του επιστημοσύνη και την τεχνολογική του δημιουργικότητα και εφευρετικότητα για να χάσει τελικά, σε όλα τα επίπεδα, ό,τι ακριβώς με τόσο σθένος και τόσο ζήλο επεδίωκε: τη δυνατότητα διασφάλισης, σε προσωπικό, συλλογικό, κοινωνικοπολιτικό και οικονομικό επίπεδο, της πολιτικής κυρίως ελευθερίας και αυτονομίας του, ως ελευθερίας και αυτονομίας του πολιτικώς ορθού θεωρείν και πράττειν, αλλά και τη διασφάλιση της διανοητικής και ψυχικής του χειραφέτησης.
Στο πλαίσιο λοιπόν μίας πρωτόφαντης πλανητικά καθολικευμένης, πολυσχιδούς κρίσης – ύψιστης πολυπλοκότητας, αλλά και, αντιφατικώ τω τρόπω, χαώδους ιδιοσυστασίας, την οποία αδυνατεί, ως φαίνεται, να αντιμετωπίσει η ανθρωπότητα, σε ένα επίσης πρωτόγνωρο και τόσο ρευστό γεωπολιτικό πλαίσιο υψηλής όσο και επικίνδυνης κινητικότητας, και μάλιστα απουσία σημαντικών σταθερών και κοινώς αποδεκτών κανόνων – η ανθρωπότητα βρίσκεται, για πρώτη φορά στην ιστορία της, σε ένα τόσο κρίσιμο σταυροδρόμι.
Σε ένα σταυροδρόμι, όπου θα πρέπει να επιλέξει, είτε να προχωρήσει, με την ευλογία των προμηθεϊκών δώρων της επιστημονικής γνώσης και της τεχνολογίας και την αξιοποίηση των παρακαταθηκών σοφίας που διαθέτει, στον ελπιδοφόρο δρόμο της ουσιαστικής ανάπτυξης και ευημερίας της, είτε με την αμετροέπεια και την ύβριν της να οδηγηθεί στην απώλεια της ανθρώπινης υπόστασής της, ή ακόμη και στην πλήρη αυτοκαταστροφή της.
Αντιστρέφοντας τους όρους του θανάσιμου αυτού «παιχνιδιού», θα πρέπει με όλες τις δυνάμεις μας να μεριμνήσουμε, ώστε η ευλογία της συσσωρευμένης γνώσης και της τεχνοεπιστημονικής μας ανάπτυξης να μας οδηγήσει σε μία ουσιαστική ευημερία, αποτρέποντας διά παντός την «διανοητική, ψυχική και ηθική υπανάπτυξη», στην οπoία σύμφωνα με τον Edgar Morin μας έχει βυθίσει η παγκόσμια κρίση της συγκεκριμένης ανάπτυξης – με τον τρόπο που αυτή συντελείται και βιώνεται από τον ημιδιαφωτισμένο άνθρωπο της νεωτερικότητας, και ιδιαίτερα της μετανεωτερικότητας.
Αποτίοντας φόρο τιμής σε όλους τους ανθρώπους που μόχθησαν διαχρονικά, και θα συνεχίσουν να μοχθούν για την ανάπτυξη της γνώσης και την ουσιαστική ευημερία της ανθρωπότητας, το βιβλίο μου «Σταυροδρόμι ευημερίας ή αυτοκαταστροφής – Από την αυγή του δυτικοευρωπαϊκού πολιτισμού στις σειρήνες του μετα-ανθρωπισμού και της “αθανασίας”» (εκδ. University Studio Press), επιχειρεί, με αντικειμενικότητα και αίσθημα ευθύνης, να διερευνήσει τη σύγχρονη, πλανητικά δυστοπική αυτή κατάσταση, ανιχνεύοντας και φωτίζοντας χαρακτηριστικούς παθογόνους παράγοντες, που αν δεν εξαλειφθούν, αμετάκλητα θα οδηγήσουν την ανθρωπότητα στην αυτοκαταστροφή της, αντί σε μία ευημερία, που μία φρόνιμη, σώφρων και κοινωνικοπολιτικά ελέγξιμη τεχνοεπιστημονική ανάπτυξη, εμφανώς υπόσχεται.
Εστιάζοντας στον ευρωπαϊκό πολιτισμό – που επί αιώνες επηρέασε καθοριστικά, και μέσω της εξουσιαστικής αποικιοκρατίας του, την παγκόσμια ιστορία, αλλά και γενικότερα στο δυτικοευρωπαϊκό πολιτισμό, όπως αυτός ιστορικά αναπτύχθηκε, επέδρασε και συνεχίζει ασθενέστερα πλέον να επηρεάζει διεθνώς – εντοπίζονται, αναδεικνύονται και κριτικά σχολιάζονται σημαντικές γενεσιουργές αιτίες αυτής της σύγχρονης πλανητικής μας δυστοπίας. Στο κανονιστικό πλαίσιο μίας συμπόρευσης γνώσης και αρετής, τεχνοεπιοστήμης και ηθικής, εξαίρεται – τεκμηριωμένα μακριά από ιδεοληψίες αναχρονισμού και αρχαιοπληξίας – ο ιστορικά, γνωσιολογικά, επιστημολογικά και ιδιαιτέρως αρετολογικά εδραιωμένος λόγος της ελληνικής, κλασικής κυρίως αρχαιότητας, που φιλοσοφικά εκβάλλει σε μία, όπως υποστηρίζεται, αρετολογική και ουσιοκρατική γνωσιολογία. Στο πλαίσιο αυτό, και ως βασικότατο στοιχείο, στον τρόπο αντιμετώπισης της δυστοπικής, πλανητικής μας αυτής κρίσης, προτείνεται μια επαναστατικά, ριζικά αναθεωρημένη εκ-παιδευτική πολιτική, με εντελώς νέα εκ-παιδευτικά προγράμματα, αλλά και ανάλογα παραδείγματα πολιτικώς ορθού θεωρείν και πράττειν, που θα εθίζουν τους πολίτες στην αρετή, στην κοινωνική και περιβαλλοντική ευαισθησία και στην ακριβοδικία, αντί στην αδικία, στην αναισθησία και στον κυνισμό.
Δεν υπάρχει Δυτικοευρωπαϊκός πολιτισμός. Είναι ένα εφεύρημα, το οποίο για άγνωστο λόγο έχουν αποδεχθεί ακρίτως μορφωμένοι συμπατριώτες.
Ο ελληνικός πολιτισμός κι η ελληνική επιστήμη δεν έχει ΚΑΜΜΙΑ απολύτως σχέση με την κέλτικη, την γερμανική κι ακόμη περισσότερο με την σκανδιναβική. Ο ρωμαϊκός πολιτισμός, τέχνη, μηχανική και δίκαιο, δεν έχουν καμμία σχέση με τον σημερινό βρετανικό κ.ο.κ. Η θρησκεία μας είναι ΕΝΤΕΛΩΣ διαφορετική από εκείνη των προτεσταντών. Οι τελευταίοι είναι σε αδυσώπητη έχθρα ηθικά και πολιτισμικά με τους καθολικούς.
Δεν λέω, βολεύει κάποιους. Όμως εμάς, σε τι ακριβώς εξυπηρετεί αυτό το παραμύθι;
ΥΓ. Οι αρχές των επιστημών, γιατί καθεμιά έχει τις δικές της, δεν είναι καθόλου σταθερές. Ακόμη περισσότερο οι διαδικασίες. Κι αυτό γράφεται εδώ, ώστε να μην χρειαστεί ανταπάντηση σε πιθανή αντίρρηση ως προς την αντικειμενικότητα των θεμελίων των επιστημών…ακόμη και των καθαρών!
Γνωστό (πρέπει να) είναι και στον συγγραφέα, ότι τρεις είναι οι πυλώνες τού ευρωπαϊκού πολιτισμού (οι δύο αναφέρονται και στην Συνθήκη τής Λισσαβώνος, που είναι το ευρωπαϊκό Σύνταγμα):
α) Ο αρχαιοελληνικός πολτισμός (γράμματα, φιλοσοφία, τέχνες, θέατρο, ποίηση κλπ)
β) Ο ρωμαϊκός πολιτιμσός (κρατική και στρταιωτική οργάνωση και προπαντός το Δίκαιο – jus)
γ) Ο Χριστιανισμός. Αυτόν τον τρίτο δεν δέχτηκε να τον συμπεριλάβει στην παραπάνω συνθήκη ο Γάλλος πρόεδρος τής συντακτικής επιτροπής, Βαλερί Ζισκάρ ντ’Εσταίν, διότι, όπως είπε, θα αντέκειτο στο γαλλικό σύνταγμα τού λαϊκού (άθεου) κράτους.
Δυστυχώς, για τους, κυρίως, βορειοευρωπαίους φίλους μας, ο ευρωπαϊκός πολιτισμός, όπως αυτοί σήμερα τον αντιλαμβάνονται, αρχίζει με τον Καρλομάγνο, κατά τον 9ο μ.Χ. αιώνα.
Κι αυτό είναι ένα επίσης θέμα, με τη δική του σημασία, που δεν ήταν στο πλαίσιο συγγραφής του βιβλίου.
Δεν θα επανέλθω. Σας ευχαριστώ για τις παρατηρήσεις σας.
“όπως αυτοί σήμερα τον αντιλαμβάνονται”
Δεν διαφωνώ καθόλου.
Στην κρίση θεμελίων της σύγχρονης φυσικής επιστήμης – που δεν είναι το αντικείμενο του βιβλίου, και θα μας πήγαινε σε δύσκολα μονοπάτια – αναφέρομαι ήδη στην αρχή του βιβλίου μου.
Δεν θα διαφωνούσα, επίσης, με το σχόλιό σας για τον δυτικοευρωπαϊκό πολιτισμό. όπως εξελίχθηκε, σε σχέση με τις αρχικές, βασικές αρχές του ελληνοχριστιανικού πολιτισμού. Άλλωστε αυτό τελικά είναι που καταδεικνύεται και σε όλη την ανάπτυξη της θεματολογίας του βιβλίου. Τεράστιο θέμα, ούτως ή άλλως.
Δεν θα επανέλθω. Σας ευχαριστώ για τις παρατηρήσεις σας.
Ή για να το πω, με βάση και τις παρατηρήσεις σας, για εδώ, “[…] με το σχόλιό σας για τον, ελληνο-ρωμαϊκό, χριστιανικό πολιτισμό, όπως αυτός εξελίχθηκε σήμερα”.
Σας ευχαριστώ κύριε Καθηγητά για την ευγένεια της απάντησή σας. Καλή συνέχεια στο έργο σας κι ελπίζω κάποια στιγμή να γνωριστούμε από κοντά.
Μακάρι. Κι εγώ σας ευχαριστώ για την ευγένεια και τον εποικοδομητικό σας σχολιασμό, και εύχομαι επίσης καλή συνέχεια στο έργο σας.