του Γιώργου Κουτσούμη
Η επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη λιβυκή Βουλή των Αντιπροσώπων άνοιξε στον αιγυπτιακό δημόσιο διάλογο μια συζήτηση ευρύτερη από τη διαφορά για τις θαλάσσιες ζώνες. Πίσω από την κατηγορηματική απόρριψη της συμφωνίας διακρίνεται η ανησυχία για την αποτελεσματικότητα της αιγυπτιακής επιρροής στη Λιβύη. Το ερώτημα που επανέρχεται στα δημοσιεύματα και στα τηλεοπτικά σχόλια είναι πώς η Άγκυρα εξασφάλισε τη συναίνεση ενός πολιτικού στρατοπέδου που επί χρόνια αντιτασσόταν στο μνημόνιο και διατηρούσε στενούς δεσμούς με το Κάιρο.
Η μεταστροφή της ανατολικής λιβυκής Βουλής προσδίδει στην εξέλιξη ιδιαίτερο πολιτικό βάρος. Για την Αίγυπτο, το πρόβλημα αφορά πλέον και τις επιλογές εταίρων στους οποίους είχε επενδύσει για την ασφάλεια των δυτικών συνόρων της και τη διαμόρφωση των λιβυκών ισορροπιών. Η τουρκική διείσδυση στην ανατολική Λιβύη φέρνει το Κάιρο αντιμέτωπο με μια δυσάρεστη διαπίστωση: οι παραδοσιακές σχέσεις επιρροής δεν εξασφαλίζουν από μόνες τους πολιτική σύμπλευση. Αυτή είναι η βασική αναλυτική διάσταση που αναδεικνύει η αραβική αρθρογραφία.
Στον αιγυπτιακό Τύπο, η αρχική κάλυψη κινήθηκε γύρω από την επίσημη θέση. Η Youm7 προέβαλε την απόρριψη της επικύρωσης και την αιγυπτιακή διακήρυξη ότι το μνημόνιο είναι απολύτως άκυρο, στερείται έννομων αποτελεσμάτων για την Αίγυπτο και προσβάλλει τα κυριαρχικά της δικαιώματα. Η έμφαση στη δυνατότητα του Καΐρου να προστατεύσει τα συμφέροντά του έδωσε στην κάλυψη τόνο αποφασιστικότητας, αφήνοντας σε δεύτερο πλάνο τα ερωτήματα για τη στάση των ανατολικών λιβυκών δυνάμεων.
Η Al-Shorouk μετέφερε, αντιστοίχως, τον χαρακτηρισμό του μνημονίου ως «μελάνι στο χαρτί» από τον εκπρόσωπο του αιγυπτιακού ΥΠΕΞ. Η φράση συμπυκνώνει την προσπάθεια της αιγυπτιακής διπλωματίας να περιορίσει τη σημασία της επικύρωσης και να καταστήσει σαφές ότι η κοινοβουλευτική έγκριση δεν ενισχύει, κατά τη θέση του Καΐρου, τη νομιμότητα της συμφωνίας. Παράλληλα, η διατήρηση των επαφών με την Άγκυρα δείχνει ότι η αυστηρή δημόσια γλώσσα συνοδεύεται από αναζήτηση διπλωματικής διαχείρισης.
Ωστόσο, η βεβαιότητα των επίσημων διατυπώσεων δεν εξαλείφει την ανησυχία για όσα μπορεί να ακολουθήσουν. Αυτό το σημείο ανέδειξε ο Αμρ Αντίμπ στην εκπομπή Al-Hekaya του MBC Masr, στις 24 Οκτωβρίου. Όπως κατέγραψε η Al-Shorouk, ο παρουσιαστής προειδοποίησε για
τον κίνδυνο επανάληψης του αιθιοπικού προηγουμένου: να επιμείνει δηλαδή η Αίγυπτος στη διπλωματική και νομική οδό, ενώ η άλλη πλευρά προχωρεί στη δημιουργία τετελεσμένων. Στον σχολιασμό του ξεχώρισε η αναφορά στην προσέγγιση του στρατοπέδου Χαφτάρ με την Τουρκία, παρά τις προσδοκίες που είχε καλλιεργήσει στο Κάιρο η μεταξύ τους συνεργασία.
Η σύγκριση με το αιθιοπικό φράγμα έχει πολιτικό και επικοινωνιακό χαρακτήρα. Μεταφέρει το βάρος της συζήτησης από τη νομική απόρριψη στην ικανότητα αποτροπής. Ο Αντίμπ ζήτησε ισχυρότερη παρέμβαση προς την Άγκυρα, αξιοποιώντας τους διαύλους που έχουν ανοίξει μετά την αποκατάσταση των διμερών σχέσεων. Το ερώτημα που θέτει ο σχολιασμός του είναι κρίσιμο: τι θα συμβεί εάν η Τουρκία και λιβυκές αρχές επιχειρήσουν να στηρίξουν έμπρακτες ενέργειες στο μνημόνιο; Πρόκειται για προσωπική παρέμβαση, η οποία αποτυπώνει τον φόβο ότι η διπλωματική κινητοποίηση μπορεί να αποδειχθεί ανεπαρκής.
Στον ευρύτερο αραβικό Τύπο, η Al-Araby Al-Jadeed προσέγγισε την υπόθεση μέσα από το ζήτημα της αιγυπτιακής επιρροής. Το δημοσίευμα της 24ης Οκτωβρίου συνέδεσε την επικύρωση με τη διεύρυνση των τουρκικών ερεισμάτων στην ανατολική Λιβύη. Ανώνυμη αιγυπτιακή πηγή υποστήριξε ότι το Κάιρο έχει χάσει πολιτικό έδαφος, διατηρώντας πάντως καλές στρατιωτικές σχέσεις με το ανατολικό στρατόπεδο. Η εκτίμηση δεν αρκεί για να στοιχειοθετήσει συνολική ρήξη, αναδεικνύει όμως μια διάκριση με σημασία: η συνεργασία στον τομέα της ασφάλειας μπορεί να επιβιώνει, ενώ οι πολιτικές επιλογές αποκλίνουν.
Υπό αυτή την οπτική, η ανατολική Λιβύη εμφανίζεται να διευρύνει τις εξωτερικές της επιλογές.
Η σχέση με την Τουρκία προσφέρει πρόσθετα περιθώρια ελιγμών και διαπραγμάτευσης, περιορίζοντας την αποκλειστικότητα της αιγυπτιακής επιρροής. Για το Κάιρο, η εξέλιξη επιβάλλει επανεκτίμηση των προσδοκιών του από τους συμμάχους του. Η γεωγραφική εγγύτητα και οι δεσμοί ασφάλειας εξακολουθούν να έχουν βάρος, αλλά δεν εμποδίζουν τους λιβυκούς πόλους εξουσίας να αναζητούν παράλληλες συνεργασίες. Πρόκειται για συμπέρασμα που προκύπτει από την εικόνα του ρεπορτάζ, όχι για επιβεβαιωμένη ανατροπή του συνόλου των σχέσεων Αιγύπτου-ανατολικής Λιβύης.
Η Asharq Al-Awsat έδωσε διαφορετική έμφαση, εξετάζοντας αν η τουρκική πρόταση για θαλάσσια οριοθέτηση με την Αίγυπτο μπορεί να λειτουργήσει ως διέξοδος αποκλιμάκωσης. Στο ρεπορτάζ της 24ης Οκτωβρίου, αιγυπτιακή πηγή απέρριψε τη λογική ότι τα θαλάσσια δικαιώματα της χώρας μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο παραχώρησης από τρίτους. Επέμεινε στην εφαρμογή του διεθνούς δικαίου, διατηρώντας συγχρόνως ανοικτή την προοπτική συνεννόησης με την Άγκυρα και συνέχισης των συνεργασιών με την Ελλάδα και την Κύπρο.
Εδώ αναδεικνύονται τα όρια της τουρκοαιγυπτιακής προσέγγισης. Η αποκατάσταση των σχέσεων επιτρέπει τη συνεργασία σε περιφερειακά μέτωπα, χωρίς να εξαλείφει τις αποκλίσεις σε ζητήματα κυριαρχικών δικαιωμάτων. Η τουρκική πρόταση δοκιμάζεται επομένως απέναντι στις υφιστάμενες συμφωνίες, στις νομικές θέσεις και στις περιφερειακές επιλογές της Αιγύπτου. Από τα συγκεκριμένα δημοσιεύματα δεν προκύπτει πρόθεση του Καΐρου να αναθεωρήσει τις συνεργασίες του με την Αθήνα και τη Λευκωσία έναντι υποσχέσεων για ευνοϊκότερη θαλάσσια διευθέτηση.
Η πληροφορία της Al-Araby Al-Jadeed, στις 26 Οκτωβρίου, περί προετοιμασίας αιγυπτιακού υπομνήματος προς τον ΟΗΕ και το Συμβούλιο Ασφαλείας προσθέτει μια ακόμη διάσταση. Εφόσον υλοποιηθεί, η κίνηση θα διευρύνει τη νομική και διπλωματική κινητοποίηση του Καΐρου. Το δημοσίευμα, πάντως, επικαλείται ανώνυμη διπλωματική πηγή και περιγράφει προετοιμαζόμενη ενέργεια, δεν επιβεβαιώνει ότι το υπόμνημα έχει κατατεθεί.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται το ενδιαφέρον για την επίσκεψη του Αντόνιο Γκουτέρες στο Κάιρο. Σύμφωνα με την κάλυψη του Al Jazeera, το μνημόνιο τέθηκε στις ερωτήσεις της κοινής συνέντευξης Τύπου της 26ης Οκτωβρίου. Ο Αμπντελάτι απάντησε ευρύτερα για τη λιβυκή διευθέτηση, την ενότητα των θεσμών και την ανάγκη εκλογών. Από τα δημοσιεύματα που εξετάστηκαν δεν προκύπτει συγκεκριμένη τοποθέτηση του Γκουτέρες επί του μνημονίου, ώστε η παρουσία του να ερμηνευθεί ως δημόσια στήριξη της αιγυπτιακής θέσης.
Μέσα σε αυτό το κλίμα, ο αιγυπτιακός Τύπος στρέφει το ενδιαφέρον και στη συνεργασία με την Ελλάδα. Η Al-Shorouk ανέφερε στις 22 Οκτωβρίου ότι Αθήνα και Κάιρο συμφώνησαν να συνεχίσουν τις συνομιλίες για την επέκταση της συμφωνίας οριοθέτησης ΑΟΖ του 2020. Το Reuters έδωσε σαφέστερο γεωγραφικό στίγμα, κάνοντας λόγο για επέκταση προς ανατολάς, στην κατεύθυνση της Κύπρου. Μια τέτοια συμφωνία θα ενίσχυε τη θέση των δύο χωρών απέναντι στις τουρκολιβυκές διεκδικήσεις, δίνοντας συνέχεια στην κοινή τους αντίδραση. Ο δρόμος, πάντως, παραμένει ανοικτός: δεν έχουν ανακοινωθεί νέα όρια ούτε χρονοδιάγραμμα υπογραφής. Το ζητούμενο πλέον είναι αν η πολιτική συνεννόηση θα οδηγήσει σε συγκεκριμένη συμφωνία.
Η κάλυψη των τελευταίων ημερών δείχνει ότι το μνημόνιο λειτουργεί ως δοκιμασία για την περιφερειακή πολιτική της Αιγύπτου. Η επίσημη γραμμή παραμένει κατηγορηματική, ενώ ο σχολιασμός στρέφεται ολοένα περισσότερο στην αξιοπιστία των συμμαχιών και στην αποτροπή τετελεσμένων. Για την Ελλάδα, έχει ιδιαίτερη σημασία ότι η αιγυπτιακή αντίδραση θεμελιώνεται στην υπεράσπιση αυτοτελών συμφερόντων του Καΐρου. Αυτή η σύγκλιση δημιουργεί βάση συντονισμού. Η πρακτική της αξία θα κριθεί στη συνέχεια, εάν η πολιτική επικύρωση επιχειρηθεί να μετατραπεί σε δραστηριότητα στη θάλασσα.
