Drasko Jovanovic
Συγγραφέας | Διπλωμάτης | Νομικός εμπειρογνώμονας | Συγγραφέας των βιβλίων Democracy Was Never the Plan, Calm and Confidence, Seesaw of Souls και άλλων έργων που διατίθενται στο Amazon.
12 Αυγούστου 2026
Το Μαυροβούνιο ενδέχεται σύντομα να γίνει το νεότερο κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Και τότε ακριβώς οι Βρυξέλλες αρχίζουν να θέτουν δύσκολα ερωτήματα.
Το ερώτημα δεν είναι πλέον:
«Αξίζει το Μαυροβούνιο να ανήκει στην Ευρώπη;»
Αλλά:
«Μπορεί η ΕΕ να εμπιστευτεί στο Μαυροβούνιο τα προνόμια που συνεπάγεται η ιδιότητα του μέλους;»
Δεν πρόκειται για το ίδιο ερώτημα.
Εδώ και χρόνια, το Μαυροβούνιο δίνει τις εξετάσεις εισαγωγής στην Ευρώπη.
Έχει ανοίξει και τα 33 διαπραγματευτικά κεφάλαια και έχει κλείσει προσωρινά τα 18. Η ΕΕ προετοιμάζει τη συνθήκη προσχώρησης. Το Μαυροβούνιο θεωρείται πλέον ευρέως η επικρατέστερη μεταξύ των υποψήφιων προς ένταξη χωρών.
Η γραμμή του τερματισμού είναι ξαφνικά ορατή.
Και αυτό αλλάζει τα πάντα.
ΟΙ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΧΕΔΟΝ ΤΕΛΕΙΩΣΑΝ
Μέχρι πρόσφατα, η βασική συμφωνία ήταν σχετικά απλή:
Μεταρρυθμίστε τους θεσμούς σας. Υιοθετήστε την ευρωπαϊκή νομοθεσία. Ενισχύστε τη δικαιοσύνη. Καταπολεμήστε τη διαφθορά. Ευθυγραμμίστε την εξωτερική πολιτική σας με εκείνη της ΕΕ.
Και τότε, κάποια στιγμή, γίνεστε μέλος.
Το Μαυροβούνιο, όμως, πλησιάζει πλέον στο σημείο όπου η ΕΕ πρέπει να εξετάσει κάτι πολύ πιο σημαντικό:
Τι θα συμβεί μετά την ένταξη του Μαυροβουνίου;
Διότι η ένταξη στην ΕΕ δεν είναι απλώς ένα πιστοποιητικό που γράφει: «Συγχαρητήρια, γίνατε Ευρωπαίοι».
Συνοδεύεται από χρηματοδότηση, πρόσβαση στην ενιαία αγορά, επιρροή στους θεσμούς και πολιτική ισχύ.
Και, τελικά, από κάτι πολύ πιο ισχυρό:
«Μια θέση στο τραπέζι των αποφάσεων και τη δυνατότητα να λέτε “όχι”».
Η ΕΕ μπορεί να αναβάλει την ένταξη μιας υποψήφιας χώρας.
Δεν μπορεί, όμως, να παραμερίσει τόσο εύκολα ένα κράτος-μέλος.
Γι’ αυτό, όσο περισσότερο πλησιάζει το Μαυροβούνιο στην ένταξη, τόσο σημαντικότερη γίνεται η θεσμική του αξιοπιστία.
ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΟΥΓΓΑΡΙΑΣ
Η ΕΕ έχει αντλήσει ένα δυσάρεστο μάθημα από την ίδια της την ιστορία.
Η ιδιότητα του μέλους δεν εξασφαλίζει αυτομάτως χρηστή διακυβέρνηση. Δεν κάνει τους πολιτικούς λιγότερο πρόθυμους να ελέγχουν τους θεσμούς. Δεν εξαλείφει τη διαφθορά.
Και ασφαλώς δεν εμποδίζει τις κυβερνήσεις να ανακαλύψουν πόσο βολικοί είναι οι δημοκρατικοί θεσμοί όταν βρίσκεσαι εσύ στην εξουσία.
Η Ουγγαρία το κατέστησε οδυνηρά σαφές.
Αυτή η εμπειρία εξηγεί γιατί αρκετές μεγάλες κυβερνήσεις της ΕΕ συζητούν πλέον ισχυρότερες δικλίδες ασφαλείας για τα μελλοντικά κράτη-μέλη.
Το μήνυμα δεν είναι:
«Δεν θέλουμε το Μαυροβούνιο».
Είναι:
«Θέλουμε το Μαυροβούνιο, αλλά δεν θέλουμε ακόμη ένα πρόβλημα που δεν θα μπορούμε να διορθώσουμε εύκολα μετά την προσχώρηση».
Πρόκειται για μια βαθιά αλλαγή στη νοοτροπία γύρω από τη διεύρυνση.
Η ΕΕ δεν εξετάζει πλέον μόνο αν μια υποψήφια χώρα μπορεί να περάσει τη σημερινή δοκιμασία.
Θέλει όλο και περισσότερο να γνωρίζει αν θα μπορεί να την εμπιστευτεί όταν κανείς δεν θα την εξετάζει πια.
Και αυτή είναι μια πολύ δυσκολότερη εξέταση.
ΚΑΙ ΕΠΕΙΤΑ ΥΠΑΡΧΕΙ Η ΣΕΡΒΙΑ
Και εδώ η ΕΕ αντιμετωπίζει ένα διαφορετικό είδος προβλήματος.
Η Ουγγαρία αντιπροσωπεύει τον φόβο της δημοκρατικής οπισθοδρόμησης εντός της Ένωσης.
Η Σερβία αντιπροσωπεύει την πιθανότητα άσκησης πολιτικής επιρροής από το εξωτερικό.
Το Μαυροβούνιο δεν είναι Σερβία. Και η σερβική επιρροή δεν ταυτίζεται με τον σερβικό έλεγχο.
Θα ήταν, όμως, εξίσου αφελές να προσποιείται κανείς ότι η πολιτική σχέση μεταξύ Βελιγραδίου και Ποντγκόριτσα είναι άνευ σημασίας.
Το σημερινό πολιτικό κατεστημένο της Σερβίας ασκεί σημαντική επιρροή στο πολιτικό, μιντιακό και κοινωνικό περιβάλλον του Μαυροβουνίου. Επομένως, το ερώτημα για τις Βρυξέλλες δεν είναι απλώς αν το Μαυροβούνιο πληροί στα χαρτιά τα πρότυπα της ΕΕ.
Είναι αν οι θεσμοί του Μαυροβουνίου είναι αρκετά ανθεκτικοί ώστε να παραμένουν ανεξάρτητοι όταν η εξωτερική πολιτική επιρροή είναι ισχυρή.
Αυτό εγείρει ένα δύσκολο ερώτημα:
Θα μπορούσε η ένταξη του Μαυροβουνίου στην ΕΕ να προσφέρει έμμεσα στη Σερβία μια πρόσθετη πολιτική φωνή εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης;
Το Μαυροβούνιο θα διαθέτει, φυσικά, τη δική του κυβέρνηση, το δικό του κοινοβούλιο και τη δική του εξωτερική πολιτική.
Ωστόσο, η πολιτική επιρροή δεν προϋποθέτει επίσημο έλεγχο.
Μπορεί να ασκείται μέσω κομμάτων. Μέσω των μέσων ενημέρωσης. Μέσω οικονομικών δικτύων. Μέσω προσωπικών σχέσεων. Μέσω της πολιτικής των ταυτοτήτων.
Μέσω της ιδιαίτερης βαλκανικής ικανότητας να μετατρέπονται οι γειτονικές χώρες σε ζητήματα της εσωτερικής πολιτικής η μία της άλλης.
Εδώ και χρόνια, η ΕΕ αναρωτιέται αν το Μαυροβούνιο είναι έτοιμο να υιοθετήσει τα ευρωπαϊκά πρότυπα.
Ίσως θα έπρεπε επίσης να αναρωτηθεί αν το Μαυροβούνιο είναι αρκετά ανθεκτικό ώστε να μην υιοθετήσει σερβικές πολιτικές πρακτικές.
Αυτό δεν αποτελεί επιχείρημα κατά της ένταξης του Μαυροβουνίου.
Αποτελεί επιχείρημα υπέρ της σοβαρής αντιμετώπισης του ζητήματος της θεσμικής του ανεξαρτησίας.
Διότι η ΕΕ δεν πρόκειται απλώς να δεχθεί το Μαυροβούνιο στους κόλπους της.
Ενδέχεται να δεχθεί και μια χώρα της οποίας το πολιτικό οικοσύστημα παραμένει έντονα εκτεθειμένο στην επιρροή ενός ισχυρού γειτονικού κράτους, το οποίο βρίσκεται εκτός της Ένωσης.
Και αυτό καθιστά το ζήτημα της εμπιστοσύνης πολύ πιο περίπλοκο.
ΚΑΙ ΕΠΕΙΤΑ ΥΠΑΡΧΕΙ Η ΚΡΟΑΤΙΑ
Σε αυτό το σημείο, η βαλκανική ιστορία μπαίνει στο δωμάτιο κρατώντας έναν πολύ ογκώδη φάκελο.
Η Κροατία υποστηρίζει σθεναρά την ευρωπαϊκή προοπτική του Μαυροβουνίου.
Ωστόσο, το Ζάγκρεμπ έχει επίσης έναν κατάλογο ανεπίλυτων διμερών ζητημάτων.
Αγνοούμενοι. Υποθέσεις εγκλημάτων πολέμου. Αποζημιώσεις πρώην κρατουμένων. Περιουσιακές διεκδικήσεις. Το μνημείο του στρατοπέδου Μόρινι. Το εκπαιδευτικό πλοίο Jadran. Η θαλάσσια οριοθέτηση.
Δεν πρόκειται ακριβώς για ζητήματα που επιλύονται με ένα χαρούμενο:
«Καλώς ήρθατε στην οικογένεια».
Και η Κροατία έχει αποδείξει ότι τα διμερή ζητήματα μπορούν να μετατραπούν σε ζητήματα προσχώρησης.
Αυτό δημιουργεί μία από τις πιο παράξενες πτυχές της ευρωπαϊκής διεύρυνσης:
Το Μαυροβούνιο μπορεί να ικανοποιήσει 26 πρωτεύουσες της ΕΕ και παρ’ όλα αυτά να αντιμετωπίζει πρόβλημα με την 27η.
Αυτό δεν είναι κατ’ ανάγκην παράλογο.
Η Κροατία έχει θεμιτές ιστορικές και νομικές ανησυχίες. Ωστόσο, η στάση της δεν είναι εντελώς απαλλαγμένη από πολιτικούς υπολογισμούς.
Έτσι λειτουργεί η περίφημη αρχή της ομοφωνίας στην ΕΕ.
Είκοσι έξι χώρες μπορούν να πουν:
«Το Μαυροβούνιο είναι έτοιμο».
Η εικοστή έβδομη μπορεί να απαντήσει:
«Ίσως. Έχουμε ακόμη ορισμένες εκκρεμότητες να διευθετήσουμε».
Καλώς ήρθατε στην ευρωπαϊκή πολιτική!
Η ΠΑΓΙΔΑ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΤΟΥ ΜΑΥΡΟΒΟΥΝΙΟΥ
Υπάρχει ακόμη ένας κίνδυνος, και αυτός βρίσκεται στην Ποντγκόριτσα.
Όσο περισσότερο πλησιάζει το Μαυροβούνιο στην ένταξη, τόσο ευκολότερο γίνεται για τους πολιτικούς του να σκεφτούν:
«Οι Βρυξέλλες μάς θέλουν έτσι κι αλλιώς».
Αυτό θα ήταν σοβαρό λάθος.
Ο ευρωπαϊκός ενθουσιασμός δεν ταυτίζεται με την άνευ όρων εμπιστοσύνη.
Το μεγαλύτερο λάθος του Μαυροβουνίου θα ήταν να ερμηνεύσει τη θέση του ως επικρατέστερης υποψήφιας χώρας ως επιβράβευση και όχι ως ευθύνη.
Όσο πλησιάζει η ένταξη, τόσο αυξάνεται το πολιτικό διακύβευμα.
Το ερώτημα δεν είναι απλώς αν το Μαυροβούνιο μπορεί να υιοθετήσει ακόμη έναν νόμο ή να κλείσει ακόμη ένα διαπραγματευτικό κεφάλαιο.
Μπορεί η δικαιοσύνη του να παραμείνει πραγματικά ανεξάρτητη όταν αλλάζει η πολιτική εξουσία;
Μπορεί να αντιμετωπιστεί η διαφθορά όταν αυτό γίνεται πολιτικά ασύμφορο;
Μπορούν οι θεσμοί να εξακολουθήσουν να λειτουργούν όταν εκείνοι που τους δημιούργησαν χάνουν την εξουσία;
Και ίσως το σημαντικότερο:
Μπορεί το Μαυροβούνιο να λαμβάνει τις δικές του πολιτικές αποφάσεις όταν ισχυροί γείτονες επιθυμούν κάτι διαφορετικό;
Τα ερωτήματα αυτά δεν μπορούν να απαντηθούν με ακόμη μία κυβερνητική στρατηγική 400 σελίδων.
Μπορούν να απαντηθούν μόνο μέσα από την πολιτική συμπεριφορά.
Και η πολιτική συμπεριφορά είναι εξαιρετικά δύσκολο να αποτυπωθεί σε ένα υπολογιστικό φύλλο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
Ίσως να υπάρχει ήδη κάποια ομάδα εργασίας γι’ αυτό. Άλλωστε, οι Βρυξέλλες διαθέτουν ομάδες εργασίας για τα πάντα.
Η ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ ΔΟΚΙΜΑΣΙΑ
Το Μαυροβούνιο ενδέχεται πράγματι να είναι η καλύτερη υποψήφια χώρα για τον επόμενο γύρο διεύρυνσης της ΕΕ.
Είναι μικρό. Έχει στρατηγική σημασία. Είναι ήδη μέλος του ΝΑΤΟ. Είναι στενά ευθυγραμμισμένο με την εξωτερική πολιτική της ΕΕ.
Και έχει σημειώσει σημαντική πρόοδο στη διαδικασία προσχώρησης.
Ακριβώς όμως επειδή το Μαυροβούνιο τα πηγαίνει καλά, ο πήχης ανεβαίνει.
Αν το Μαυροβούνιο ενταχθεί, θα αποτελέσει προηγούμενο.
Τι θεωρεί επαρκές η ΕΕ; Πόση θεσμική αδυναμία μπορεί να γίνει ανεκτή; Πόσος πολιτικός κίνδυνος μπορεί να γίνει αποδεκτός;
Και τι σημαίνει η ένταξη του Μαυροβουνίου για την Αλβανία, τη Σερβία, τη Μολδαβία, την Ουκρανία και τις άλλες χώρες που περιμένουν πίσω του;
Η ΕΕ δεν επιλέγει απλώς το επόμενο μέλος της.
Επιλέγει επίσης το κριτήριο με βάση το οποίο θα αξιολογηθούν τα επόμενα μέλη.
Αυτό καθιστά την επιτυχία του Μαυροβουνίου πολιτικά σημαντική πολύ πέρα από τα σύνορά του.
ΛΟΙΠΟΝ, ΠΟΙΟΣ ΕΛΕΓΧΕΙ ΠΟΙΟΝ;
Υπάρχει μια απολαυστική ειρωνεία σε όλα αυτά.
Εδώ και χρόνια, το Μαυροβούνιο προσπαθεί να πείσει την Ευρώπη ότι η θέση του είναι εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Τώρα η Ευρώπη ζητά από το Μαυροβούνιο να αποδείξει κάτι διαφορετικό:
Ότι μπορεί να θεωρηθεί αξιόπιστο αφού ενταχθεί.
Και το Μαυροβούνιο έχει ένα δικό του εύλογο ερώτημα.
Πόσες φορές μπορεί η ΕΕ να αλλάζει τους όρους του παιχνιδιού, προτού η «αυστηρή αιρεσιμότητα» αρχίσει να μοιάζει ύποπτα με μόνιμη δοκιμαστική περίοδο;
Αυτό είναι το δύσκολο αντάλλαγμα και για τις δύο πλευρές.
Η ΕΕ δεν μπορεί να επαναλαμβάνει επ’ αόριστον στα Δυτικά Βαλκάνια ότι οι μεταρρυθμίσεις θα οδηγήσουν τελικά στην ένταξη και, κάθε φορά που η γραμμή του τερματισμού γίνεται ορατή, να ανακαλύπτει έναν νέο λόγο δισταγμού.
Ούτε μπορεί το Μαυροβούνιο να αναμένει εύλογα ότι οι Βρυξέλλες θα του παραδώσουν τα κλειδιά, απλώς και μόνο επειδή έφτασε στην κορυφή της λίστας αναμονής.
Το παλιό ερώτημα ήταν:
«Μπορεί το Μαυροβούνιο να μπει στην Ευρώπη;»
Το ερώτημα αυτό είναι σχεδόν παρωχημένο.
Το νέο είναι πολύ πιο ενδιαφέρον:
«Μπορεί η Ευρώπη να εμπιστευτεί στο Μαυροβούνιο τα κλειδιά;»
Διότι η ένταξη στην Ευρώπη είναι το όνειρο του Μαυροβουνίου.
Το άβολο σημείο είναι ότι η Ευρώπη εξετάζει πλέον αν είναι ασφαλές να αφήσει το Μαυροβούνιο μόνο του μέσα στο σπίτι.
