Του Νταν Ντρολέτ Τζούνιορ | 9 Σεπτεμβρίου 2026
Ο Βιντ Σερφ θεωρείται ευρέως ένας από τους «πατέρες» του διαδικτύου. Αφού απέκτησε μεταπτυχιακό και διδακτορικό στην επιστήμη των υπολογιστών, εγκαταστάθηκε το 1976 στη βόρεια Βιρτζίνια, όπου ανέλαβε να διευθύνει για λογαριασμό του Υπουργείου Άμυνας των ΗΠΑ, μέσω της υπηρεσίας προηγμένης έρευνας DARPA, έρευνα που συνέβαλε στη δημιουργία του διαδικτύου. Ο Σερφ βοήθησε να αναπτυχθούν θεμελιώδεις μηχανισμοί της λειτουργίας του, μεταξύ των οποίων η χρήση «πακέτων» δεδομένων και «πρωτοκόλλων» στα δίκτυα. Χάρη σε αυτά, δεδομένα, πληροφορίες, φωνή και βίντεο μπορούν —θεωρητικά— να αποστέλλονται και να λαμβάνονται εύκολα, με ελάχιστες διακοπές.
Ο Σερφ ξεχωρίζει για την κομψή του εμφάνιση στον χώρο της πληροφορικής. Σε έναν κλάδο γνωστό για το ανεπίσημο ντύσιμο, εμφανίζεται σχεδόν πάντα με κοστούμι τριών τεμαχίων, γραβάτα, χρυσά μανικετόκουμπα και αλυσίδα ρολογιού. Εργάστηκε για περισσότερα από 20 χρόνια ως αντιπρόεδρος στην Google, όπου η επαγγελματική του κάρτα ανέφερε ως τίτλο του «Επικεφαλής Ευαγγελιστής του Διαδικτύου».
Όταν του πήρα συνέντευξη μέσω βιντεοκλήσης στο MS Teams στις αρχές Αυγούστου —η οποία, κατά ειρωνικό τρόπο, διακόπηκε αρκετές φορές—, ο Σερφ είχε αποχωρήσει από την Google μόλις δύο εβδομάδες νωρίτερα. Πλέον ηγείται ενός προγράμματος που επιδιώκει να καταστήσει τους πράκτορες τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) περισσότερο υπόλογους και αναγνωρίσιμους. Αυτό θα μπορούσε να τους κάνει πιο αξιόπιστους, σε μια εποχή που η παρουσία τους στο διαδίκτυο αυξάνεται ραγδαία.
Και η εμπιστοσύνη είναι κάτι που λείπει. Σύμφωνα με τον Σερφ, ένα λιγότερο γνωστό στοιχείο για τους πράκτορες ΤΝ και τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα είναι ότι ορισμένες μελέτες έχουν δείξει πως μπορούν σκόπιμα να «λένε ψέματα» και να «κλέβουν» σε παρτίδες σκακιού. Επιπλέον, δύο διαφορετικά γλωσσικά μοντέλα δεν δίνουν απαραίτητα την ίδια απάντηση, ακόμη κι όταν δέχονται ακριβώς το ίδιο ερώτημα. Χρειάζεται, επομένως, να μπορούμε να εξακριβώνουμε ποιος πράκτορας έκανε τι και για λογαριασμό ποιου, ώστε να αντιμετωπίζονται τέτοια προβλήματα όταν προκύπτουν.
Στη συνέντευξη αυτή, ο Σερφ μιλά για το πώς μπορεί να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη σε ένα διαδίκτυο όπου η ΤΝ αποκτά ολοένα μεγαλύτερο ρόλο, διατηρώντας παράλληλα τις αρχές του αρχικού διαδικτύου: την ανοιχτή πρόσβαση, την ουδετερότητα και τους ίσους όρους συμμετοχής. Πρόκειται για αρχές που σήμερα δοκιμάζονται.
Εξηγεί τι είναι τα πακέτα δεδομένων και τα πρωτόκολλα, καθώς και τι κοινό έχουν οι πρώτες ημέρες του διαδικτύου, όταν αναπτύχθηκαν αυτές οι τεχνολογίες, με τη σημερινή πρώιμη φάση των πρακτόρων ΤΝ.
Μιλώντας στον Νταν Ντρολέτ Τζούνιορ του Bulletin, ο Βιντ Σερφ περιγράφει τι χρειάζεται να βελτιωθεί καθώς η ΤΝ εισέρχεται ορμητικά σε αυτό που μερικές φορές αποκαλεί «το όμορφο διαδίκτυό μου». Εξετάζει επίσης ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα της εποχής: οι δημιουργοί του περιεχομένου που χρησιμοποιεί η ΤΝ δεν λαμβάνουν την αντίστοιχη χρηματοδότηση.
Η συνέντευξη έχει συντμηθεί και υποστεί επιμέλεια για λόγους συντομίας και σαφήνειας.
Πορτρέτο του Βιντ Σερφ. Η εικόνα παραχωρήθηκε από τη Σχολή Μηχανικών Samueli του UCLA.
Ντρολέτ: Νομίζω ότι συναντηθήκαμε κάποτε σε ένα συνέδριο. Πριν από αυτό, είχα μοιραστεί ένα γραφείο στο CERN με έναν επιστήμονα υπολογιστών που πιστεύω ότι γνωρίζετε: τον Μπεν Σίγκαλ. Πολύ πριν από την εποχή μου, είχε καθοδηγήσει έναν νεαρό ονόματι Τιμ Μπέρνερς-Λι στη δημιουργία αυτού που έμελλε να γίνει ο Παγκόσμιος Ιστός. Μάλιστα, επικοινώνησα με τον Μπεν για να βρω τα στοιχεία επικοινωνίας σας.
Σερφ: Γνωρίζω πολύ καλά τον Μπεν. Φυσικά. Συνέβαλε σημαντικά στην εισαγωγή των πρωτοκόλλων TCP/IP στην Ευρώπη.
Ντρολέτ: Από ανεπίσημες συζητήσεις είχα καταλάβει ότι χρειάστηκε μεγάλη προσπάθεια. Όπως το έθεσε ο ίδιος, «χύθηκε αίμα» γι’ αυτό. Έχω δει εκείνη τη διαμάχη να αποκαλείται «Πόλεμοι των Πρωτοκόλλων».
Σερφ: Ναι, ήταν πραγματικά δύσκολη. Αν θυμάμαι σωστά, ένα ακόμη πρόσωπο που είχε εμπλακεί σε βάθος ήταν ο Μπράιαν Κάρπεντερ. Οι δυο τους αντιτάχθηκαν σθεναρά στην ευρωπαϊκή επιθυμία να διατηρηθεί η επικρατούσα τότε αρχιτεκτονική Διασύνδεσης Ανοικτών Συστημάτων, η OSI. Η ανάπτυξή της είχε αρχίσει το 1978 στον Διεθνή Οργανισμό Τυποποίησης και βασιζόταν στα πρωτόκολλα X.25 της Διεθνούς Ένωσης Τηλεπικοινωνιών. Υπήρχε δυσαρέσκεια απέναντι σε «όλο αυτό το πράγμα με το διαδίκτυο», που προερχόταν από το μοντέλο αρχιτεκτονικής διαδικτύου του αμερικανικού Υπουργείου Άμυνας.
Η αντιπαράθεση ήταν έντονη περίπου από το 1978 έως το 1993. Θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι η τεχνολογία που προέκυψε από το CERN —ο Παγκόσμιος Ιστός— ήταν αυτή που τελικά έβαλε τέλος στην OSI. Δεν έγινε όμως ιδιαίτερα ορατή στο ευρύ κοινό μέχρι που το Εθνικό Κέντρο Εφαρμογών Υπερυπολογιστών δημιούργησε τον φυλλομετρητή Mosaic. Αυτός ουσιαστικά σύστησε στον κόσμο την ιδέα της περιήγησης με φυλλομετρητή και με επιλογές μέσω δείκτη και κλικ. Στη συνέχεια, αυτός έγινε ένας εξαιρετικά δημοφιλής τρόπος πρόσβασης στο διαδίκτυο. Προηγουμένως, ο χρήστης έπρεπε να θυμάται διάφορες μάλλον δυσνόητες εντολές και να τις πληκτρολογεί στη γραμμή εντολών. Η δημοτικότητα του Ιστού έκανε ξαφνικά σημαντικό το διαδίκτυο, επειδή το διαδίκτυο ήταν η υποδομή πάνω στην οποία λειτουργούσε.
Ως το 1993 ήταν πια σαφές προς τα πού είχαν γείρει τα πράγματα. Τότε ήμουν πρόεδρος της Internet Society. Επειδή η συζήτηση συνεχιζόταν επί 15 χρόνια, ζήτησα τελικά από τον διευθυντή του Εθνικού Ινστιτούτου Προτύπων και Τεχνολογίας να αναθέσει σε μια επιτροπή τη σύγκριση του νέου TCP/IP με το παλιό OSI/TP. Στο τέλος συμφώνησαν ότι τα δύο ήταν ουσιαστικά ισοδύναμα και ότι, επομένως, οι υπηρεσίες της ομοσπονδιακής κυβέρνησης μπορούσαν να προμηθεύονται TCP/IP αντί για OSI. Αυτό ουσιαστικά έβαλε την τελευταία ταφόπλακα στην OSI.
Ντρολέτ: Νομίζω ότι πρέπει να κάνουμε ένα βήμα πίσω και να εξηγήσουμε τι είναι το TCP/IP. Πώς θα το περιγράφατε σε 30 δευτερόλεπτα;
Σερφ: Δεν νομίζω ότι μπορώ να το κάνω σε 30 δευτερόλεπτα. Θα προσπαθήσω όμως να είμαι σύντομος.
Χρησιμοποιώ μια αναλογία για να βοηθήσω τον κόσμο να καταλάβει τι συμβαίνει. Φανταστείτε μια ταχυδρομική κάρτα. Όλοι ξέρουν ότι πάνω της υπάρχει η διεύθυνση του παραλήπτη, η διεύθυνση του αποστολέα και κάποιο περιεχόμενο.
Αυτή είναι μια καλή περιγραφή ενός μεμονωμένου «πακέτου» στο διαδίκτυο — ενός από τα κομμάτια στα οποία χωρίζεται το μήνυμά σας. Κάθε πακέτο μοιάζει κατά κάποιον τρόπο με μια ηλεκτρονική ταχυδρομική κάρτα.
Πολλά από όσα γνωρίζετε για τις ταχυδρομικές κάρτες ισχύουν και για τα πακέτα του διαδικτύου. Για παράδειγμα, μερικές φορές δεν φτάνουν στον προορισμό τους. Τα αμερικανικά ταχυδρομεία λειτουργούν με την αρχή της «καλύτερης δυνατής προσπάθειας», και το ίδιο ισχύει για το διαδίκτυο.
Επίσης, αν ρίξετε στο γραμματοκιβώτιο δύο κάρτες για τον ίδιο παραλήπτη, δεν είναι βέβαιο ότι θα παραδοθούν με τη σειρά που τις ρίξατε. Το ίδιο μπορεί να συμβεί και με τα πακέτα του διαδικτύου: μπορεί να φτάσουν με διαφορετική σειρά.
Στο διαδίκτυο υπάρχει και ένα ακόμη ενδεχόμενο. Επειδή πολλοί διαφορετικοί δρομολογητές προσπαθούν να στείλουν τα πακέτα στον σωστό προορισμό, μπορεί να στείλετε ένα πακέτο και να εμφανιστούν δύο αντίγραφά του. Τα αμερικανικά ταχυδρομεία δεν αντιγράφουν τις κάρτες σας, αλλά στο διαδίκτυο αυτό μπορεί να συμβεί.
Έχουμε λοιπόν μια υπηρεσία παράδοσης που ακούγεται μάλλον κακή, σωστά; Κάποια πράγματα φτάνουν με λάθος σειρά, κάποια χάνονται και κάποια εμφανίζονται δύο φορές.
Ντρολέτ: Τότε γιατί να θέλει κανείς να τη χρησιμοποιήσει;
Σερφ: Επειδή επιτρέπει τη διασύνδεση πολύ διαφορετικών δικτύων, ζητώντας ελάχιστα από το καθένα: «Παραδώστε, παρακαλώ, αυτή την ηλεκτρονική ταχυδρομική κάρτα με πιθανότητα επιτυχίας μεγαλύτερη από το μηδέν». Αυτό είναι όλο.
Μετά, όμως, ο κόσμος ρωτά: «Πώς γίνεται χρήσιμο ένα τέτοιο σύστημα;» Εκεί μπαίνει στο παιχνίδι το TCP —το Πρωτόκολλο Ελέγχου Μετάδοσης.
Ντρολέτ: Πώς λειτουργεί;
Σερφ: Φανταστείτε ότι θέλετε να στείλετε ένα βιβλίο σε έναν φίλο, αλλά το ταχυδρομείο δέχεται μόνο κάρτες. Κόβετε λοιπόν κάθε σελίδα του βιβλίου σε κομμάτια που χωρούν σε μια κάρτα, κολλάτε κάθε κομμάτι σε ξεχωριστή κάρτα και τις ταχυδρομείτε μία μία.
Ύστερα συνειδητοποιείτε ότι, επειδή κόψατε τις σελίδες σε μικρά κομμάτια, οι κάρτες δεν έχουν όλες αριθμό σελίδας και μπορεί να φτάσουν με λάθος σειρά. Αριθμείτε λοιπόν τις κάρτες —1, 2, 3, 4, 5, 6— και κρατάτε αντίγραφά τους, για την περίπτωση που κάποια χαθεί και χρειαστεί να τη στείλετε ξανά.
Αρχίζετε να στέλνετε τις κάρτες και ο φίλος σας μπορεί τελικά να συγκεντρώσει ολόκληρο το βιβλίο.
Αναρωτιέστε όμως: «Πώς ξέρω αν έλαβε έστω και μία;» Και σας έρχεται μια εξαιρετική ιδέα: να σας στείλει κι εκείνος μια κάρτα που να λέει: «Έλαβα τα πάντα μέχρι και την κάρτα με αριθμό 420».
Σερφ: Μετά ανησυχείτε: «Κι αν χαθεί αυτή η κάρτα;»
Τότε σκέφτεστε ότι μπορείτε να κοιτάξετε το ρολόι ή το ημερολόγιό σας και να πείτε: «Αν δεν έχω νέα μέχρι μια ορισμένη στιγμή, θα αρχίσω να στέλνω αντίγραφα, ώσπου να λάβω μια κάρτα που να λέει “Έλαβα τα πάντα μέχρι και την κάρτα με αριθμό τάδε”». Αυτό κάνει το TCP. Το IP, δηλαδή το Πρωτόκολλο Διαδικτύου, ορίζει τη μορφή των πακέτων και παρέχει ένα σύστημα διευθύνσεων.
Η βασική ιδέα πίσω από το TCP/IP είναι να κάνει αξιόπιστη την επικοινωνία πάνω από ένα μέσο που ενδέχεται να μην είναι αξιόπιστο. Επιτρέπει επίσης τη διασύνδεση πολλών διαφορετικών δικτύων, ώστε όλοι οι υπολογιστές ενός δικτύου να μπορούν να επικοινωνούν με υπολογιστές οποιουδήποτε άλλου δικτύου. Γι’ αυτό λειτουργεί ως παγκόσμιο σύστημα επικοινωνίας.
Φοβάμαι πως η εξήγησή μου κράτησε περισσότερο από πέντε λεπτά.
Ντρολέτ: Ναι, αλλά σίγουρα έκανε τα πράγματα σαφή!
Απ’ ό,τι καταλαβαίνω, ένα βασικό στοιχείο για να λειτουργεί αυτό το σύστημα είναι η ουδετερότητά του. Οι ενδιάμεσοι δρομολογητές και τα σημεία σύνδεσης δεν μπορούν να διαβάζουν το περιεχόμενο των πακέτων ή να αποφασίζουν ότι θα δώσουν μεγαλύτερη ή μικρότερη προτεραιότητα σε ένα πακέτο ή σε μια ομάδα πακέτων. Ισχύουν, δηλαδή, ίσοι όροι για όλους;
Σερφ: Ναι, δεν δίνουμε προτεραιότητα σε τίποτα, κι έτσι ισχύουν ίσοι όροι.
Κάποιοι θα ήθελαν να υπάρχουν τέτοιες δυνατότητες, αλλά εμείς είπαμε: «Όταν αρχίζεις να διασυνδέεις δίκτυα που λειτουργούν υπό διαφορετικούς φορείς, με διαφορετικά επιχειρηματικά μοντέλα και ούτω καθεξής, δεν μπορείς να εγγυηθείς παντού την ίδια ποιότητα υπηρεσίας».
Αυτό ενοχλεί πολλούς. Όμως το σύστημα λειτουργεί πάνω από ένα μέσο που ενδέχεται να μην είναι αξιόπιστο.
Η χωρητικότητά του είναι τόσο μεγάλη ώστε λειτουργεί στην πράξη. Ακόμη κι αν το χρησιμοποιείτε για τη μετάδοση βίντεο ή ήχου, αν χαθεί ένα πακέτο, μπορεί απλώς να ακούσετε μια στιγμιαία διακοπή ή να δείτε την εικόνα να χάνεται για λίγο. Τότε λέτε στον συνομιλητή σας: «Δεν σε άκουσα, πες το ξανά». Το σύστημα, λοιπόν, αντέχει σε διάφορα είδη αστοχίας.
Ντρολέτ: Είναι σωστό να πούμε ότι όσα συμβαίνουν σήμερα με τα πιθανά πρωτόκολλα για τους πράκτορες τεχνητής νοημοσύνης μοιάζουν με όσα συνέβαιναν στις πρώτες ημέρες του TCP/IP; Ή πρόκειται για εντελώς διαφορετικές περιπτώσεις;
Σερφ: Ναι, νομίζω ότι η σύγκριση στέκει — πρόκειται όμως για αναλογία, όχι για το ίδιο πράγμα.
Θα το εξηγούσα περίπου ως εξής: στην περίπτωση του TCP/IP, η ιδέα ήταν ότι το σύστημα, δηλαδή τα πρωτόκολλα, θα ήταν ουδέτερο ως προς τη μάρκα του υπολογιστή και ως προς την τεχνολογία του δικτύου, αρκεί το δίκτυο να μπορούσε να μεταφέρει ένα πακέτο.
Έτσι, το σύστημα ήταν εξαιρετικά γενικό, πολύ απλό και μπορούσε να εφαρμοστεί ευρέως.
Στην περίπτωση των πρακτόρων τεχνητής νοημοσύνης, εκτιμώ ότι εξακολουθεί να χρειάζεται κάτι κοινό που να ισχύει για όλους τους πράκτορες.
Μια λύση θα μπορούσε να είναι μια κοινή σημασιολογική γλώσσα, την οποία θα χρησιμοποιούν για να επικοινωνούν μεταξύ τους. Αυτό έχει σημασία γιατί θέλουμε οι έννοιες να είναι ακριβείς.
Όταν δύο πράκτορες ανταλλάσσουν σχέδια, συμφωνούν να κάνουν κάτι ή να αναφέρουν τα αποτελέσματα, χρειάζεται ακρίβεια και σαφήνεια, χωρίς αμφισημίες.
Ο λόγος είναι προφανής: αν οι πράκτορες παρερμηνεύσουν τι πρέπει να κάνουν, μπορεί να κάνουν κάτι που δεν περιμένατε. Και το σφάλμα μπορεί να μεγαλώσει. Κατά κάποιον τρόπο, μοιάζει με το παιδικό παιχνίδι του «χαλασμένου τηλεφώνου»: ψιθυρίζετε κάτι στο αυτί ενός ανθρώπου, εκείνος ψιθυρίζει στον επόμενο ό,τι νομίζει πως άκουσε, και ώσπου το μήνυμα να φτάσει στο δέκατο άτομο, έχει αλλάξει αρκετά.
Αυτή η εικόνα του 2012 είναι μια σύγχρονη εκδοχή ενός εξωφύλλου του Saturday Evening Post που φιλοτέχνησε ο Νόρμαν Ρόκγουελ το 1948, με τίτλο «Οι κουτσομπόληδες». Το πρωτότυπο έδειχνε μια φήμη να μεταδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο. Η νεότερη εικόνα δημοσιεύτηκε στο ιστολόγιο «Cyborgology», το οποίο υποστηρίζει ότι «τα άτομα και οι κοινωνικές ομάδες ήταν ανέκαθεν κυβόργια, επειδή πάντα υπήρχαμε σε συνδυασμό με την τεχνολογία». Σημειώνει επίσης: «Βλέπουμε να πολλαπλασιάζονται οι προσωπικές συσκευές, όπως το έξυπνο κινητό, που στην ουσία είναι ένας υπολογιστής τον οποίο κουβαλάμε παντού μαζί μας. Συχνά κοιμόμαστε έχοντάς το δίπλα στο κρεβάτι και το χρησιμοποιούμε για να ελέγξουμε τα προφίλ και τα μηνύματά μας μόλις ξυπνήσουμε. Δεν είναι δύσκολο να φανταστούμε ένα μέλλον όπου θα αρχίσουμε να μοιάζουμε με τα κυβόργια των ταινιών…» Εικόνα: William George Wadman/Cyborgology, με άδεια CC Attribution Non-Commercial Share Alike.
Σερφ: Μια αλυσίδα πρακτόρων θα μπορούσε να αντιμετωπίσει τον ίδιο κίνδυνο — εκτός αν οι πράκτορες διαθέτουν έναν κοινό σημασιολογικό τρόπο για να ανταλλάσσουν πληροφορίες με ακρίβεια.
Υπάρχει και ένα δεύτερο ζήτημα: οι πράκτορες τεχνητής νοημοσύνης θα ενεργούν για λογαριασμό χρηστών. Αν οι ενέργειές τους έχουν συνέπειες στον πραγματικό κόσμο, κάτι μπορεί να πάει στραβά. Και όταν κάτι πάει στραβά, οι άνθρωποι αναζητούν ποιος φταίει.
Αυτό σημαίνει ότι, αν είστε μια εταιρεία που παρέχει πλατφόρμες για πράκτορες ΤΝ, χρειάζεστε ένα αρχείο καταγραφής των ενεργειών του πράκτορά σας. Χρειάζεται μάλιστα αυτό το αρχείο να μπορεί να γίνει δεκτό ως αποδεικτικό στοιχείο σε δικαστήριο.
Αυτό επιβάλλει ορισμένες προϋποθέσεις στο σύστημα καταγραφής. Πρώτα απ’ όλα, πρέπει να υπάρχει· διαφορετικά δεν έχετε κανένα ιστορικό ενεργειών.
Δεύτερον, το ιστορικό πρέπει να μην μπορεί να πλαστογραφηθεί, ώστε κανείς να μην μπορεί εκ των υστέρων να αλλάξει τι συνέβη. Για να γίνει δεκτό ως αποδεικτικό στοιχείο στο δικαστήριο, πρέπει επίσης να διασφαλίζεται η αλυσίδα φύλαξής του και να πληρούνται διάφορες άλλες απαιτήσεις.
Ένα αξιόπιστο ιστορικό είναι αναγκαίο και για να διαπιστωθεί τι συνέβη όταν προκύψει πρόβλημα. Η εταιρεία, φυσικά, θέλει να μπορεί να υπερασπιστεί τον εαυτό της. Κάποιος μπορεί να πει «ο πράκτοράς σας έκανε το Χ», κι εσείς να θέλετε να απαντήσετε πειστικά: «Όχι, έκανε τα εξής. Έτσι συνέλεξε τα δεδομένα. Έτσι υπογράφηκαν ψηφιακά οι ενέργειές του», και ούτω καθεξής.
Ντρολέτ: Αυτό εγείρει και το ερώτημα: ποιανού είναι ο πράκτορας; Και ποιος λογοδοτεί για τις πράξεις του;
Σερφ: Είναι ένας τομέας όπου το νομικό πλαίσιο δεν έχει ακόμη ξεκαθαρίσει. Αν η Google, στην οποία εργαζόμουν μέχρι πριν από δύο εβδομάδες, δημιουργεί πράκτορες ή παρέχει πλατφόρμες για τη δημιουργία τους, κάποιος θα μπορούσε να πει: «Αν ο πράκτορας κάνει λάθος, φταίει η Google». Η Google, όμως, θα μπορούσε να απαντήσει: «Μισό λεπτό. Εσείς δώσατε στον πράκτορα τις οδηγίες να κάνει συγκεκριμένα πράγματα και, σύμφωνα με το ιστορικό, αυτά έκανε. Τώρα λέτε ότι το αποτέλεσμα δεν ήταν καλό — αλλά εσείς του ζητήσατε να ενεργήσει έτσι».
Βέβαια, αν ζητήσατε από τον πράκτορα να κάνει το Χ και το ιστορικό δείχνει ότι έκανε το Ψ, τότε μπορεί να υπάρχει μια διαφορά που πρέπει να επιλυθεί.
Αυτό μας έχει οδηγήσει στο ερώτημα αν οι πράκτορες πρέπει να καταχωρίζονται σε κάποιο μητρώο, ώστε ένα συγκεκριμένο μέρος να αναλαμβάνει την ευθύνη και να λογοδοτεί για τις ενέργειές τους.
Κατά συνέπεια, ίσως χρειάζονται διαφορετικά επίπεδα εξουσιοδότησης, ευθύνης και λογοδοσίας.
Ντρολέτ: Συναντούν μεγάλη αντίσταση αυτές οι ιδέες;
Σερφ: Όχι. Αντίθετα, νομίζω ότι υπάρχει αίσθηση επείγοντος να αναπτυχθούν και να πάρουν συγκεκριμένη μορφή.
Γιατί, συλλογικά, προχωρούμε με μεγάλη ταχύτητα στη δημιουργία και χρήση πρακτόρων. Είναι εξαιρετικά βολικοί, ακόμη κι αν υπάρχει κίνδυνος να κάνουν λάθη.
Οι άνθρωποι είμαστε από τη φύση μας οκνηροί. Αν κάποιος άλλος μπορεί να κάνει τη δουλειά, συχνά ευχαρίστως τον αφήνουμε. Είναι λοιπόν πιθανό να χρησιμοποιούμε πράκτορες ακόμη και όταν δεν θα ήταν συνετό, απλώς επειδή υπόσχονται να κάνουν τη ζωή μας ευκολότερη — εφόσον λειτουργούν σωστά.
Αν δεν λειτουργούν σωστά, η αντιμετώπιση του προβλήματος μπορεί να μην είναι εύκολη. Μια λύση θα μπορούσε να βασίζεται στις κυρώσεις. Για παράδειγμα, προσπαθούμε να επηρεάσουμε τη συμπεριφορά των οδηγών λέγοντάς τους ότι θα υπάρξουν συνέπειες αν τους πιάσουμε να οδηγούν χωρίς ζώνη ασφαλείας.
Ντρολέτ: Ας ορίσουμε τους όρους μας. Τι είναι ένας «πράκτορας»;
Σερφ: Είναι μια ερώτηση που κάνουν πολλοί, ακόμη και οι άνθρωποι που τους δημιουργούν.
Πιθανότατα, ένας πράκτορας είναι ένα λογισμικό που μπορεί να αλληλεπιδρά με τον υπόλοιπο κόσμο. Βέβαια, κάποιοι θα έλεγαν ότι και ένα αυτοοδηγούμενο αυτοκίνητο μπορεί να θεωρηθεί πράκτορας στον φυσικό κόσμο.
Πρόκειται όμως για ένα πολύ ιδιαίτερο είδος λογισμικού. Δεν μοιάζει με τις κλασικές εντολές «αν–τότε–αλλιώς» μιας γλώσσας προγραμματισμού όπως η Fortran. Ένας πράκτορας ΤΝ είναι μια ιδιόμορφη παραγωγική αρχιτεκτονική, με δυνατότητες που δεν είναι πλήρως σαφείς και, γενικά, με μη ντετερμινιστική συμπεριφορά. Αυτό σημαίνει ότι, αν δώσετε την ίδια είσοδο σε δύο διαφορετικά μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, μπορεί να πάρετε διαφορετικές εξόδους.
Ντρολέτ: Όταν μιλάτε για πράκτορα ή για «αυτενέργεια», εννοείτε την ικανότητα να κάνει επιλογές; Να αντιλαμβάνεται έναν στόχο, να σχεδιάζει βήματα, να χρησιμοποιεί εργαλεία και να προσπαθεί να επιτύχει ένα αποτέλεσμα; Με άλλα λόγια, αντί απλώς να απαντά σε μια ερώτηση όπως ένα συνηθισμένο chatbot, ένας πράκτορας ΤΝ παίρνει αποφάσεις και ενεργεί;
Σερφ: Ναι, αν και ας είμαστε προσεκτικοί με φράσεις όπως «επιτυγχάνει ένα αποτέλεσμα», που μπορεί να υπονοούν ότι το αποτέλεσμα είναι προκαθορισμένο. Θα έλεγα ότι ένας πράκτορας προβαίνει σε ενέργειες…
Ντρολέτ: …για λογαριασμό κάποιου ανθρώπου;
Σερφ: Εδώ μπαίνουμε σχεδόν σε μια συζήτηση για τη λογική των συστημάτων. Παρότι συνήθως οι πράκτορες χρησιμοποιούνται από ανθρώπους, τίποτα δεν εμποδίζει έναν πράκτορα να δημιουργήσει έναν άλλον πράκτορα ή να του αναθέσει να κάνει κάτι.
Σερφ: Επίσης, επειδή τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα έχουν την ικανότητα να συλλογίζονται και να διατυπώνουν τη συλλογιστική τους, ίσως λειτουργούν έξω από το κλασικό πρότυπο ενός προγράμματος.
Επομένως, όταν λέμε ότι ένας άνθρωπος θέτει σε λειτουργία πράκτορες για να κάνουν πράγματα για λογαριασμό του, περιγράφουμε μόνο τη σημερινή εμπειρία. Κάποια στιγμή, οι πράκτορες μπορεί να δημιουργούν άλλους πράκτορες. Άλλωστε, μπορούν να πατούν τα ίδια κουμπιά που πατάμε κι εμείς.
Ξεφεύγω λίγο από το θέμα, αλλά αυτό που θέλω να πω είναι ότι η έννοια του πράκτορα έχει πολύ ευρύ πεδίο εφαρμογής. Και επειδή στους πράκτορες δίνεται η δυνατότητα να κάνουν διάφορα πράγματα που συνήθως συνδέουμε με ανθρώπους, μπορούν, αν τους το επιτρέψουμε, να ενεργούν αρκετά ανεξάρτητα.
Ντρολέτ: Ήθελα επίσης να σας ρωτήσω για την παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων. Χρησιμοποιεί τα συμφραζόμενα για να παράγει αυτόματα κείμενο, προβλέποντας ποια θα πρέπει να είναι η επόμενη λέξη; Με άλλα λόγια, κάνει μια εικασία;
Σερφ: Νομίζω ότι αυτός είναι ένας εξαιρετικά ανεπαρκής τρόπος να περιγράψουμε τι κάνουν τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα. Είναι πολύ πιο σύνθετα απ’ όσο ακούγεται. Ακόμη κι αν ισχύει ότι παράγουν μία λέξη τη φορά —κάτι που, παρεμπιπτόντως, δεν ισχύει πια απαραίτητα—, είναι αξιοσημείωτο το ότι μπορούν να καταλήγουν στο ποια πρέπει να είναι η επόμενη λέξη.
Και τα αποτελέσματα μπορεί να είναι εντυπωσιακά. Ένα μεγάλο γλωσσικό μοντέλο μπορεί να γράψει λογισμικό που λειτουργεί και να δημιουργήσει εικόνες που αποδίδουν νοηματικά αυτό που του ζητήσατε.
Παρεμπιπτόντως, με τον κίνδυνο να το ανθρωπομορφοποιήσω, είναι δυνατόν σε κάποιον βαθμό να παρατηρήσουμε τι «σκέφτεται» ένα μεγάλο γλωσσικό μοντέλο όταν παράγει λέξεις. Υπάρχουν σημεία όπου μπορούμε να κοιτάξουμε μέσα στο μοντέλο και να πάρουμε μια ιδέα για το τι «σκέφτεται», βλέποντας, για παράδειγμα, τις λέξεις που βάζει στο μεταφορικό «πρόχειρό» του. Μπορούμε να δούμε ποιες λέξεις ενσωματώνει ή ποιες ιδέες επεξεργάζεται και να σχηματίσουμε μια εικόνα για τις έννοιες που αναδύθηκαν από την αρχική μας οδηγία.
Πρέπει, ωστόσο, να πω ότι, παρόλο που μπορεί να ακούγομαι σαν ειδικός σε αυτόν τον τομέα, δεν θεωρώ τον εαυτό μου ειδικό. Γνωρίζω την ορολογία, κι αυτό μερικές φορές με κάνει να ακούγομαι σαν ειδικός. Παρεμπιπτόντως, γι’ αυτό και πολλά μεγάλα γλωσσικά μοντέλα ακούγονται σαν ειδικοί: απλώς γνωρίζουν την ορολογία. Ακόμη κι όταν δεν ξέρουν για τι μιλούν, μπορούν να ακούγονται πολύ πειστικά.
Ακόμη κι όταν λένε ψέματα, ακούγονται πειστικά.
Και μερικά όντως λένε ψέματα, πράγμα πραγματικά παράξενο.
Ντρολέτ: Για να είμαι βέβαιος ότι καταλαβαίνω: αυτές οι περιπτώσεις ήταν κάτι περισσότερο από απλά λάθη; Τα μοντέλα προσπαθούσαν σκόπιμα να εξαπατήσουν;
Σερφ: Πολύ σκόπιμα. Αν και, πάλι, είμαι επιφυλακτικός με διατυπώσεις που ακούγονται ανθρωπομορφικές. Είναι επικίνδυνο να τις χρησιμοποιούμε.
Όταν όμως ένα μεγάλο γλωσσικό μοντέλο παράγει κάτι, λειτουργεί με ορισμένους στόχους. Με την οδηγία σας προσπαθείτε να το κάνετε να εκτελέσει μια εργασία: να γράψει ένα πρόγραμμα, να σχεδιάσει μια εικόνα, να συνθέσει μουσική ή να αναλύσει ένα μεγάλο κείμενο. Έχουμε διαπιστώσει ότι, όταν το μοντέλο εκτιμά πως μια εργασία έχει ουσιαστικά ολοκληρωθεί αλλά δεν μπορεί στην πραγματικότητα να την τελειώσει, μερικές φορές «κλέβει» ή λέει ψέματα. Μπορεί να πει «το έκανα», ενώ δεν το έκανε.
Ντρολέτ: Εντυπωσιακό. Μπορείτε να μας πείτε περισσότερα;
Σερφ: Μπορεί να ισχυριστεί ότι έκανε το Χ, ενώ στην πραγματικότητα έκανε το Ψ. Δεν νομίζω ότι κατανοούμε πλήρως γιατί συμπεριφέρεται έτσι. Υπάρχει όμως στον χώρο της ΤΝ ο όρος «ευθυγράμμιση»: σημαίνει ότι προσπαθούμε να ευθυγραμμίσουμε τη συμπεριφορά του μεγάλου γλωσσικού μοντέλου ή του νευρωνικού δικτύου με ορισμένες αξίες ή κανόνες που θεωρούμε σημαντικούς. Είναι δύσκολο να γίνει αυτό ενώ το μοντέλο προσπαθεί ταυτόχρονα να εκτελέσει την οδηγία που του δώσαμε. Αυτό απασχολεί σήμερα τον χώρο της ΤΝ: πώς θα ενσωματώσουμε, κατά την εκπαίδευση, κανόνες συμπεριφοράς που να ανταποκρίνονται στις ανθρώπινες αξίες που προσδοκούμε.
Βέβαια, οι ανθρώπινες αξίες διαφέρουν από πολιτισμό σε πολιτισμό, ίσως ακόμη και από γενιά σε γενιά. Άρα, ακόμη κι αν ξέραμε πώς να το πετύχουμε, μπορεί να καταλήγαμε με μεγάλα γλωσσικά μοντέλα ευθυγραμμισμένα με διαφορετικές αρχές.
Επιπλέον, υπάρχουν άνθρωποι που θα σας βλάψουν για να εξυπηρετήσουν τα δικά τους στενά συμφέροντα. Μεγάλο μέρος της εγκληματικής συμπεριφοράς βασίζεται σε αυτό.
Επομένως, δεν κατανοούμε πλήρως πώς να ευθυγραμμίσουμε ένα συγκεκριμένο μεγάλο γλωσσικό μοντέλο με ένα συγκεκριμένο σύστημα αξιών. Το θέμα εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο εκτεταμένης συζήτησης και έρευνας.
Ντρολέτ: Για να καταλάβω: με τον κίνδυνο να το ανθρωπομορφοποιήσω, το μεγάλο γλωσσικό μοντέλο θέλει ουσιαστικά να ευχαριστήσει τον «αφέντη» του; Γι’ αυτό λέει ψέματα;
Σερφ: Θα σας δώσω ένα παράδειγμα όπου προσπαθεί να γίνει αρεστό στον χρήστη.
Κάποια στιγμή, για να ελέγξω αν ένα μεγάλο γλωσσικό μοντέλο είχε μάθει κάτι από τη συνομιλία μας, του ζήτησα να τελειώνει κάθε απάντησή του με το σύμβολο «@». Ήθελα απλώς να διαπιστώσω ότι μπορούσε να μάθει να κάνει κάτι.
Μου απάντησε: «Εντάξει, μπορώ να το κάνω».
Αλλά δεν το έκανε.
Του είπα λοιπόν: «Δεν το έκανες», και άρχισε να ζητά συγγνώμη. Όταν τελείωσε την απολογία του, πάλι δεν είχε βάλει το σύμβολο.
Συνεχίσαμε έτσι για λίγο. Οι συγγνώμες του γίνονταν όλο και πιο περίτεχνες, αλλά εξακολουθούσε να μην κάνει αυτό που του είχα ζητήσει.
Δεν έχουν εκπαιδευτεί όλα τα μοντέλα να δίνουν μεγαλύτερη αξία στην ικανοποίηση των επιθυμιών του χρήστη απ’ ό,τι στην εκτέλεση της εργασίας. Κάποια όμως το κάνουν. Δίνουν απλώς μεγαλύτερη προτεραιότητα στο να λένε πράγματα που ευχαριστούν τον χρήστη παρά στο να κάνουν την ίδια τη δουλειά.
Κι αυτό μας φέρνει στο δύσκολο ερώτημα του πόσο καλά λειτουργεί τελικά όλη αυτή η εκπαίδευση. Έχουν υπάρξει, για παράδειγμα, περιπτώσεις όπου ένα μεγάλο γλωσσικό μοντέλο εκπαιδεύτηκε να βάζει τη νίκη πάνω απ’ όλα.
Ντρολέτ: Όπως;
Σερφ: Υπάρχει τουλάχιστον ένα παράδειγμα —ίσως ανεπιβεβαίωτο— από ένα πρόγραμμα σκακιού: όταν έχανε, το μεγάλο γλωσσικό μοντέλο άρχισε να μετακινεί τα πιόνια παράνομα. Για παράδειγμα, μετακινούσε έναν ίππο σε τετράγωνο όπου ήξερε ότι δεν επιτρεπόταν να πάει.
Υπάρχουν πολλές τέτοιες ιστορίες. Γι’ αυτό πολλοί από εμάς, ανάμεσά τους κι εγώ, ανησυχούμε για την απρόβλεπτη φύση της αλληλεπίδρασης με τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα — και, κατ’ επέκταση, για τους πράκτορες. Η μη ντετερμινιστική φύση των αποτελεσμάτων τους είναι κάτι που πρέπει να μας κάνει όλους να σταθούμε και να σκεφτούμε.
Επειδή όμως λειτουργούν τόσο καλά τις περισσότερες φορές, τείνουμε να αγνοούμε ότι κάποιες φορές απλώς δεν θα λειτουργήσουν. Ακόμη χειρότερα, ίσως μερικές φορές να μην αντιλαμβανόμαστε καν ότι ένα μοντέλο απέτυχε, επειδή μπορεί να ακούγεται τόσο πειστικό.
Ντρολέτ: Θέλω να αναφέρω ένα σχόλιο από πρόσφατο άρθρο του Tech Times. Ο συντάκτης μιλά για την ανάγκη να αναπτυχθούν ασφαλιστικές δικλίδες για τους πράκτορες ΤΝ. Θέτει όμως και ένα ερώτημα: «Ποιανού τα συμφέροντα θα εξυπηρετούν αυτές οι δικλίδες;» Υποστηρίζει ότι οι νέες πλατφόρμες με επίκεντρο την ΤΝ πρέπει να παραμείνουν ανοιχτές, ουδέτερες και ισότιμες. Διαφορετικά, λέει, θα καταλήξουμε με ένα επίπεδο τεχνητής νοημοσύνης που θα συγκεντρώνει την ισχύ στα χέρια λίγων.
Σερφ: Κάθε νέο εργαλείο μπορεί να έχει τέτοιο αποτέλεσμα.
Ξέρω ότι υπάρχουν προγραμματιστές που λένε: «Ήρθε το τέλος του κόσμου, ένας πράκτορας θα πάρει τη δουλειά μου».
Υπάρχουν όμως και άλλοι που τους απαντούν: «Όχι, κάνεις λάθος. Τη δουλειά σου θα την πάρει ένας άλλος προγραμματιστής, που ξέρει να χρησιμοποιεί τους πράκτορες καλύτερα από εσένα».
Οπότε, ναι, θα μπορούσε κανείς να πει ότι η δυνατότητα ανάπτυξης τεχνολογίας πρακτόρων συγκεντρώνεται σε λίγα χέρια. Αλλά ακόμη κι εκεί ο ανταγωνισμός είναι αρκετά έντονος, και υπάρχουν αρκετοί φορείς με πλατφόρμες που μπορούν να αναπτύξουν τέτοια τεχνολογία.
Το εσωτερικό του Κέντρου Δεδομένων του CERN στην Ελβετία. Εικόνα: CERN.
Ντρολέτ: Ας δούμε όμως τη γενικότερη εικόνα. Το TCP/IP σχεδιάστηκε για να είναι ουδέτερο. Δεν ανήκε σε κανέναν και αναπτυσσόταν μέσα από μια ανοιχτή διαδικασία.
Απ’ ό,τι καταλαβαίνω, τα νέα πρωτόκολλα για πράκτορες ΤΝ διατίθενται με ανοιχτές άδειες και φιλοξενούνται από το Linux Foundation. Αυτό σημαίνει ότι τελικά διαμορφώνονται από τις μεγαλύτερες εταιρείες ΤΝ στον κόσμο. Δεν είναι το ίδιο με το να είναι ουδέτερα και να μην ανήκουν σε κανέναν.
Σερφ: Ας μην ξεχνάμε ότι υπάρχει πολλή ανοιχτά διαθέσιμη βιβλιογραφία για τους πράκτορες και την τεχνητή νοημοσύνη. Στην Google, για παράδειγμα, μία από τις σημαντικότερες εργασίες δημοσιεύτηκε το 2017. Αν θυμάμαι σωστά, είχε τίτλο «Attention Is All You Need» και εισήγαγε την τεχνολογία των transformers, στην οποία βασίζονται σχεδόν όλοι οι δημοφιλείς πράκτορες σήμερα.
Υπάρχει λοιπόν πολλή ανοιχτή βιβλιογραφία, καθώς και ορισμένα ανοιχτά μοντέλα.
Ντρολέτ: Αυτό που προσπαθούσα να πω είναι ότι αφιερώσατε 50 χρόνια στην ανάπτυξη υποδομών ώστε το διαδίκτυο να είναι όσο το δυνατόν πιο ανοιχτό και ουδέτερο. Πιστεύετε ότι αυτό μπορεί να συνεχιστεί και στο μέλλον, με την ΤΝ;
Σερφ: Υπάρχουν άνθρωποι πρόθυμοι να επενδύσουν στη δημιουργία ανοιχτών μοντέλων. Ακόμη και η Google το έχει κάνει.
Παρ’ όλα αυτά, δέχομαι ότι σήμερα τα πιο εντυπωσιακά μοντέλα είναι πάρα πολύ μεγάλα και λειτουργούν μόνο με σημαντικούς υπολογιστικούς πόρους. Αυτό περιορίζει τον αριθμό των ανταγωνιστών στην κορυφή: μπορούν να συμμετέχουν όσοι έχουν την οικονομική δυνατότητα να αποκτήσουν πρόσβαση σε μεγάλες ποσότητες εξειδικευμένης υπολογιστικής ισχύος. Είτε πρόκειται για GPU —μονάδες επεξεργασίας γραφικών, ηλεκτρονικά κυκλώματα που βρίσκονται σε συσκευές από κινητά τηλέφωνα έως στρατιωτικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη— είτε για TPU, τα ειδικά σχεδιασμένα τσιπ της Google, χρειάζεται κάτι που να εκτελεί πράξεις με πίνακες σε εξαιρετικά υψηλές ταχύτητες. Υπάρχει, λοιπόν, ένας περιορισμός λόγω της πολύ μεγάλης επένδυσης σε ακριβή υποδομή και εξοπλισμό…
Ντρολέτ: …σε «βαριά υπολογιστικά συστήματα», όπως τα λένε;
Σερφ: Ναι, ακριβώς.
Υποψιάζομαι όμως ότι, όπως συνέβη με πολλές άλλες τεχνολογίες που ξεκίνησαν μεγάλες και ακριβές, έτσι κι αυτές τελικά θα γίνουν μικρότερες και φθηνότερες. Σκεφτείτε το κινητό τηλέφωνο το 1983: το πρώτο φορητό κινητό είχε περίπου το μέγεθος ενός τούβλου, μια μακριά κεραία και ζύγιζε σχεδόν ένα κιλό. Το μόνο που μπορούσε να κάνει ήταν τηλεφωνικές κλήσεις. Δεν ήταν καν υπολογιστής.
Σήμερα, βέβαια, όλοι κουβαλάμε τέτοιες συσκευές —σηκώνει το έξυπνο κινητό του μπροστά στην κάμερα— που κάνουν πολύ περισσότερα, ενώ είναι μικρότερες και πιο εύχρηστες.
Πιστεύω λοιπόν ότι, με τον καιρό, τα συστήματα και οι υπηρεσίες ΤΝ θα γίνονται φθηνότερα και πιο προσιτά.
Ντρολέτ: Έχω καταχραστεί αρκετά τον χρόνο σας, αλλά ήθελα να σας ρωτήσω και κάτι άλλο. Μιλούσαμε πριν για το ότι η ΤΝ πρέπει να εκπαιδεύεται. Αυτό γίνεται τροφοδοτώντας τη με τεράστιες ποσότητες κειμένων που έχουν ήδη γράψει άνθρωποι: βιβλία, περιοδικά, εφημερίδες, επιστημονικές εκδόσεις και πολλά άλλα.
Όπως γνωρίζετε, έχουν ασκηθεί πολλές αγωγές επειδή η ΤΝ εκπαιδεύεται πάνω στα έργα άλλων ανθρώπων —στη δική τους πνευματική ιδιοκτησία— χωρίς εκείνοι να αποζημιώνονται. Νομίζω ότι έχω ακούσει αυτό να αποκαλείται «πρόβλημα αναδρομής»: η ΤΝ συνθέτει όσα παράγουν άλλοι και τα δίνει στους χρήστες, αλλά κρατά για τον εαυτό της όλο το διαφημιστικό έσοδο. Παίρνει το περιεχόμενο, το συνθέτει —ή το αναπαράγει— και ο αναγνώστης που αποφασίζει να μην πατήσει τον σύνδεσμο προς την αρχική πηγή δεν αποφέρει έσοδα στον κάτοχο του έργου. Με άλλα λόγια, ο δημιουργός δεν μπορεί να κερδίσει χρήματα από το περιεχόμενό του.
Η εικόνα παγώνει για λίγο.
Σερφ: Σας έχασα για μια στιγμή.
Λέγατε ότι οι συγγραφείς βιβλίων διαμαρτύρονται πως χρησιμοποιείται χωρίς άδεια η πνευματική τους ιδιοκτησία, σωστά; Και αυτό μας φέρνει πίσω στο οικοσύστημα που είχε δημιουργηθεί: ένα μοντέλο χρηματοδότησης στο οποίο οι άνθρωποι είχαν οικονομικό κίνητρο να δημοσιεύουν υλικό στο διαδίκτυο, γνωρίζοντας ότι κάθε επίσκεψη μπορούσε να τους αποφέρει έσοδα.
Ντρολέτ: Ακριβώς. Τώρα όμως αυτές οι επισκέψεις μένουν στον πράκτορα ΤΝ. Κατά μία έννοια, η ΤΝ καταβροχθίζει το περιεχόμενο που θα χρειαζόμαστε ως πρώτη ύλη στο μέλλον. Χρησιμοποιώντας όλο αυτό το περιεχόμενο χωρίς να αποζημιώνει τους δημιουργούς του, οι πράκτορες ΤΝ καταστρέφουν το οικονομικό κίνητρο για τη δημιουργία του — ή, ακριβέστερα, για τη δημοσιοποίησή του.
Σερφ: Εδώ συμβαίνει κάτι πολύ παράξενο. Όταν ακούω συγγραφείς να λένε «είναι τρομερό, η ΤΝ σας χρησιμοποίησε το βιβλίο μου», σκέφτομαι: «Μισό λεπτό. Και οι άνθρωποι διαβάζουν το βιβλίο σας, σωστά;»
Ντρολέτ: Ναι, αλλά πληρώνουν γι’ αυτό.
Σερφ: Ας αναρωτηθούμε λοιπόν αν εκείνοι που εκπαιδεύουν τα συστήματά τους μπορούν να αγοράσουν ένα βιβλίο και έπειτα να χρησιμοποιήσουν το περιεχόμενό του για την εκπαίδευση. Τίποτα δεν εμποδίζει κάποιον να αγοράσει ένα αντίτυπο και να το χρησιμοποιήσει ως εκπαιδευτικό υλικό. Νομίζω ότι η ένσταση εδώ είναι πως το σύστημα που χρησιμοποίησε το βιβλίο μπορεί, με κάποιον τρόπο, να αξιοποιήσει τις πληροφορίες του αποτελεσματικότερα από ό,τι οι άνθρωποι.
Ντρολέτ: Το σύστημα όμως διανέμει το βιβλίο αποτελεσματικότερα, χωρίς να αποζημιώνει τον αρχικό δημιουργό του. Ουσιαστικά το αναδιανέμει —το μεταπωλεί— σε τεράστια κλίμακα, χωρίς να καταλήγουν επιπλέον χρήματα στον δημιουργό.
Και υποθέτω ότι, στο παράδειγμά σας, δεχόμαστε πως όσοι εκπαίδευσαν το σύστημα ΤΝ πλήρωσαν για το αρχικό βιβλίο που ψηφιοποίησαν και χρησιμοποίησαν.
Σερφ: Αυτό είναι ενδιαφέρον. Σκόπευα να ακολουθήσω λίγο διαφορετική κατεύθυνση, αλλά χαίρομαι που το αναφέρατε.
Ένα αντεπιχείρημα είναι ότι και οι άνθρωποι διαβάζουν τα βιβλία σας και μετά κάνουν πράγματα με όσα έμαθαν. Ασφαλώς δεν διαμαρτύρεστε γι’ αυτό.
Ποια είναι λοιπόν η διαφορά από έναν άνθρωπο που αγοράζει το βιβλίο σας, το διαβάζει και αξιοποιεί τις γνώσεις που απέκτησε;
Ντρολέτ: Ναι, αλλά ο ιδιοκτήτης του πράκτορα ΤΝ πλήρωσε μόνο για ένα βιβλίο.
Σερφ: Έχοντας μάθει από το βιβλίο, απλώς διαδίδει ευρέως τις γνώσεις που περιέχει…
Ντρολέτ: …και κερδίζει χρήματα από αυτό.
Σερφ: Σωστά. Εντάξει.
Αλλά και οι άνθρωποι το κάνουν. Το ότι βρήκα μια δουλειά επειδή διάβασα το βιβλίο σας δεν σημαίνει ότι σας οφείλω μέρος του εισοδήματός μου, αφού πλήρωσα για το βιβλίο. Μέχρι τώρα το μόνο που ζητούσατε ήταν να πληρωθείτε για το βιβλίο. Και τώρα μου λέτε: «Επειδή χρησιμοποίησες το περιεχόμενό του, μου οφείλεις περισσότερα».
Σερφ: Μπορείτε να καταλάβετε και το επιχείρημα της πλευράς της ΤΝ: «Πλήρωσα για το βιβλίο σας, και τώρα ο ευφυής πράκτοράς μου αξιοποιεί τις γνώσεις του για να παράγει κάτι νέο».
Ας το δούμε αλλιώς. Ας υποθέσουμε ότι είστε ζωγράφος και μου αρέσει το έργο σας. Βλέπω τους πίνακές σας, κάνω μάλιστα μερικά σχέδια που τους μιμούνται, προσπαθώ να μάθω την τεχνική σας και στη συνέχεια ζωγραφίζω στο ύφος σας. Δεν μπορείτε να μου κάνετε μήνυση επειδή ζωγραφίζω στο ύφος σας. Θα μπορούσατε να μου κάνετε μήνυση αν παρουσίαζα έναν δικό μου πίνακα ως έργο σας, γιατί αυτό θα ήταν απάτη. Αλλά δεν μιλάμε γι’ αυτό εδώ.
Ντρολέτ: Ναι.
Σερφ: Το γεγονός ότι έμαθα το δικό σας ύφος και το ύφος άλλων για να δημιουργήσω κάτι δεν πρέπει, από μόνο του, να θεωρείται απόδειξη παραβίασης. Κατά τη γνώμη μου, υπάρχει παραβίαση μόνο αν παραβιάζονται οι κανόνες της πνευματικής ιδιοκτησίας, όπως οι περιορισμοί στην κατά λέξη αναπαραγωγή.
Ντρολέτ: Στο υποθετικό σας παράδειγμα, λοιπόν, οι πράκτορες ΤΝ δεν αντιγράφουν τη μοναδική έκφραση μιας ιδέας, κάτι που θα παραβίαζε την πνευματική ιδιοκτησία. Λέτε ότι αντλούν επιρροές και μαθαίνουν από αποσπάσματα εδώ κι εκεί.
Παραμένει όμως το πρόβλημα ότι, στο τέλος της ημέρας, μειώνεται το οικονομικό κίνητρο για τη δημιουργία πρωτότυπου περιεχομένου. Ο δημιουργός δεν ανακτά το κόστος της παραγωγής του έργου τέχνης ή του κειμένου που δημοσίευσε.
Και τα χαμένα έσοδα μπορεί να είναι σημαντικά. Διάβασα ότι τουλάχιστον ορισμένοι ιστότοποι είδαν τα έσοδά τους να μειώνονται κατά 90% όταν η ΤΝ άρχισε να δίνει περιλήψεις του περιεχομένου τους, αντί να παραπέμπει τους χρήστες στον αρχικό ιστότοπο.
Σερφ: Δηλαδή η ΤΝ παρήγε περιλήψεις τόσο καλές και πλήρεις, ώστε ο τελικός χρήστης δεν χρειαζόταν να επισκεφθεί τον ιστότοπο του αρχικού δημιουργού, όπου θα έβλεπε διαφημίσεις ή θα συνέβαλλε με άλλον τρόπο στα έσοδά του.
Νομίζω ότι το επιχείρημα για το οικονομικό κίνητρο είναι εύλογο. Υπάρχει ένα πρόβλημα ανατροφοδότησης: μεγάλο μέρος του περιεχομένου που παράγει η ΤΝ χρησιμοποιείται για την εκπαίδευση πρακτόρων ΤΝ και, πολύ σύντομα, υπάρχει κίνδυνος να μπει κακής ποιότητας υλικό στη διαδικασία εκπαίδευσης. Επομένως, ναι, θεωρώ ότι το επιχείρημά σας είναι ισχυρότερο όταν μιλάτε για πρόβλημα κινήτρων παρά για παραβίαση δικαιωμάτων.
Αυτό έχει ενδιαφέρον.
Εγείρει όμως και το ερώτημα: γιατί θεωρούμε εντάξει να πληρώνεται κάποιος για ένα βιβλίο, γνωρίζοντας ότι οι άνθρωποι θα πάρουν τις γνώσεις του και θα κάνουν με αυτές πράγματα στα οποία ο συγγραφέας δεν έχει πρόσβαση, αλλά όχι όταν κάτι ανάλογο συμβαίνει με τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα; Μαθαίνουν από τα βιβλία που διαβάζουν, έτσι δεν είναι; Και μετά βγάζουν χρήματα από αυτό.
Ντρολέτ: Νομίζω ότι η διαφορά είναι η τεράστια κλίμακα. Τον 19ο αιώνα, αν κάποιος διάβαζε ένα βιβλίο του Κάρολου Δαρβίνου για τη θεωρία της εξέλιξης, μπορούσε μετά να χρησιμοποιήσει όσα έμαθε για να πει: «Θα πάω να ελέγξω αυτή την ιδέα, ακόμη κι αν χρειαστεί να ταξιδέψω κάπου όπως η Ινδονησία, για να καταλάβω γιατί τα ασιατικά είδη σταματούν σε μια συγκεκριμένη γεωγραφική γραμμή και πέρα από αυτήν εμφανίζονται αυστραλιανά είδη». Αυτό ήταν το αποτέλεσμα ενός ανθρώπου που διάβασε ένα βιβλίο, έμαθε μια ιδέα και ενήργησε με βάση αυτήν. Τώρα, δυνητικά εκατομμύρια άνθρωποι μπορούν να μάθουν από την ιδέα που περιέχεται στο ίδιο βιβλίο, να τη χρησιμοποιήσουν, να την αναπτύξουν προς άλλες κατευθύνσεις — ενώ, στο τέλος, η αμοιβή του δημιουργού αντιστοιχεί ακόμη στην αγορά ενός μόνο αντιτύπου.
Σερφ: Είναι πραγματικά συναρπαστικό. Θα μπορούσε κανείς να αναρωτηθεί γιατί να δημοσιεύσει οτιδήποτε στον Παγκόσμιο Ιστό, αφού πρόκειται για μια γιγάντια μηχανή αντιγραφής.
Ντρολέτ: Ναι, ασφαλώς…
Σερφ: Το εννοώ κυριολεκτικά. Όταν ο φυλλομετρητής σας επισκέπτεται μια διεύθυνση στο διαδίκτυο, κατεβάζει ένα αρχείο. Δημιουργεί ένα αντίγραφο του περιεχομένου που βρίσκεται εκεί και σας το εμφανίζει. Άρα όσα δημοσιεύετε στον Παγκόσμιο Ιστό αντιγράφονται αυτούσια δισεκατομμύρια φορές την ημέρα. Ο μόνος λόγος που οι άνθρωποι το ανέχονται είναι είτε ότι τους αρκεί να βρίσκει κάποιος χρήσιμες τις πληροφορίες τους —ένα από τα αρχικά κίνητρα— είτε ότι κερδίζουν χρήματα από αυτές.
Ήταν λοιπόν ικανοποιημένοι επειδή η δημοσίευση πληροφοριών στο διαδίκτυο τους απέφερε εισόδημα. Το δικό σας επιχείρημα, το οποίο δεν θεωρώ αβάσιμο, είναι ότι τα έσοδα δεν επιστρέφουν πλέον στις πηγές των πληροφοριών που χρησιμοποιούνται για την εκπαίδευση της ΤΝ.
Ντρολέτ: Ακριβώς. Και η απόκτηση αυτών των πληροφοριών μπορεί να κοστίζει πολύ.
Να σας δώσω ένα συγκεκριμένο παράδειγμα από τη ζωή μου: αυτό είναι ένα βιβλίο που έγραψα. Το σηκώνει μπροστά στην κάμερα. Για την έρευνά του ταξίδεψα στο Βιετνάμ και έκανα επιτόπιο ρεπορτάζ για κάποια ασυνήθιστα θηλαστικά, τα οποία ορισμένοι ειδικοί θεωρούν τα σπανιότερα και περισσότερο απειλούμενα στον κόσμο.
Χρειάστηκε πολλή δουλειά επί τόπου. Έκανα εμβόλια για την προστασία μου από την ελονοσία και διάφορες λιγότερο γνωστές τροπικές ασθένειες, εξασφάλισα άδειες από την κυβέρνηση στο Ανόι, πλήρωσα διερμηνείς και κάλυψα πολλά άλλα έξοδα, πέρα από τα συνηθισμένα έξοδα ενός ταξιδιού στην Ασία. Έπρεπε λοιπόν να διαθέσω πολλά χρήματα προκαταβολικά, με την προοπτική να τα ανακτήσω μετά την έκδοση του βιβλίου. Τότε, το 2013, μόλις που τα κατάφερα.
Σήμερα αυτό γίνεται ολοένα δυσκολότερο, εξαιτίας της γιγάντιας μηχανής αντιγραφής που αναφέρατε.
Βέβαια, χάρη στο διαδίκτυο είναι πολύ ευκολότερο να προβάλει κανείς μια τέτοια δουλειά μέσω των κοινωνικών δικτύων. Μπορεί να δείξει σε πολλούς ανθρώπους φωτογραφίες της άγριας ζωής στην Ινδοκίνα ή να βρει άτομα και οργανώσεις που θέλουν να μάθουν περισσότερα. Μπορεί να αναδείξει τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν τα θηλαστικά στο Βιετνάμ και τους σπουδαίους επιστήμονες που προσπαθούν να τα σώσουν από την εξαφάνιση. Όμως το να εξασφαλίσει από τις πωλήσεις του βιβλίου τα χρήματα που χρειάζονται για να καλυφθούν αυτά τα βασικά αρχικά έξοδα είναι πραγματικός αγώνας, όταν το περιεχόμενο μπορεί να είναι προσβάσιμο δωρεάν.
Σερφ: Τα χρήματα δεν είναι ανεξάντλητα. Αν ένα πεπερασμένο ποσό πρέπει να μοιραστεί σε περισσότερο περιεχόμενο, τότε, κατά μέσο όρο, η αμοιβή ανά έργο θα μειωθεί.
Ντρολέτ: Ναι, θα συμβεί και αυτό. Αυτή τη στιγμή, όμως, το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι ότι το σύστημα έχει οργανωθεί έτσι ώστε ο χρήστης να παίρνει μια σύνοψη από ένα σύντομο κείμενο της ΤΝ και να μη χρειάζεται πια να πάει στο Barnes & Noble για να αγοράσει το βιβλίο.
Δεν ξέρω αν υπάρχει σήμερα επιχειρηματική λύση. Οι συγγραφείς θα μπορούσαν ίσως να εγκαταλείψουν το μοντέλο πληρωμής ανά βιβλίο, να αναζητήσουν επιχορηγήσεις ή να εργαστούν σε μη κερδοσκοπικούς οργανισμούς. Το National Geographic είναι ο μεγαλύτερος μη κερδοσκοπικός οργανισμός στον κόσμο στους τομείς της γεωγραφίας, της επιστήμης και της εκπαίδευσης. Αλλά υπάρχουν ελάχιστοι οργανισμοί σαν κι αυτόν.
Στον χρόνο που μας απομένει, αναρωτιόμουν αν έχετε κάποια ιδέα για το πώς θα μπορούσαν οι δημιουργοί να αμείβονται για το υλικό που συνεισφέρουν σε αυτή τη γιγάντια μηχανή αντιγραφής. Είναι μια θαυμάσια μηχανή· κάνει σπουδαία πράγματα. Όπως γνωρίζετε, εργάστηκα δίπλα στον άνθρωπο που ουσιαστικά δίδαξε προγραμματισμό στον Τιμ Μπέρνερς-Λι, οπότε καταλαβαίνω τι επιδιώκει αυτή η τεχνολογία. Υπάρχει απλώς αυτό το πρόβλημα που δεν έχει ακόμη λυθεί.
Σερφ: Η τεχνολογία είναι παράξενο πράγμα. Ένας ηλεκτροκινητήρας μπορεί μερικές φορές να λειτουργεί και προς τις δύο κατευθύνσεις. Μια προπέλα μπορεί να γυρίζει προς τη μία ή την άλλη. Πολλά εξαρτώνται από το πώς τίθεται αρχικά σε λειτουργία η μηχανή.
Κάτι παρόμοιο ισχύει και για τη χρέωση. Το ποιος πληρώνει ποιον είναι συχνά σχεδόν αυθαίρετο· μερικές φορές εξαρτάται από το ποιος πρόλαβε να στείλει πρώτος τον λογαριασμό.
Πιστεύω, λοιπόν, ότι το ζήτημα πρέπει οπωσδήποτε να αντιμετωπιστεί. Θα ήταν προς όφελος όλων να βρεθεί μια λύση που να τους ικανοποιεί — ή, τουλάχιστον, να τους δυσαρεστεί λιγότερο.
Δεν νομίζω όμως ότι έχουμε καταλήξει ακόμη κάπου. Παρεμπιπτόντως, ο τοπικός Τύπος αντιμετωπίζει παρόμοιο πρόβλημα. Οι τοπικές εφημερίδες εξαφανίζονται, επειδή το διαφημιστικό τους μοντέλο έχει εκτοπιστεί από τη διαδικτυακή διαφήμιση.
Ντρολέτ: Αυτά τα ξέρω από πρώτο χέρι. Η πρώτη μου δουλειά, στα 17 μου, ήταν σε μια τοπική εφημερίδα τόσο μικρή, που χωρούσαμε όλοι στο Volkswagen «Σκαραβαίος» του διευθυντή και πηγαίναμε μαζί στο τυπογραφείο.
Πολλοί ξεκινούσαν ως ρεπόρτερ σε μικρές εφημερίδες. Έπειτα προχωρούσαν σε μεγαλύτερες, μετά σε περιοδικά και, τέλος, έγραφαν βιβλία τεκμηρίωσης, έκαναν ταινίες ή έδιναν διαλέξεις. Αυτή, τουλάχιστον, ήταν παλιότερα η συνηθισμένη πορεία.
Φαίνεται λοιπόν ότι ο εκδοτικός κόσμος εξακολουθεί να αναζητά μια λύση που θα δυσαρεστεί λιγότερο τους πάντες — και ποιος ξέρει ποια θα είναι αυτή; Θυμάμαι ότι πριν από 10 ή 15 χρόνια η Apple είχε προτείνει ένα σύστημα στο οποίο, κάθε φορά που κάποιος κατέβαζε περιεχόμενο σε iPad ή σε ηλεκτρονικό βιβλίο, ο δημιουργός του θα λάμβανε μια μικροπληρωμή. Τα δικαστήρια όμως έκριναν ότι το σύστημα περιόριζε τον ανταγωνισμό.
Σερφ: Για να είμαι ειλικρινής, έχω χάσει κάθε εμπιστοσύνη στο Ανώτατο Δικαστήριο. Αλλά αυτή είναι άλλη συζήτηση.
Αφήνοντας για λίγο στην άκρη τη δυσκολία παρακολούθησης των μικροπληρωμών, αξίζει να αναδείξουμε το ζήτημα των κινήτρων για την παραγωγή πληροφοριών, ακόμη κι αν δεν έχουμε προς το παρόν απάντηση.
Ένας τρόπος θα ήταν να αναζητήσουμε κάποιο ιστορικό ανάλογο που θα μπορούσε να μας βοηθήσει να σκεφτούμε λύσεις.
Ο φόβος ενός υπέρογκου λογαριασμού είναι ενδιαφέρων. Οι σταθερές χρεώσεις για την πρόσβαση στο διαδίκτυο είναι, από πολλές απόψεις, αξιοθαύμαστες. Διαφέρουν ανάλογα με τη μέγιστη ταχύτητα που μπορεί να έχει κανείς, αλλά γενικά παραμένουν σταθερές, είτε χρησιμοποιεί πολύ τη σύνδεση είτε όχι. Πληρώνετε ένα ποσό Χ και ξέρετε ότι, ακόμη κι αν κάνετε μεγάλη χρήση, δεν θα χρεωθείτε περισσότερο απ’ ό,τι αν κάνατε μικρή. Είστε βέβαιοι ότι ο λογαριασμός σας δεν θα ξεπεράσει το Χ.
Είναι αξιοσημείωτο για έναν κλάδο όπου κανονικά θα περίμενε κανείς χρέωση ανά λεπτό, ανά byte ή ανά άλλη μονάδα. Το διαδίκτυο πέτυχε με ένα επιχειρηματικό μοντέλο που δεν ήταν καθόλου αυτονόητο.
Έχοντας αυτό το παράδειγμα κατά νου, ίσως υπάρχει μια λύση που δεν φαίνεται με την πρώτη ματιά.
Χμ. Πώς θα έμοιαζε ένα τέτοιο οικοσύστημα;
Ας προσπαθήσω να το σκεφτώ σαν να έγραφα ένα άρθρο γνώμης. Το διατυπώνω αυτή τη στιγμή, οπότε δεν είμαι σίγουρος ότι θα το πετύχω.
Ο τίτλος θα ήταν: «Ποιες ιδιότητες θέλουμε να έχει ένα ψηφιακό οικοσύστημα πληροφοριών;»
Μία από αυτές θα πρέπει να είναι η δημιουργία οικονομικών κινήτρων για την παραγωγή νέων πληροφοριών, χωρίς να γεμίσει το σύστημα με χαμηλής ποιότητας περιεχόμενο ΤΝ.
Το ερώτημα γίνεται λοιπόν: «Πώς πληρώνω για χρήσιμες πληροφορίες, χωρίς να πληρώνω για περιεχόμενο χαμηλής ποιότητας;»
Υπάρχουν εδώ λεπτές διακρίσεις και δυσκολίες που χρειάζονται προσοχή.
Ντρολέτ: Όταν λέμε «περιεχόμενο», εννοούμε την παραγωγή επαληθευμένου, αξιόπιστου, πρωτότυπου ρεπορτάζ — και όχι ένα σύνολο από επινοήσεις της ΤΝ που ακούγονται πειστικές.
Σερφ: Το ζήτημα είναι ακόμη πιο περίπλοκο, γιατί δεν είναι όλο το περιεχόμενο που παράγει η ΤΝ χαμηλής ποιότητας. Δεν είναι κάθε αποτέλεσμα επινόηση· θα έλεγα μάλιστα ότι ορισμένα πράγματα που παράγει η ΤΝ είναι νέα και δημιουργικά.
Επομένως, υπάρχουν δύσκολα ερωτήματα για το ποιος πρέπει να πληρώνεται, γιατί και υπό ποιες προϋποθέσεις. Γι’ αυτό σκέφτομαι εκείνο το άρθρο γνώμης για τις επιθυμητές ιδιότητες ενός οικοσυστήματος πληροφοριών.
Η εικόνα παγώνει.
Ντρολέτ: Ωχ, νομίζω ότι η σύνδεσή μας κόβεται ξανά. Συνεχώς χάνουμε την επικοινωνία και η εικόνα παγώνει. Βιντ, αν με ακούτε ακόμη, μάλλον είναι ένα καλό σημείο για να κλείσουμε.
Σερφ: Ναι, είχα κι εγώ πρόβλημα με την εικόνα. Υποθέτω ότι χρειάζεται να βελτιωθεί η διασύνδεση ανάμεσα στα δίκτυα της Verizon FIOS και της Comcast Xfinity· νομίζω ότι η σύνδεση μεταξύ τους είναι υπερφορτωμένη. Το βλέπουμε συχνά: οι εταιρείες που διασυνδέουν τα δίκτυά τους διστάζουν να αυξήσουν τη χωρητικότητα, επειδή αυτό απαιτεί επένδυση. Θα τηλεφωνήσω αργότερα σε κάποιον που γνωρίζω. Η σύνδεσή μας διακόπηκε σίγουρα περισσότερες από τέσσερις φορές και μία διακοπή κράτησε αρκετά δευτερόλεπτα.
Ντρολέτ: Για να συνοψίσω όσα λέγαμε πριν διακοπεί η σύνδεση, μάλλον είναι ένα καλό σημείο για να κλείσουμε. Παραμένουν δύσκολα ερωτήματα: ποιος πρέπει να πληρώνεται και γιατί, πώς ξεχωρίζουμε το χαμηλής ποιότητας διαδικτυακό περιεχόμενο από το επαληθευμένο και αξιόπιστο υλικό, και πώς αναγνωρίζουμε ότι μια σύνθεση που παράγει η ΤΝ μπορεί επίσης να είναι δημιουργική.
Ίσως αυτά να είναι θέματα για το επόμενο βραβείο Νόμπελ.
Σερφ: Ίσως. Νομίζω ότι εδώ έχουμε να κάνουμε με μια ισορροπία Νας. Η ισορροπία Νας είναι μια έννοια της θεωρίας παιγνίων: κανένας από τους συμμετέχοντες δεν έχει κίνητρο να αλλάξει μονομερώς τη στρατηγική του. Δεν είναι απαραίτητα το καλύτερο αποτέλεσμα, αλλά συνήθως είναι σταθερό.
Ντρολέτ: Νας, όπως στην ταινία Ένας υπέροχος άνθρωπος;
Σερφ: Ακριβώς. Ο Τζον Νας τιμήθηκε με Νόμπελ για το θεώρημα της ισορροπίας. Συναντώ τακτικά τα Σάββατα έναν ειδικό στη θεωρία παιγνίων και θα τον ρωτήσω. Λέγεται Μπομπ Άξελροντ και έχει τιμηθεί με το Εθνικό Μετάλλιο Επιστημών για την έρευνά του στη θεωρία παιγνίων. Θα του θέσω το ερώτημα: πρόκειται πράγματι για πρόβλημα ισορροπίας Νας; Νομίζω πως ναι. Είναι σίγουρα πολύ ενδιαφέρον πρόβλημα.
Ίσως λοιπόν ο Μπομπ Άξελροντ να μπορούσε να εξετάσει πώς εφαρμόζεται η θεωρία παιγνίων στην οικονομική αξιοποίηση του περιεχομένου.
Σημειώσεις του πρωτοτύπου
- Βλ. τη συνέντευξη του Βίντον Σερφ στον Χεσούς Σέρβουλο Γκονθάλεθ, «Αρνούμαι να αναλάβω την ευθύνη για όσους κάνουν κατάχρηση του όμορφου διαδικτύου μου», El País, 17 Μαΐου 2026. Πηγή.
- Ο Μπεν Σίγκαλ επρόκειτο να ενταχθεί στο Internet Hall of Fame το 2014. Περισσότερα στοιχεία.
- Βλ. το άρθρο «Agentic ID? Vint Cerf Joins Project To Give Every AI Agent A Durable Identifier», Forbes, 17 Ιουλίου 2026. Πηγή.
- Το ίδιο άρθρο του Forbes εξετάζει περαιτέρω την ιδέα της ταυτοποίησης και καταγραφής των ενεργειών των πρακτόρων.
- Βλ. Richard L. Wells, «Vint Cerf Retires From Google With a Warning: AI Agents Need Real Protocols», Tech Times, 12 Ιουλίου 2026. Πηγή.
- Σύμφωνα με άρθρο του Nature του 2025, η εργασία «Attention Is All You Need», την οποία συνέγραψαν οκτώ μηχανικοί και επιστήμονες της Google, επρόκειτο να γίνει μία από τις δέκα εργασίες του 21ου αιώνα με τις περισσότερες αναφορές. Η πλήρης επιστημονική εργασία είναι διαθέσιμη στα πρακτικά του Advances in Neural Information Processing Systems.
- Το ταξιδιωτικό ιστολόγιο The Planet D ανέφερε πτώση 90% στην επισκεψιμότητά του μετά την εμφάνιση των «AI Overviews» της Google και σταμάτησε να δημοσιεύει. Το Business Insider είδε την επισκεψιμότητα από οργανικά αποτελέσματα αναζήτησης να μειώνεται κατά 55% μέσα σε τρία χρόνια· συνεχίζει να λειτουργεί, αλλά απέλυσε το 21% του προσωπικού του. Η εκπαιδευτική πλατφόρμα Chegg ανέφερε μείωση 49% στην επισκεψιμότητα από μη συνδρομητές από τον Ιανουάριο του 2024 έως τον Ιανουάριο του 2025 και στη συνέχεια άσκησε αγωγή κατά της Google για τις περιλήψεις ΤΝ στην αναζήτηση.
- Περισσότερα για τα απειλούμενα θηλαστικά του Βιετνάμ σε ραδιοφωνική συνέντευξη του 2013 στην αυστραλιανή δημόσια ραδιοφωνία.
- Βλ. το άρθρο της Washington Post της 11ης Απριλίου 2012 για την αγωγή του αμερικανικού Υπουργείου Δικαιοσύνης κατά της Apple και εκδοτών σχετικά με τις τιμές των ηλεκτρονικών βιβλίων.
- Σύμφωνα με το Nieman Lab, τον Μάιο του 2026 ο συνιδρυτής της OpenAI Σαμ Άλτμαν υποστήριξε ένα μελλοντικό μοντέλο μικροπληρωμών από πράκτορες ΤΝ προς εταιρείες μέσων ενημέρωσης, αντί των εφάπαξ συμφωνιών αδειοδότησης περιεχομένου.
- Βλ. Stephen Woodcock, «The legacy of John Nash and his equilibrium theory», The Conversation, 26 Μαΐου 2015. Πηγή.
Νταν Ντρολέτ Τζούνιορ
Ο Νταν Ντρολέτ Τζούνιορ είναι εκτελεστικός διευθυντής σύνταξης του Bulletin of the Atomic Scientists. Είναι δημοσιογράφος και επιμελητής επιστημονικών θεμάτων, καθώς και ανταποκριτής από το εξωτερικό. Έχει στείλει ρεπορτάζ από όλες τις ηπείρους εκτός από την Ανταρκτική.
Κείμενά του έχουν δημοσιευθεί, μεταξύ άλλων, στα Scientific American, International Wildlife, MIT Technology Review, Natural History, Cosmos, Science, New Scientist και BBC Online. Έχει μιλήσει σε εκδήλωση TEDx στη Φρανκφούρτη και έχει λάβει μεταπτυχιακή υποτροφία Fulbright για την Αυστραλία, όπου έζησε συνολικά τέσσερα χρόνια.
Για τρία χρόνια επιμελούνταν το διαδικτυακό εβδομαδιαίο περιοδικό του CERN στη Γενεύη. Το γραφείο του βρισκόταν περίπου 90 μέτρα από το σημείο εισαγωγής της δέσμης στον Μεγάλο Επιταχυντή Αδρονίων.
Είναι συγγραφέας του βιβλίου Gold Rush in the Jungle: The Race to Discover and Defend the Rarest Animals of Vietnam’s “Lost World”, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Crown τον Απρίλιο του 2013. Έχει πτυχίο δημοσιογραφίας από το Πανεπιστήμιο του Μιζούρι και μεταπτυχιακό στην επιστημονική δημοσιογραφία από το πρόγραμμα Science, Health and Environmental Reporting του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης.
