Από την ιερή εικόνα στο ανοικτό πεδίο εμπειρίας

Το ερώτημα «τι είναι τέχνη;» φαίνεται απλό, αλλά είναι από τα πιο δύσκολα ερωτήματα της αισθητικής. Η σύγχρονη φιλοσοφία δεν έχει μία ενιαία απάντηση. Η Stanford Encyclopedia of Philosophy σημειώνει ότι ο ορισμός της τέχνης παραμένει αμφιλεγόμενο ζήτημα: άλλοι τον αναζητούν σε ιδιότητες του έργου, άλλοι στη σχέση του έργου με την ιστορία της τέχνης, άλλοι στους θεσμούς που το αναγνωρίζουν ως τέχνη.

Σήμερα, ίσως ο πιο χρήσιμος ορισμός είναι ο εξής:

Τέχνη είναι η ανθρώπινη πράξη που μετατρέπει εμπειρία, ύλη, μορφή, ιδέα, σώμα, εικόνα, ήχο ή χώρο σε φορέα νοήματος, συγκίνησης, ερμηνείας και δημόσιας μνήμης.

Δεν είναι μόνο «το ωραίο». Δεν είναι μόνο τεχνική δεξιοτεχνία. Δεν είναι μόνο αγορά, μουσείο, γκαλερί ή αναγνώριση. Είναι ένας τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος οργανώνει το ορατό και το αόρατο: τον φόβο, την πίστη, την εξουσία, το σώμα, την ταυτότητα, τη μνήμη, την πολιτική, την επιθυμία, τον θάνατο, την τεχνολογία.

Η Tate ορίζει τη σύγχρονη τέχνη ως τέχνη του παρόντος και του σχετικά πρόσφατου παρελθόντος, συχνά καινοτόμου ή πρωτοποριακού χαρακτήρα. Το MoMA τοποθετεί τη σύγχρονη τέχνη περίπου από το 1980 έως σήμερα, υπογραμμίζοντας ότι οι σύγχρονοι καλλιτέχνες εργάζονται μέσα σε διαφορετικά κοινωνικά, πολιτισμικά και τεχνολογικά περιβάλλοντα.

Άρα, η τέχνη σήμερα δεν είναι ένα πράγμα. Είναι πεδίο. Περιλαμβάνει ζωγραφική, γλυπτική, λογοτεχνία, μουσική, θέατρο, κινηματογράφο, φωτογραφία, αρχιτεκτονική, performance, installation, ψηφιακή τέχνη, βιντεοπαιχνίδια, τεχνητή νοημοσύνη, design, δημόσια τέχνη και κοινωνικές πρακτικές.

Η ιστορική μεταβολή της έννοιας της τέχνης

Η αρχαία ελληνική τέχνη είναι μία από τις μεγάλες στιγμές όπου η τέχνη στρέφεται αποφασιστικά προς τον άνθρωπο.

Δεν είναι η πρώτη τέχνη της ανθρωπότητας —υπάρχουν πολύ παλαιότεροι πολιτισμοί, αιγυπτιακή, μεσοποταμιακή, μινωική, κυκλαδική τέχνη— αλλά η αρχαία ελληνική τέχνη διαμόρφωσε έναν τρόπο να βλέπουμε το σώμα, το μέτρο, την πόλη, τη δημόσια μνήμη και την ομορφιά που επηρέασε βαθιά τη ρωμαϊκή τέχνη, την Αναγέννηση, τον νεοκλασικισμό και μεγάλο μέρος της δυτικής αισθητικής.

Τι τη διακρίνει;

Πρώτα απ’ όλα, τη διακρίνει ο ανθρωποκεντρισμός. Ο άνθρωπος γίνεται κεντρικό μέτρο της μορφής. Το σώμα δεν είναι απλώς σύμβολο δύναμης ή θρησκευτικό σημάδι· γίνεται αντικείμενο μελέτης, αναλογίας, κίνησης, ιδανικής ισορροπίας. Το Getty σημειώνει ότι οι Έλληνες καλλιτέχνες έμαθαν να δημιουργούν αριστουργηματικά έργα σε μάρμαρο και χαλκό μελετώντας προσεκτικά το ανθρώπινο σώμα και πειραματιζόμενοι με σύνθετες στάσεις.

Δεύτερον, τη διακρίνει η ένωση φυσικότητας και ιδανικού. Η ελληνική τέχνη δεν αντιγράφει απλώς το πραγματικό σώμα. Το εξιδανικεύει. Θέλει το σώμα να φαίνεται ζωντανό, αλλά και ανώτερο από την τυχαία καθημερινή μορφή. Γι’ αυτό η κλασική γλυπτική αναζητά αναλογία, ρυθμό, ισορροπία, ήρεμη δύναμη. Το Metropolitan Museum, μιλώντας για την κλασική ελληνική τέχνη, τονίζει χαρακτηριστικά στοιχεία όπως οι λεπτές αναλογίες και το contrapposto, δηλαδή τη στάση όπου το σώμα αποκτά φυσική ασυμμετρία και κίνηση.

Τρίτον, τη διακρίνει το μέτρο. Η ελληνική τέχνη δεν είναι ούτε ψυχρή γεωμετρία ούτε ανεξέλεγκτη έκρηξη. Ακόμη και όταν συγκινεί, συγκρατείται. Ακόμη και όταν εξυψώνει, οργανώνει. Αυτό φαίνεται στην αρχιτεκτονική, στη γλυπτική, στα αγγεία, στη σύνθεση των μορφών. Η ελληνική τέχνη είναι τέχνη του ρυθμού: σώμα, κίονας, πομπή, ναός, στάση, βλέμμα — όλα αναζητούν τάξη.

Τέταρτον, τη διακρίνει η σχέση της με την πόλη. Η τέχνη δεν είναι μόνο ιδιωτική έκφραση. Είναι δημόσια πράξη. Ναοί, αγάλματα, αναθήματα, επιτύμβια μνημεία, θέατρα, αγγεία, επιγραφές, ανάγλυφα: όλα συνδέονται με τη θρησκεία, την πόλη, τους νεκρούς, τους ήρωες, τους αγώνες, την κοινή μνήμη. Η ζωφόρος του Παρθενώνα, για παράδειγμα, συνδέεται με την πομπή των Μεγάλων Παναθηναίων, τη σημαντικότερη γιορτή προς τιμήν της Αθηνάς· το Μουσείο Ακρόπολης την τοποθετεί χρονικά μεταξύ 443 και 438 π.Χ. και αποδίδει τον σχεδιασμό της στον Φειδία.

Πέμπτον, τη διακρίνει η εξέλιξη. Η ελληνική τέχνη δεν μένει στατική. Από τη γεωμετρική αυστηρότητα περνά στην αρχαϊκή μετωπικότητα, από εκεί στην κλασική ισορροπία και μετά στην ελληνιστική ένταση, πάθος και θεατρικότητα. Το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο παρουσιάζει τη συλλογή γλυπτικής του ως διαδρομή εξέλιξης της αρχαίας ελληνικής γλυπτικής από το 700 π.Χ. έως τον 5ο αιώνα μ.Χ.

Γιατί ήταν τόσο σημαντική;

Ήταν σημαντική γιατί έδωσε στην ανθρωπότητα μια γλώσσα μορφής. Η αναλογία, η συμμετρία, η αρμονία, το ιδανικό σώμα, η μνημειακή δημόσια αρχιτεκτονική, η ένωση τέχνης και πολιτικής ζωής, η σκηνική μορφή του θεάτρου, η αφήγηση πάνω στο αγγείο, το ανάγλυφο ως δημόσια μνήμη — όλα αυτά έγιναν μοντέλα που επανέρχονται ξανά και ξανά.

Η επίδρασή της περνά πρώτα από τη Ρώμη. Το British Museum σημειώνει ότι πολλές ρωμαϊκές γλυπτικές μορφές βασίζονται στενά σε ελληνικά πρωτότυπα, αρκετά από τα οποία δεν σώζονται πλέον και είναι γνωστά μέσα από ρωμαϊκά αντίγραφα. Αυτό σημαίνει ότι η ελληνική τέχνη δεν επηρέασε απλώς τη Ρώμη· σε μεγάλο βαθμό επιβίωσε μέσω της Ρώμης.

Μετά επανέρχεται στην Αναγέννηση, όταν η Ευρώπη ξαναδιαβάζει την αρχαιότητα και αναζητά ξανά το σώμα, την προοπτική, την αναλογία, τον άνθρωπο ως κέντρο. Επανέρχεται και στον νεοκλασικισμό, στην αρχιτεκτονική δημόσιων κτιρίων, μουσείων, κοινοβουλίων, δικαστηρίων, πανεπιστημίων. Ακόμη και σήμερα, όταν λέμε «κλασικό», συχνά εννοούμε κάτι που έχει πίσω του την ελληνική ιδέα του μέτρου.

Όμως, δεν πρέπει να την παρουσιάσουμε εθνικιστικά ή απλουστευτικά, σαν να «γεννήθηκαν όλα από την Ελλάδα». Η ελληνική τέχνη πήρε στοιχεία από άλλους πολιτισμούς, ιδιαίτερα στην αρχαϊκή περίοδο. Το Metropolitan Museum σημειώνει ότι οι Έλληνες καλλιτέχνες αφομοίωσαν γρήγορα ξένα μοτίβα και στυλ, μεταπλάθοντάς τα σε δικές τους μυθολογικές και κοινωνικές μορφές.   Η ιδιοφυΐα της ελληνικής τέχνης δεν είναι ότι εμφανίστηκε από το μηδέν· είναι ότι μετασχημάτισε όσα παρέλαβε σε ένα νέο οπτικό σύστημα.

Ένα πολύ σημαντικό σημείο

Η αρχαία ελληνική τέχνη δεν ήταν «λευκή» όπως τη φανταστήκαμε αργότερα. Τα γλυπτά και οι ναοί είχαν χρώμα. Το Μουσείο Ακρόπολης σημειώνει ότι η σημερινή σχεδόν λευκή όψη της ζωφόρου οφείλεται στον χρόνο και ότι οι αρχαίοι καλλιτέχνες χρησιμοποιούσαν κόκκινο, μπλε, πράσινο, κίτρινο και χρυσό. Αυτό αλλάζει πολύ την πρόσληψή μας: η αρχαία ελληνική τέχνη δεν ήταν μινιμαλιστική «λευκή τελειότητα», αλλά ζωντανή, χρωματική, δημόσια και συχνά θεαματική.

Η αρχαία ελληνική τέχνη υπήρξε μία από τις μεγάλες στροφές της ανθρωπότητας προς την ανθρώπινη μορφή. Δεν ανακάλυψε απλώς την ομορφιά· ανακάλυψε το σώμα ως φορέα μέτρου, κίνησης, ήθους και δημόσιας σημασίας. Από τον κούρο ως τον Παρθενώνα και από το αγγείο ως το θέατρο, η ελληνική τέχνη διαμόρφωσε έναν κόσμο όπου το θείο, το πολιτικό και το ανθρώπινο μπορούσαν να συναντηθούν μέσα στη μορφή. Η συμβολή της δεν βρίσκεται μόνο στα αριστουργήματα που άφησε, αλλά στη γραμματική που κληροδότησε: αναλογία, ρυθμός, ισορροπία, ιδανικό, δημόσια μνήμη. Αυτή η γραμματική πέρασε στη Ρώμη, αναστήθηκε στην Αναγέννηση, έγινε γλώσσα του νεοκλασικισμού και εξακολουθεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο φανταζόμαστε την τέχνη, το σώμα, το μνημείο και την πόλη.

Με μία φράση: η αρχαία ελληνική τέχνη έκανε τον άνθρωπο ορατό ως μέτρο του κόσμου — και αυτό άλλαξε την ιστορία της τέχνης.

1. Μεσαίωνας: τέχνη ως υπηρεσία του ιερού

Στον Μεσαίωνα, η τέχνη δεν νοείται κυρίως ως ατομική έκφραση. Είναι λειτουργική, θρησκευτική, συμβολική. Η εικόνα, το χειρόγραφο, το ψηφιδωτό, ο ναός, το άγαλμα ή το αντικείμενο λατρείας υπάρχουν για να υπηρετήσουν το θείο, την Εκκλησία, την κοινότητα και τη σωτηρία. Ο καλλιτέχνης δεν είναι ακόμη ο «δημιουργός-ιδιοφυΐα» της νεωτερικότητας· είναι τεχνίτης, μέλος εργαστηρίου, φορέας παράδοσης.

Η τέχνη δεν αναπαριστά απλώς τον κόσμο. Δείχνει την αόρατη τάξη πίσω από τον κόσμο.

2. Αναγέννηση: τέχνη ως γνώση, προοπτική και ανθρώπινη δύναμη

Από τον 14ο έως τον 16ο αιώνα, ιδίως στην Ιταλία, η τέχνη αποκτά νέα αυτοσυνείδηση. Η Αναγέννηση συνδέεται με την αναβίωση της αρχαιότητας, τον ανθρωπισμό, την προοπτική, την ανατομία, τη μελέτη της φύσης και την ανάδυση του καλλιτέχνη ως ξεχωριστής προσωπικότητας. Η Smarthistory συνοψίζει την Αναγέννηση ως περίοδο νέου ενδιαφέροντος για τον ορατό κόσμο και προσπάθειας αναπαραγωγής του στη ζωγραφική και τη γλυπτική, συχνά με έμπνευση από τον κλασικό κόσμο.

Εδώ η τέχνη γίνεται γνώση. Δεν είναι μόνο πίστη. Είναι μέτρηση, αναλογία, σώμα, χώρος, βλέμμα.

3. Μπαρόκ: τέχνη ως δράμα, εξουσία και συγκίνηση

Τον 17ο αιώνα, η τέχνη γίνεται θεατρική, έντονη, δραματική. Το Μπαρόκ χρησιμοποιεί φως, κίνηση, υπερβολή, συναίσθημα και σκηνοθεσία. Στη Ρώμη, όπως σημειώνει το Metropolitan Museum, το Μπαρόκ έγινε έκφραση καθολικής μεγαλοπρέπειας και θριάμβου σε όλες τις τέχνες.

Η τέχνη εδώ δεν θέλει απλώς να δείξει. Θέλει να κατακτήσει τον θεατή.

4. Διαφωτισμός και Νεοκλασικισμός: τέχνη ως λογική, παιδεία και δημόσια αρετή

Τον 18ο αιώνα, η τέχνη συνδέεται με την κρίση, την αισθητική απόλαυση, τη δημόσια παιδεία και την ιδέα της καλλιέργειας. Η έννοια του «αισθητικού» αποκτά φιλοσοφική σημασία τον 18ο αιώνα, όπως επισημαίνει η Stanford Encyclopedia of Philosophy: το αισθητικό δηλώνει αντικείμενο, κρίση, στάση, εμπειρία και αξία.

Η τέχνη δεν είναι πλέον μόνο εκκλησιαστική ή αυλική. Γίνεται ζήτημα δημόσιας κουλτούρας.

5. Ρομαντισμός: τέχνη ως εσωτερικότητα και ιδιοφυΐα

Στον Ρομαντισμό, η τέχνη γίνεται φωνή του εσωτερικού ανθρώπου. Η φύση, το συναίσθημα, το ανορθολογικό, το υψηλό, το όνειρο και η ατομική ιδιοφυΐα αποκτούν κεντρική θέση. Ο καλλιτέχνης δεν είναι απλώς τεχνίτης ή λόγιος. Είναι προφήτης, τραυματισμένη συνείδηση, εξαίρεση.

Εδώ αρχίζει η μεγάλη νεωτερική μυθολογία του καλλιτέχνη: ο δημιουργός ως μοναχική, ανυπότακτη, σχεδόν ιερή μορφή.

6. Μοντερνισμός: τέχνη ως ρήξη

Από τα μέσα του 19ου αιώνα έως τον 20ό, η τέχνη αποδεσμεύεται όλο και περισσότερο από την υποχρέωση της πιστής αναπαράστασης. Ιμπρεσιονισμός, εξπρεσιονισμός, κυβισμός, φουτουρισμός, νταντά, σουρεαλισμός, αφαίρεση: η τέχνη δεν θέλει πια απλώς να αναπαριστά τον κόσμο. Θέλει να αποκαλύψει ότι ο κόσμος μπορεί να ιδωθεί αλλιώς.

Η τέχνη γίνεται πείραμα. Γίνεται μορφική επανάσταση. Γίνεται άρνηση της παράδοσης, αλλά και νέα παράδοση της άρνησης.

7. Μεταμοντερνισμός: τέχνη ως ειρωνεία, αποδόμηση και πολλαπλότητα

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και ιδιαίτερα από τις δεκαετίες 1960–1980, η τέχνη αμφισβητεί τις μεγάλες αφηγήσεις. Τι είναι αυθεντικό; Τι είναι πρωτότυπο; Ποιος μιλά; Ποιος αποκλείεται; Ποια είναι η σχέση τέχνης και αγοράς; Τέχνης και θεσμών; Τέχνης και φύλου, φυλής, αποικιοκρατίας, μνήμης;

Η τέχνη γίνεται κριτική των ίδιων των όρων ύπαρξής της.

8. Σήμερα: τέχνη ως ανοιχτό σύστημα

Σήμερα η τέχνη δεν έχει ένα κέντρο. Είναι παγκόσμια, υβριδική, ψηφιακή, θεσμική και αντιθεσμική μαζί. Υπάρχει στο μουσείο, στον δρόμο, στην οθόνη, στο σώμα, στο αρχείο, στο δίκτυο, στην κοινότητα, στην τεχνητή νοημοσύνη.

Η σύγχρονη τέχνη δεν ορίζεται από ένα ύφος, όπως ο κυβισμός ή ο ιμπρεσιονισμός. Ορίζεται μάλλον από την πολυφωνία της. Το MoMA, στο εκπαιδευτικό του πρόγραμμα για τη σύγχρονη τέχνη, τονίζει ότι οι σημερινοί καλλιτέχνες μάς δίνουν έναν φακό για να δούμε τις κοινωνικές, πολιτικές και τεχνολογικές μετατοπίσεις της εποχής μας.

Τέχνη κατά τομείς σήμερα

Ζωγραφική

Η ζωγραφική δεν πέθανε, παρότι πολλές φορές ανακηρύχθηκε νεκρή. Σήμερα δεν είναι απλώς αναπαράσταση. Είναι χειρονομία, επιφάνεια, υλικότητα, μνήμη της εικόνας, διάλογος με τη φωτογραφία, την οθόνη, την αφαίρεση και την ιστορία της ίδιας της ζωγραφικής.

Γλυπτική και εγκατάσταση

Η γλυπτική δεν είναι πια μόνο άγαλμα. Μπορεί να είναι χώρος, αντικείμενο, περιβάλλον, βιομηχανικό υλικό, ήχος, φως, κίνηση, συμμετοχική εμπειρία. Η εγκατάσταση μετατρέπει τον θεατή από απλό παρατηρητή σε σώμα που κινείται μέσα στο έργο.

Μουσική

Η μουσική σήμερα εκτείνεται από τη συμφωνική σύνθεση έως την ηλεκτρονική παραγωγή, το sound art, το sampling, την αλγοριθμική μουσική και τα ηχητικά περιβάλλοντα. Δεν είναι μόνο μελωδία. Είναι χρόνος, ρυθμός, θόρυβος, τεχνολογία, μνήμη και κοινότητα.

Λογοτεχνία

Η λογοτεχνία παραμένει τέχνη της γλώσσας, αλλά σήμερα λειτουργεί μέσα σε έναν κόσμο εικόνας, ταχύτητας και ψηφιακής υπερπληροφόρησης. Το μυθιστόρημα, το ποίημα, το δοκίμιο, η αυτομυθοπλασία, η υβριδική γραφή και η ψηφιακή αφήγηση εξερευνούν όχι μόνο ιστορίες, αλλά την ίδια τη δυνατότητα να αφηγηθούμε τον εαυτό μας.

Θέατρο και performance

Το θέατρο δεν είναι μόνο δραματικό κείμενο. Είναι σώμα, παρουσία, χρόνος, φωνή, δημόσια συνάντηση. Η performance διεύρυνε την τέχνη προς την πράξη: το έργο μπορεί να είναι ένα συμβάν, όχι ένα αντικείμενο.

Κινηματογράφος

Ο κινηματογράφος είναι η μεγάλη σύνθεση εικόνας, χρόνου, αφήγησης, ήχου και τεχνικής. Σήμερα συνομιλεί με την τηλεόραση, τις πλατφόρμες, το βίντεο, το ντοκιμαντέρ, τα social media και τα παιχνίδια. Είναι ταυτόχρονα βιομηχανία, τέχνη και συλλογικό όνειρο.

Φωτογραφία

Η φωτογραφία ξεκίνησε ως τεχνική αποτύπωσης και έγινε τέχνη της μαρτυρίας, της μνήμης, της κατασκευής και της αμφιβολίας. Στην εποχή της τεχνητής εικόνας, η φωτογραφία θέτει ξανά το ερώτημα: τι σημαίνει «αληθινή εικόνα»;

Αρχιτεκτονική

Η αρχιτεκτονική είναι τέχνη του κατοικείν. Δεν παράγει απλώς κτίρια. Παράγει τρόπους ζωής, σχέσεις εξουσίας, μνήμη πόλης, οικολογικό αποτύπωμα, δημόσιο και ιδιωτικό χώρο. Σήμερα η αρχιτεκτονική κρίνεται όχι μόνο αισθητικά, αλλά κοινωνικά και περιβαλλοντικά.

Ψηφιακή τέχνη και τεχνητή νοημοσύνη

Η ψηφιακή τέχνη και η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζουν ριζικά το ερώτημα της δημιουργίας. Αν ένα έργο παράγεται με αλγόριθμο, ποιος είναι ο δημιουργός; Ο άνθρωπος που έδωσε την εντολή; Το σύστημα; Το dataset; Η κοινότητα εικόνων από την οποία εκπαιδεύτηκε το μοντέλο;

Εδώ η τέχνη γίνεται και φιλοσοφικό πρόβλημα: όχι μόνο «τι βλέπουμε;», αλλά «ποιος παράγει αυτό που βλέπουμε;».

Συμπέρασμα

Η τέχνη σήμερα δεν μπορεί να οριστεί με έναν στενό, κλασικό τρόπο. Δεν είναι μόνο ομορφιά. Δεν είναι μόνο δεξιοτεχνία. Δεν είναι μόνο έκφραση. Δεν είναι μόνο θεσμική αναγνώριση. Είναι όλα αυτά και κάτι περισσότερο: ένας τρόπος με τον οποίο η ανθρωπότητα σκέφτεται με αισθητικά μέσα.

Από τον Μεσαίωνα έως σήμερα, η τέχνη πέρασε από το ιερό στο ανθρώπινο, από το ανθρώπινο στο ατομικό, από το ατομικό στο κοινωνικό, από το κοινωνικό στο τεχνολογικό και από το τεχνολογικό στο μετα-ανθρώπινο.

Αν κάποτε η τέχνη απαντούσε στο ερώτημα «πώς φαίνεται ο κόσμος;», σήμερα απαντά —ή μάλλον ρωτά— κάτι πιο δύσκολο:

Ποιος έχει το δικαίωμα να δείχνει τον κόσμο;
Με ποια μέσα;
Για ποιον;
Και με ποια ευθύνη;

Αυτός ίσως είναι ο πιο σύγχρονος ορισμός της τέχνης:
η διαρκής ανθρώπινη προσπάθεια να δώσει μορφή σε ό,τι δεν χωρά ακόμη σε έννοια.

Η EUROVISION

H Eurovision είναι τέχνη, αλλά όχι πάντα μεγάλη τέχνη. Είναι τέχνη ως σύνθετο λαϊκό-θεαματικό είδος: τραγούδι, φωνή, στίχος, σκηνοθεσία, φως, κοστούμι, χορογραφία, κάμερα, σύμβολο, εθνική αφήγηση, τηλεοπτική τελετουργία. Δεν είναι μόνο μουσικός διαγωνισμός. Είναι ένα μικρό τρίλεπτο οπτικοακουστικό έργο.

Το κρίσιμο είναι να μη μπερδεύουμε δύο ερωτήσεις:

1. Είναι τέχνη;
Ναι, γιατί παράγει μορφή, συγκίνηση, νόημα, εικόνα, αφήγηση και δημόσια εμπειρία.

2. Είναι καλή τέχνη;
Εκεί αρχίζει η κριτική. Άλλο τέχνη, άλλο σπουδαία τέχνη. Και ένα μέτριο τραγούδι είναι τέχνη, όπως ένα κακό ποίημα παραμένει ποίημα.

Στη σύγχρονη αισθητική, ο ορισμός της τέχνης δεν περιορίζεται πια στο «ωραίο» ή στο «υψηλό». Η Stanford Encyclopedia of Philosophy τονίζει ότι η τέχνη έχει ετερογένεια και συχνά ορίζεται και μέσα από θεσμούς, ιστορία, είδη και τρόπους πρόσληψης.   Η Tate, επίσης, μιλά για σύγχρονη τέχνη ως τέχνη του παρόντος ή του πρόσφατου παρελθόντος, συχνά καινοτόμου χαρακτήρα.  Με αυτά τα κριτήρια, η Eurovision ανήκει απολύτως στο πεδίο της σύγχρονης μαζικής τέχνης.

Ο ΑΚΥΛΑΣ

Για τον Ακύλα: ναι, έκανε τέχνη — εφόσον μιλάμε για τον Akylas που εκπροσώπησε την Ελλάδα στη Eurovision 2026 με το “Ferto”. Η επίσημη σελίδα της Eurovision τον παρουσιάζει ως αυτοδίδακτο μουσικό, τραγουδοποιό και performer με έντονη σκηνική παρουσία. Η Ελλάδα τελικά κατέλαβε τη 10η θέση με 220 βαθμούς, μετά τον τελικό.

Αλλά το σημαντικό δεν είναι η θέση. Η θέση είναι διαγωνιστικό αποτέλεσμα, όχι αισθητικό κριτήριο.

Ο Ακύλας έκανε τέχνη εφόσον το “Ferto” δεν ήταν απλώς «ένα τραγουδάκι για να πάρουμε ψήφους», αλλά μια σκηνική περσόνα, ένα τραγούδι, μια εικόνα, μια αφήγηση και μια δημόσια συναισθηματική πράξη. Αν το δούμε αυστηρά, έκανε pop performance. Δηλαδή τέχνη της σκηνής, της τηλεόρασης, του σώματος, της φωνής και της εικόνας.

Το αν ήταν μεγάλη τέχνη είναι άλλη συζήτηση. Εκεί θα κρίνουμε: είχε βάθος; είχε μορφική πρωτοτυπία; είχε αλήθεια; άντεξε πέρα από το event; άφησε κάτι περισσότερο από εντύπωση; Αυτά είναι τα σωστά κριτήρια.

 

Η Eurovision είναι ίσως το πιο παρεξηγημένο εργαστήριο σύγχρονης λαϊκής τέχνης στην Ευρώπη. Δεν είναι μόνο διαγωνισμός τραγουδιού· είναι συμπύκνωση μουσικής, θεάτρου, μόδας, εικόνας, πολιτικής σημειολογίας και μαζικής συγκίνησης σε τρία λεπτά. Γι’ αυτό μπορεί να παράγει και κιτς, και ανοησία, και συγκίνηση, και αληθινή τέχνη. Ο Ακύλας, ανεξάρτητα από τη βαθμολογία, δεν πήγε απλώς να τραγουδήσει. Πήγε να παρουσιάσει έναν εαυτό, έναν ήχο, μια σκηνική εικόνα και μια δημόσια ιστορία. Αυτό, στο σύγχρονο πεδίο της τέχνης, είναι τέχνη. Το ερώτημα δεν είναι αν είναι τέχνη. Το ερώτημα είναι πόση διάρκεια, πόση αλήθεια και πόση μορφική δύναμη είχε.

ΜΕΤΑ-ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΤΕΧΝΗ

Τι σημαίνει μεταανθρώπινη τέχνη;

Μεταανθρώπινη τέχνη είναι η τέχνη που δεν αντιμετωπίζει πλέον τον άνθρωπο ως αυτόνομο, κυρίαρχο, απομονωμένο υποκείμενο, αλλά ως πλάσμα μπλεγμένο με μηχανές, ζώα, οικοσυστήματα, δεδομένα, αλγορίθμους, μικρόβια, δίκτυα και τεχνολογικές προεκτάσεις.

Δεν είναι απλώς «τέχνη με τεχνητή νοημοσύνη». Είναι κάτι ευρύτερο.

Η Rosi Braidotti, μία από τις βασικές θεωρητικούς του κριτικού μεταανθρωπισμού, συνδέει το posthuman με την υπέρβαση του ανθρωποκεντρισμού και με μια νέα σχέση ανθρώπου, ζώου, τεχνολογίας και περιβάλλοντος. Η Donna Haraway, ήδη από το Cyborg Manifesto, χρησιμοποίησε τη μορφή του cyborg για να αμφισβητήσει τα σκληρά όρια ανάμεσα σε άνθρωπο/μηχανή, άνθρωπο/ζώο, φύση/τεχνολογία.

Άρα, μεταανθρώπινη τέχνη είναι τέχνη που ρωτά:

Ποιος δημιουργεί;
Μόνο ο άνθρωπος;
Ή και η μηχανή, το σώμα, το γονίδιο, το περιβάλλον, το δίκτυο, το υλικό, το ζωντανό σύστημα;

Οι βασικές μορφές της

1. Τέχνη ανθρώπου–μηχανής

Εδώ ανήκει η ψηφιακή τέχνη, η αλγοριθμική τέχνη, η generative art, η AI art, τα διαδραστικά περιβάλλοντα, τα έργα που παράγονται από συνεργασία ανθρώπου και υπολογιστικού συστήματος. Η Stanford Encyclopedia of Philosophy ορίζει τη φιλοσοφία της ψηφιακής τέχνης ως μελέτη μορφών τέχνης των οποίων η παραγωγή ή παρουσίαση εξαρτάται ουσιωδώς από υπολογιστική επεξεργασία.

Εδώ αλλάζει το κλασικό ερώτημα της δημιουργίας. Δεν λέμε πια μόνο «τι ήθελε να πει ο καλλιτέχνης;». Ρωτάμε: τι έκανε το σύστημα; τι έκανε το dataset; τι έκανε ο αλγόριθμος; τι έκανε ο άνθρωπος που έδωσε την εντολή;

2. Bio-art: τέχνη με ζωντανή ύλη

Η μεταανθρώπινη τέχνη δεν είναι μόνο ψηφιακή. Είναι και βιολογική. Ο Eduardo Kac, για παράδειγμα, με το έργο GFP Bunny παρουσίασε ένα διαβόητο παράδειγμα transgenic art: ένα έργο που εμπλέκει γενετική τροποποίηση, ζωντανό οργανισμό, επιστήμη, ηθική και δημόσιο διάλογο.

Εδώ το έργο δεν είναι καμβάς, μάρμαρο ή ήχος. Είναι ζωή. Και αμέσως προκύπτει το ερώτημα: μέχρι πού έχει δικαίωμα η τέχνη να επεμβαίνει στο ζωντανό;

3. Οικολογική και μη-ανθρωποκεντρική τέχνη

Η μεταανθρώπινη τέχνη κοιτάζει επίσης τον πλανήτη όχι ως σκηνικό του ανθρώπου, αλλά ως ενεργό σύστημα. Δάση, νερό, ζώα, κλίμα, μικροοργανισμοί, τοξικότητα, απορρίμματα, ενέργεια: όλα μπορούν να γίνουν όχι απλώς «θέματα» τέχνης, αλλά συν-παράγοντες του έργου.

Εδώ η τέχνη συνομιλεί με το Ανθρωπόκαινο: την εποχή όπου η ανθρώπινη δραστηριότητα έχει γίνει γεωλογική δύναμη. Η τέχνη δεν δείχνει απλώς τη φύση· δείχνει την καταστροφή της παλιάς διάκρισης «φύση από εδώ, άνθρωπος από εκεί».

4. Τέχνη του σώματος ως υβριδίου

Το σώμα σήμερα δεν είναι μόνο βιολογικό. Είναι σώμα με προσθετικά μέλη, εμφυτεύματα, φάρμακα, αισθητήρες, δεδομένα υγείας, πλατφόρμες, φίλτρα, avatars. Η μεταανθρώπινη τέχνη βλέπει το σώμα ως πεδίο μετάλλαξης.

Ο άνθρωπος δεν είναι πια «καθαρό φυσικό ον». Είναι βιοτεχνολογικό, πληροφοριακό, κοινωνικό, φαρμακευτικό, ψηφιακό ον.

Η μεγάλη διαφορά από την παλιά τέχνη

Η κλασική τέχνη έλεγε συχνά:

Ο άνθρωπος κοιτάζει τον κόσμο και τον αναπαριστά.

Η μεταανθρώπινη τέχνη λέει:

Ο άνθρωπος είναι ήδη μέσα σε δίκτυα μη-ανθρώπινων δυνάμεων που τον συνδιαμορφώνουν.

Αυτό είναι τεράστια αλλαγή. Στην Αναγέννηση, ο άνθρωπος μπαίνει στο κέντρο. Στον μοντερνισμό, ο άνθρωπος σπάει τις μορφές. Στη σύγχρονη μεταανθρώπινη τέχνη, ο άνθρωπος χάνει το μονοπώλιο του κέντρου.

Δεν εξαφανίζεται. Αλλά παύει να είναι μόνος.

Η μεταανθρώπινη τέχνη δεν είναι η τέχνη μετά τον θάνατο του ανθρώπου. Είναι η τέχνη μετά το τέλος της αυταπάτης ότι ο άνθρωπος υπήρξε ποτέ μόνος. Το ανθρώπινο σώμα, η μηχανή, το ζώο, το γονίδιο, το δίκτυο, το περιβάλλον και ο αλγόριθμος εμφανίζονται πλέον ως συμπαραγωγοί μορφών και νοημάτων. Στο μεταανθρώπινο έργο τέχνης, ο καλλιτέχνης δεν είναι πάντοτε ο κυρίαρχος δημιουργός που επιβάλλει μορφή στην ύλη. Είναι συχνά ο ενορχηστρωτής μιας σχέσης: ανάμεσα σε άνθρωπο και μηχανή, οργανικό και τεχνητό, εικόνα και δεδομένο, σώμα και πληροφορία, ζωή και τεχνική.

Γι’ αυτό η μεταανθρώπινη τέχνη είναι το σημείο όπου η αισθητική γίνεται ταυτόχρονα ηθική και πολιτική. Δεν ρωτά μόνο αν κάτι είναι ωραίο ή πρωτότυπο. Ρωτά ποιος έχει πράξη μέσα στο έργο, ποιος επηρεάζεται από αυτό, ποια ζωή χρησιμοποιείται, ποια δεδομένα αντλούνται, ποια σώματα εκτίθενται, ποιο περιβάλλον πληρώνει το κόστος. Η τέχνη εδώ δεν είναι απλώς έκφραση του ανθρώπου· είναι δοκιμή νέων σχέσεων ανάμεσα στο ανθρώπινο και σε όλα όσα το υπερβαίνουν.

Με μία φράση

Η μεταανθρώπινη τέχνη είναι η τέχνη της εποχής όπου ο άνθρωπος δεν καταργείται, αλλά αποθρονίζεται.

Και αυτό είναι πολύ σημαντικό συμπέρασμα: από τον Μεσαίωνα, όπου η τέχνη υπηρετούσε τον Θεό, περάσαμε στην Αναγέννηση, όπου ύμνησε τον άνθρωπο· και σήμερα φτάνουμε σε μια εποχή όπου η τέχνη αρχίζει να σκέφτεται πέρα από τον άνθρωπο.

Αρχαία ελληνική τέχνη και μεταανθρώπινη τέχνη

Η αρχαία ελληνική τέχνη βάζει τον άνθρωπο στο κέντρο του κόσμου.
Η μεταανθρώπινη τέχνη τον βγάζει από το κέντρο και τον βλέπει ως μέρος ενός δικτύου. 

Από τον άνθρωπο ως μέτρο στον άνθρωπο ως κόμβο

Η αρχαία ελληνική τέχνη και η μεταανθρώπινη τέχνη μοιάζουν να βρίσκονται στα δύο άκρα μιας μεγάλης ιστορικής διαδρομής. Η πρώτη διατυπώνει με τον πιο ισχυρό τρόπο την ιδέα ότι ο άνθρωπος είναι το μέτρο, η μορφή και το κέντρο της αισθητικής τάξης. Η δεύτερη αμφισβητεί ακριβώς αυτή τη θέση: ο άνθρωπος δεν είναι πλέον κυρίαρχο κέντρο, αλλά ένας κόμβος ανάμεσα σε μηχανές, ζώα, δεδομένα, οικοσυστήματα, τεχνολογίες και μη ανθρώπινες δυνάμεις.

Η αρχαία ελληνική τέχνη λέει:
κοίτα τον άνθρωπο ως αρμονία.

Η μεταανθρώπινη τέχνη λέει:
κοίτα τον άνθρωπο ως σύνδεση, υβρίδιο και εξάρτηση.

1. Το σώμα

Στην αρχαία ελληνική τέχνη, το σώμα είναι κεντρικό. Ο κούρος, ο Δορυφόρος, τα γλυπτά του Παρθενώνα, οι αθλητές, οι θεοί με ανθρώπινη μορφή: όλα δείχνουν ότι το σώμα είναι φορέας μέτρου, κάλλους, ισορροπίας και ηθικής στάσης.

Το σώμα δεν είναι απλώς βιολογικό. Είναι σχεδόν κοσμικό. Εκφράζει τάξη.

Στη μεταανθρώπινη τέχνη, αντίθετα, το σώμα δεν είναι σταθερό. Είναι τροποποιήσιμο, τεχνολογικό, ευάλωτο, δικτυωμένο. Μπορεί να έχει προσθετικά μέλη, εμφυτεύματα, αισθητήρες, avatars, γενετικές παρεμβάσεις, ψηφιακά ίχνη. Δεν είναι πια το σώμα ως ιδανική μορφή, αλλά το σώμα ως διαδικασία.

Αρχαία ελληνική τέχνη: το σώμα ως αρμονία.
Μεταανθρώπινη τέχνη: το σώμα ως μετάλλαξη.

2. Ο άνθρωπος

Η αρχαία ελληνική τέχνη είναι ανθρωποκεντρική, αλλά όχι με απλοϊκό τρόπο. Δεν λέει απλώς «ο άνθρωπος πάνω απ’ όλα». Ο άνθρωπος υπάρχει μέσα στην πόλη, στους θεούς, στους νόμους, στους αγώνες, στη μνήμη των νεκρών, στη σχέση με το κοινό. Όμως η ανθρώπινη μορφή γίνεται το προνομιακό μέσο για να φανεί ο κόσμος.

Ακόμη και οι θεοί έχουν ανθρώπινα σώματα. Αυτό είναι τεράστια αισθητική επιλογή.

Η μεταανθρώπινη τέχνη κάνει την αντίθετη κίνηση. Δεν αρνείται τον άνθρωπο, αλλά αρνείται την κυριαρχία του. Ο άνθρωπος δεν είναι πια το κέντρο από το οποίο απορρέει το νόημα. Συνυπάρχει με αλγορίθμους, τεχνητή νοημοσύνη, ζώα, μικρόβια, κλιματικά συστήματα, μηχανές, δίκτυα.

Αρχαία ελληνική τέχνη: ο άνθρωπος ως μέτρο του κόσμου.
Μεταανθρώπινη τέχνη: ο άνθρωπος ως μέρος του κόσμου.

3. Η ομορφιά

Η αρχαία ελληνική τέχνη συνδέεται με την αναζήτηση του κάλλους: συμμετρία, αναλογία, ρυθμός, ισορροπία, καθαρότητα μορφής. Το ωραίο δεν είναι τυχαίο. Είναι αποτέλεσμα τάξης.

Η μεταανθρώπινη τέχνη συχνά δεν ενδιαφέρεται για το κλασικά ωραίο. Μπορεί να είναι άβολο, οργανικό, τεχνητό, ψυχρό, τερατώδες, αλγοριθμικό, βιολογικό, δυστοπικό. Η αξία της δεν βρίσκεται αναγκαστικά στην αρμονία, αλλά στο ερώτημα που ανοίγει.

Αρχαία ελληνική τέχνη: η ομορφιά ως τάξη.
Μεταανθρώπινη τέχνη: η μορφή ως πρόβλημα.

4. Η φύση

Για την αρχαία ελληνική τέχνη, η φύση είναι κάτι που παρατηρείται, εξιδανικεύεται και μετασχηματίζεται σε μορφή. Το ανθρώπινο σώμα μελετάται φυσικά, αλλά αποδίδεται ιδανικά. Η τέχνη δεν αντιγράφει τη φύση· την οργανώνει.

Στη μεταανθρώπινη τέχνη, η φύση δεν είναι πια σκηνικό. Είναι ενεργός παράγοντας. Το κλίμα, τα ζώα, τα φυτά, οι μύκητες, τα μικρόβια, τα οικοσυστήματα, ακόμη και τα απόβλητα, μπορούν να γίνουν μέρος του έργου. Η φύση δεν είναι αντικείμενο αναπαράστασης· είναι συμπαραγωγός.

Αρχαία ελληνική τέχνη: η φύση μεταπλάθεται σε ιδανική μορφή.
Μεταανθρώπινη τέχνη: η φύση συμμετέχει ως δύναμη.

5. Η τεχνική

Η αρχαία ελληνική τέχνη έχει τεράστια τεχνική δεξιοτεχνία: μάρμαρο, χαλκός, κεραμική, αρχιτεκτονική, αναλογία, οπτικές διορθώσεις, κίνηση, σύνθεση. Η τέχνη είναι τέχνη επειδή ο άνθρωπος κυριαρχεί πάνω στην ύλη.

Στη μεταανθρώπινη τέχνη, η τεχνική δεν είναι απλώς εργαλείο στα χέρια του καλλιτέχνη. Η τεχνική αποκτά σχεδόν δική της δράση. Ο αλγόριθμος, το λογισμικό, το νευρωνικό δίκτυο, το βιολογικό εργαστήριο, το dataset, ο αισθητήρας δεν είναι απλά μέσα· επηρεάζουν το αποτέλεσμα.

Αρχαία ελληνική τέχνη: ο τεχνίτης δίνει μορφή στην ύλη.
Μεταανθρώπινη τέχνη: άνθρωπος και τεχνολογία συνδιαμορφώνουν το έργο.

6. Ο καλλιτέχνης

Στην αρχαία Ελλάδα ο καλλιτέχνης είναι τεχνίτης υψηλής δεξιοτεχνίας, δημιουργός μορφής, αλλά συχνά ενταγμένος σε εργαστήρια, πόλεις, λατρείες, αναθέσεις. Δεν είναι ακόμη ο ρομαντικός «μοναχικός ιδιοφυής δημιουργός» όπως θα τον φανταστεί η νεωτερικότητα.

Στη μεταανθρώπινη τέχνη, ο καλλιτέχνης συχνά γίνεται ενορχηστρωτής συστημάτων. Δεν «φτιάχνει» πάντα ο ίδιος το έργο με το χέρι του. Θέτει διαδικασίες, σχέσεις, μηχανισμούς, κώδικες, πρωτόκολλα. Το έργο μπορεί να παράγεται από αλληλεπίδραση ανθρώπου, μηχανής, κοινού και περιβάλλοντος.

Αρχαία ελληνική τέχνη: ο καλλιτέχνης ως μορφοπλάστης.
Μεταανθρώπινη τέχνη: ο καλλιτέχνης ως ενορχηστρωτής σχέσεων.

7. Η πόλη και το κοινό

Η αρχαία ελληνική τέχνη είναι βαθιά δημόσια. Ο ναός, το θέατρο, το άγαλμα, το ανάθημα, η ζωφόρος, το επιτύμβιο μνημείο ανήκουν στην πόλη. Η τέχνη συγκροτεί κοινή μνήμη και δημόσια ταυτότητα.

Η μεταανθρώπινη τέχνη είναι επίσης δημόσια, αλλά με άλλο τρόπο. Δεν ανήκει μόνο στην πόλη· ανήκει στο δίκτυο, στην πλατφόρμα, στο εργαστήριο, στο μουσείο, στο ψηφιακό περιβάλλον, στο οικοσύστημα. Το κοινό δεν είναι απλός θεατής. Συχνά αλληλεπιδρά, παράγει δεδομένα, ενεργοποιεί το έργο.

Αρχαία ελληνική τέχνη: δημόσια μνήμη της πόλης.
Μεταανθρώπινη τέχνη: δικτυωμένη εμπειρία ενός πλανητικού κόσμου.

Η βαθύτερη αντίθεση

Η αρχαία ελληνική τέχνη εκφράζει μια εμπιστοσύνη στη μορφή. Πιστεύει ότι ο κόσμος μπορεί να οργανωθεί αισθητικά. Ότι η αναλογία, η ισορροπία, το μέτρο και η ανθρώπινη μορφή μπορούν να αποδώσουν μια τάξη πραγμάτων.

Η μεταανθρώπινη τέχνη εκφράζει μια κρίση της μορφής. Δείχνει ότι ο κόσμος δεν οργανώνεται πια γύρω από το ανθρώπινο βλέμμα. Η κλιματική κρίση, η τεχνητή νοημοσύνη, η βιοτεχνολογία, τα δεδομένα, οι μηχανές και τα μη ανθρώπινα όντα μάς αναγκάζουν να σκεφτούμε πέρα από το ανθρώπινο κέντρο.

Με απλά λόγια:

Η αρχαία ελληνική τέχνη αναζητεί το μέτρο.
Η μεταανθρώπινη τέχνη αποκαλύπτει την απώλεια του μέτρου.

Ή αλλιώς:

Η πρώτη φτιάχνει τον άνθρωπο ως ιδανική μορφή.
Η δεύτερη δείχνει τον άνθρωπο ως ανοιχτό, ασταθές, εξαρτημένο σύστημα.

Αλλά υπάρχει και μια κρυφή συγγένεια

Δεν πρέπει να τις παρουσιάσουμε μόνο ως αντίθετες. Υπάρχει και μια βαθύτερη συγγένεια.

Η αρχαία ελληνική τέχνη δεν έβλεπε τον άνθρωπο απομονωμένο. Τον έβλεπε μέσα στον κόσμο: στην πόλη, στους θεούς, στους νόμους, στη φύση, στη μοίρα. Ο άνθρωπος ήταν μέτρο, αλλά όχι μόνος.

Η μεταανθρώπινη τέχνη, από την άλλη, δεν καταργεί τον άνθρωπο. Τον ξαναβάζει μέσα στον κόσμο, αλλά αυτή τη φορά χωρίς την αυταπάτη της κυριαρχίας.

Άρα η μεγάλη γέφυρα είναι αυτή:

Η αρχαία ελληνική τέχνη έδωσε μορφή στον άνθρωπο μέσα στον κόσμο.
Η μεταανθρώπινη τέχνη προσπαθεί να ξανασκεφτεί τον άνθρωπο μετά την κατάρρευση της κυριαρχίας του πάνω στον κόσμο.

Αν η αρχαία ελληνική τέχνη υπήρξε η μεγάλη αισθητική στιγμή κατά την οποία ο άνθρωπος έγινε μέτρο του κόσμου, η μεταανθρώπινη τέχνη είναι η στιγμή κατά την οποία ο άνθρωπος αναγκάζεται να εγκαταλείψει τον θρόνο του μέτρου. Στην ελληνική γλυπτική, στο θέατρο και στην αρχιτεκτονική, το ανθρώπινο σώμα, η πόλη και η αναλογία συγκροτούν έναν κόσμο τάξης. Στη μεταανθρώπινη τέχνη, αντίθετα, το σώμα γίνεται υβρίδιο, η τεχνολογία γίνεται συμπαραγωγός, η φύση παύει να είναι σκηνικό και ο καλλιτέχνης δεν είναι πια απόλυτος κυρίαρχος της μορφής, αλλά ενορχηστρωτής σχέσεων.

Η μετάβαση από την αρχαία ελληνική στην μεταανθρώπινη τέχνη μπορεί να διαβαστεί ως μετάβαση από το μέτρο στο δίκτυο. Από το σώμα ως ιδανική αναλογία στο σώμα ως πεδίο δεδομένων, μηχανών, οικολογικών εξαρτήσεων και βιοτεχνολογικών παρεμβάσεων. Και όμως, οι δύο αυτές τέχνες συνομιλούν. Διότι και οι δύο θέτουν το ίδιο θεμελιώδες ερώτημα: τι είναι ο άνθρωπος μέσα στον κόσμο; Η πρώτη απαντά: είναι μορφή, μέτρο και αρμονία. Η δεύτερη απαντά: είναι σχέση, υβρίδιο και ευθύνη.

Από τον άνθρωπο-μέτρο στον άνθρωπο-κόμβο: η αρχαία ελληνική και η μεταανθρώπινη τέχνη ως δύο άκρα της αισθητικής ιστορίας.