του Θεόδωρου Ατματζίδη, Υποστρατήγου ε.α.
1. Εισαγωγή : Σκοπός – Πού βρισκόμαστε σήμερα
Το παρόν άρθρο δεν επιδιώκει να προσθέσει μία ακόμη ερμηνεία στη μεγάλη δεξαμενή αναλύσεων για την αντιπαράθεση μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν. Σκοπός του είναι η συστηματική κωδικοποίηση των διαθέσιμων δεδομένων, η αποτύπωση της στάσης των βασικών διεθνών και περιφερειακών δρώντων και η συγκριτική παρουσίαση των πιθανών σεναρίων κλιμάκωσης, όπως προκύπτουν από τη διεθνή βιβλιογραφία . Επίσης γίνεται προσπάθεια στη δομημένη σύνθεση και χαρτογράφηση κινδύνων, με στόχο την κατανόηση του εάν μια πιθανή στρατιωτική ενέργεια θα παραμείνει περιορισμένη ή θα ενταχθεί σε ευρύτερη διαδικασία αναδιάταξης ισχύος στη Μέση Ανατολή.
Η προσέγγιση εντάσσεται στο πλαίσιο του ρεαλισμού και της θεωρίας αποτροπής, εξετάζοντας τη στρατιωτική συγκέντρωση δυνάμεων, τις συμμαχικές ευθυγραμμίσεις και τις ισορροπίες ισχύος ως αλληλένδετες μεταβλητές ενός ευρύτερου συστήματος ασφάλειας. Μεθοδολογικά, βασίζεται σε δημοσιευμένες αναλύσεις διεθνών μέσων και δεξαμενών σκέψης, τις οποίες οργανώνει θεματικά (αποτροπή, περιφερειακή διάχυση, ρόλος μεγάλων δυνάμεων, οικονομικές επιπτώσεις, στρατηγικά σενάρια).
Την παρούσα χρονική περίοδο , οι σχέσεις μεταξύ των ΗΠΑ και του Ιράν βρίσκονται σε ιδιαίτερα τεταμένη φάση, με φόντο το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης, την αποτυχία επαναφοράς της συμφωνίας JCPOA και την αυξανόμενη στρατιωτική κινητικότητα στην περιοχή. Αναλύσεις διεθνών μέσων υπογραμμίζουν ότι πρόκειται για τη σοβαρότερη κρίση των τελευταίων ετών[1].
- Είναι πιθανός περιφερειακός ή ευρύτερος πόλεμος;
α. Ιστορικό υπόβαθρο και τρέχουσα κατάσταση
Η Ουάσιγκτον έχει αυξήσει σημαντικά τη στρατιωτική της παρουσία στη Μέση Ανατολή, με ανάπτυξη ναυτικών και αεροπορικών δυνάμεων. Αυτό ερμηνεύεται από αναλυτές ως μέτρο αποτροπής αλλά και προετοιμασία για πιθανή σύγκρουση[1].
β. Κίνδυνος περιφερειακού πολέμου
Η διεθνής βιβλιογραφία και αρθρογραφία συγκλίνουν στα εξής σημεία:
- Το Ιράν διαθέτει ασύμμετρες δυνατότητες απάντησης (πύραυλοι, drones, δίκτυα συμμάχων)[2].
- Πιθανή εμπλοκή μη κρατικών δρώντων, όπως η Χεζμπολάχ και οι Χούθι, θα επεκτείνει τη σύγκρουση.
- Οι ενεργειακές αγορές είναι ιδιαίτερα ευαίσθητες — ακόμη και η απειλή σύγκρουσης επηρεάζει τις τιμές πετρελαίου[2].
Συμπέρασμα: Η πιθανότητα περιφερειακής σύγκρουσης είναι υψηλή σε περίπτωση στρατιωτικής κλιμάκωσης, αλλά όχι αναπόφευκτη.
- Η σημασία της στρατιωτικής συσσώρευσης των ΗΠΑ
Η συγκέντρωση στρατιωτικών δυνάμεων αποτελεί διπλωματικό εργαλείο πίεσης αλλά και επιχειρησιακή προετοιμασία. Ιστορικά, τέτοιες κινήσεις έχουν οδηγήσει είτε σε αποτροπή είτε σε στρατιωτική επέμβαση (π.χ. Ιράκ 2003)[3].
Σύμφωνα με αναλύσεις, η συγκέντρωση δυνάμεων:
- αυξάνει την ικανότητα άμεσης επίθεσης,
- αλλά ταυτόχρονα αφήνει χώρο για διαπραγματευτική πίεση χωρίς πόλεμο.
- Ρόλος Κίνας και Ρωσίας
Κίνα
Η Κίνα διατηρεί στρατηγική ενεργειακή και οικονομική σχέση με το Ιράν, μέσω συμφωνιών μακράς διάρκειας[4]. Παράλληλα:
- υποστηρίζει διπλωματικά την Τεχεράνη,
- αποφεύγει άμεση στρατιωτική εμπλοκή,
- επιδιώκει σταθερότητα για την ενεργειακή της ασφάλεια.
Ρωσία
Η Ρωσία έχει ενισχύσει τη στρατιωτική συνεργασία με το Ιράν, χωρίς όμως ρήτρα αμοιβαίας άμυνας[5].
Η στάση της χαρακτηρίζεται από:
- παροχή οπλικών συστημάτων,
- διπλωματική στήριξη,
- στρατηγική αντιστάθμιση της επιρροής των ΗΠΑ.
Συνολικά: Κίνα και Ρωσία λειτουργούν ως “στρατηγικοί εξισορροπητές”, όχι ως άμεσοι εμπλεκόμενοι.
- Στάση των Αραβικών Κρατών
Τα κράτη του Κόλπου (Σαουδική Αραβία, ΗΑΕ, Κατάρ κ.ά.) επιδιώκουν αποφυγή σύγκρουσης[6].
Κύριοι λόγοι:
- φόβος αντιποίνων,
- ενεργειακή και οικονομική αστάθεια,
- προσπάθειες εξομάλυνσης σχέσεων με το Ιράν.
Η στάση τους είναι ρεαλιστική και ισορροπιστική, με έμφαση στη διπλωματία.
- Πιθανά Σενάρια Σύγκρουσης – Σύνοψη
Σενάριο Α: Περιορισμένη σύγκρουση
- Στοχευμένα πλήγματα
- Ελεγχόμενη κλιμάκωση
Σενάριο Β: Περιφερειακή σύγκρουση
- Εμπλοκή proxies
- Επιθέσεις σε πολλαπλά μέτωπα
Σενάριο Γ: Ευρύτερος πόλεμος
- Μαζική στρατιωτική εμπλοκή
- Παγκόσμιες επιπτώσεις
- Μεταπολεμικά γεωπολιτικά σενάρια
Η ανάλυση της διεθνής βιβλιογραφία (Mearsheimer, Walt, RAND reports) κατατείνει στα εξής πιθανά αποτελέσματα:
α. Σενάριο «Ελεγχόμενης Αποσταθεροποίησης»
- Το Ιράν αποδυναμώνεται στρατιωτικά αλλά παραμένει καθεστώς.
- Ενίσχυση αμερικανικής επιρροής στην περιοχή.
β. Σενάριο «Αλυσιδωτής Αποσταθεροποίησης»
- Κατάρρευση κρατικών δομών σε περιοχές επιρροής του Ιράν.
- Ενίσχυση μη κρατικών οργανώσεων.
- Αναλογία με Ιράκ και Λιβύη.
γ. Σενάριο «Νέου Ψυχρού Πολέμου στη Μέση Ανατολή»
- Σχηματισμός μπλοκ:
- ΗΠΑ + σύμμαχοι
- Ιράν + Ρωσία + Κίνα
- Μακροχρόνια γεωπολιτική αντιπαράθεση.
- Επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία
Σύμφωνα με οικονομικές αναλύσεις (IMF, World Bank, Reuters):
- Ενέργεια
- Άνοδος τιμών πετρελαίου λόγω κινδύνου στο Στενό του Ορμούζ.
- Διαταραχές στην παγκόσμια εφοδιαστική αλυσίδα.
- Αγορές
- Πτώση χρηματιστηρίων σε περιόδους έντασης[2].
- Στροφή επενδυτών σε «ασφαλή καταφύγια» (χρυσός, δολάριο).
- Ευρώπη
- Αυξημένο ενεργειακό κόστος.
- Πιθανή ύφεση σε περίπτωση παρατεταμένης σύγκρουσης.
- Τελικό Συμπέρασμα
Η πιθανότητα σύγκρουσης μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν είναι υπαρκτή και αυξανόμενη, αλλά όχι βέβαιη.
- Η στρατιωτική συγκέντρωση δείχνει ετοιμότητα, όχι απαραίτητα πρόθεση πολέμου.
- Ένα περιορισμένο πλήγμα μπορεί εύκολα να εξελιχθεί σε περιφερειακή σύγκρουση.
- Οι μεγάλες δυνάμεις λειτουργούν αποτρεπτικά, όχι επιθετικά.
- Οι οικονομικές επιπτώσεις θα είναι παγκόσμιες και άμεσες.
Η βιβλιογραφία συγκλίνει στο ότι οι σύγχρονες συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή έχουν υψηλή πιθανότητα μη ελεγχόμενης κλιμάκωσης, ακόμη και όταν ξεκινούν ως περιορισμένες επιχειρήσεις.
Βιβλιογραφία
- CNN Greece – ΗΠΑ και Ιράν σε διπλωματικό αδιέξοδο – Στρατιωτική ανάπτυξη στη Μέση Ανατολή
https://www.cnn.gr/kosmos/story/520626 - Reuters – Gulf markets fall amid rising US–Iran tensions
https://www.reuters.com/world/middle-east - Ethnos – Τα πιθανά σενάρια σύγκρουσης ΗΠΑ–Ιράν
https://www.ethnos.gr/World - Wikipedia – Iran–China 25-Year Cooperation Program
https://en.wikipedia.org/wiki/Iran%E2%80%93China_25-year_Cooperation_Program - Wikipedia – Iran–Russia Strategic Partnership
https://en.wikipedia.org/wiki/Iranian%E2%80%93Russian_Treaty_on_Comprehensive_Strategic_Partnership - Arab Gulf States Institute – Why Gulf states do not want a US–Iran war
https://agsi.org/analysis
Εκτός της πετρελαϊκής κρίσης και της ενίσχυσης της τρομοκρατίας κανένα άλλο γεγονός δεν πρόκειται να συμβεί.
Η στρατιωτική ισχύς του ΙΡΑΝ είναι εξασθεμισμένη, η Ρωσία δεν θα εμπλακεί οπότε Ισραήλ και ΗΠΑ θα έχουν πολύ εύκολη αποστολή.
Ο αρθρογράφος αφήνει έξω το ενδεχόμενο άμεσης εμπλοκής της Ελλάδος από τις ασύμμετρες απειλές . Το γεγονός ότι η Κρήτη είναι κέντρο ανεφοδιασμού και εξόρμησης αμερικανικών δυνάμεων θεωρώ ότι η Κρήτη είναι στόχος άμεσης προτεραιότητας για το Ιράν ή και τους συμμάχους του, είτε με δολιοφθορές από πράκτορες -λαθρό εισβολείς ή από πυραύλους και ντρόουν.