Δημοσιεύθηκε: 30 Σεπτεμβρίου 2026, στις 16:16 CEST
Η ιστορία αυτή ξεκίνησε, όπως τόσες άλλες στην ιστορία της επιστήμης, με κάτι που δεν αναζητούσαμε.
Το 2020, στη διάρκεια της πανδημίας COVID-19, μελετούσαμε ένα πρακτικό ερώτημα: πώς κινούνται οι άνθρωποι μέσα σε έναν κλειστό χώρο όταν τους ζητάς να κρατούν αποστάσεις μεταξύ τους; Παρακολουθώντας επανειλημμένα το βιντεοσκοπημένο υλικό, παρατηρήσαμε κάτι παράξενο: σχεδόν όλοι οι συμμετέχοντες ακολουθούσαν κυκλικές διαδρομές προς την ίδια κατεύθυνση, πάντοτε αντίθετα από τη φορά των δεικτών του ρολογιού. Ακόμη πιο παράξενο ήταν ότι κανείς τους δεν φαινόταν να έχει αντιληφθεί πως το έκανε.
Αυτή η παρατήρηση μας οδήγησε σε μια πενταετή αναζήτηση, προκειμένου να καταλάβουμε γιατί οι άνθρωποι συμπεριφέρονται με αυτόν τον τρόπο.
Το ίδιο το φαινόμενο περιγράφεται εύκολα. Αν αφήσεις ένα πλήθος να περιφέρεται μέσα σε έναν κλειστό χώρο, χωρίς συγκεκριμένο προορισμό, αρχίζει σταδιακά να κινείται κυκλικά, σχεδόν πάντοτε προς τα αριστερά. Κανείς δεν κατευθύνει αυτή την κίνηση. Κανείς δεν την αποφασίζει.
Για έναν φυσικό, αυτό μοιάζει με χαρακτηριστικό παράδειγμα «αναδυόμενης συμπεριφοράς»: ένα συλλογικό μοτίβο που προκύπτει από αμέτρητες μικρές αλληλεπιδράσεις, είτε μεταξύ των ατόμων είτε μεταξύ των ατόμων και του περιβάλλοντός τους. Αυτές ήταν οι δύο βασικές μας υποθέσεις, τις οποίες προσπαθήσαμε να ελέγξουμε ξεχωριστά.
Δεν έφταιγε ο χώρος
Η πρώτη μας υποψία αφορούσε την αλληλεπίδραση των πεζών με τους τοίχους του χώρου. Μια παλαιότερη μελέτη νευροεπιστήμης είχε διαπιστώσει ότι οι δεξιόχειρες τείνουν να στρίβουν αριστερά και οι αριστερόχειρες δεξιά — μια ανεπαίσθητη προτίμηση που συνδέεται με μικρές διαφορές ανάμεσα στα δύο ημισφαίρια του εγκεφάλου. Καθώς οι περισσότεροι συμμετέχοντες στο αρχικό μας πείραμα ήταν δεξιόχειρες, ήταν λογικό να υποθέσουμε ότι η συλλογική κυκλική κίνηση αποτελούσε απλώς το άθροισμα των ατομικών προτιμήσεων, τις οποίες οι γύρω τοίχοι μετέτρεπαν σε κυκλική διαδρομή.
Για να το ελέγξουμε, σχεδιάσαμε ένα νέο πείραμα, το οποίο ξεκινούσε πριν ακόμη συγκεντρωθούν οι συμμετέχοντες στον χώρο δοκιμών. Ένας ένας, οι εθελοντές περπατούσαν ευθεία προς έναν τοίχο και εμείς καταγράφαμε προς ποια κατεύθυνση έστριβαν όταν έφταναν μπροστά του.
Γνωρίζοντας την προτίμηση του καθενός, μπορούσαμε στη συνέχεια να σχηματίσουμε ομάδες με βάση αυτό το χαρακτηριστικό και να παρατηρήσουμε το αποτέλεσμα. Αν η εξήγηση βρισκόταν στους τοίχους και στην προτίμηση χρήσης του ενός χεριού, μια ομάδα αριστερόχειρων —ή, ακόμη καλύτερα, ανθρώπων που έστριβαν αποκλειστικά δεξιά— θα έπρεπε τελικά να αντιστρέψει την κατεύθυνση και να κινηθεί σύμφωνα με τη φορά των δεικτών του ρολογιού. Αυτό δεν συνέβη ποτέ. Είτε γεμίζαμε τον χώρο με ανθρώπους που προτιμούσαν να στρίβουν δεξιά είτε με αριστερόχειρες, η τάση για κίνηση αντίθετη από τη φορά του ρολογιού παρέμενε.
Ίσως, λοιπόν, η ίδια η παρουσία των τοίχων να προκαλούσε αυτή την τάση. Για να το διαπιστώσουμε, μεταφέραμε το πείραμα σε εξωτερικό χώρο: σε μια πολύ μεγάλη, ανοιχτή σχολική αυλή 3.000 τετραγωνικών μέτρων, χωρίς περιμετρικούς τοίχους. Αφήσαμε περισσότερους από εκατό εφήβους να περπατήσουν χωρίς κανένα στοιχείο που να κατευθύνει την κίνησή τους. Το φαινόμενο της κυκλικής κίνησης όχι μόνο διατηρήθηκε, αλλά έγινε εντονότερο. Προφανώς, δεν έφταιγε ο χώρος.
Δεν έφταιγαν οι πολιτισμικές συνήθειες
Απέμενε ο δεύτερος πιθανός παράγοντας: ο τρόπος με τον οποίο αλληλεπιδρούμε μεταξύ μας. Όταν δύο πεζοί συναντιούνται κινούμενοι ο ένας προς τον άλλο, καθένας παραμερίζει, δημιουργώντας το γνωστό «φαινόμενο σχηματισμού λωρίδων».
Η πλευρά προς την οποία παραμερίζουμε, όμως, δεν επιλέγεται τυχαία. Συνήθως καθορίζεται από την πλευρά του δρόμου στην οποία οδηγούν οι άνθρωποι. Στην Ισπανία, όπως και στην υπόλοιπη ηπειρωτική Ευρώπη, παραμερίζουμε προς τα δεξιά, αφήνοντας χώρο στα αριστερά μας ώστε ο άνθρωπος που έρχεται από την αντίθετη κατεύθυνση να κάνει το ίδιο.
Ίσως, σκεφτήκαμε, η κίνηση αντίθετα από τη φορά του ρολογιού να ήταν απλώς μια εκδήλωση αυτού του φαινομένου. Αν οι πεζοί τείνουν να μετακινούνται προς τα δεξιά σε κάθε συνάντηση, θα καταλήξουν να περπατούν έχοντας τον τοίχο στα δεξιά τους και, επομένως, να κινούνται αντίθετα από τη φορά των δεικτών του ρολογιού. Αν αυτό ίσχυε, ένα πλήθος στην Ιαπωνία θα έπρεπε να κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση, σύμφωνα με τη φορά του ρολογιού. Στην Ιαπωνία, άλλωστε, οι άνθρωποι οδηγούν και παραμερίζουν προς τα αριστερά, ενώ οι λωρίδες κίνησης των πεζών σχηματίζονται στην αντίθετη πλευρά από ό,τι στην Ισπανία.
Εικόνα από μία από τις μελέτες μας, στην οποία διακρίνεται καθαρά η γενική τάση προς μια σπειροειδή κίνηση αντίθετη από τη φορά των δεικτών του ρολογιού, σημειωμένη με μπλε χρώμα. Πηγή: αρχείο των συγγραφέων.
Επικοινωνήσαμε με έναν συνάδελφο στο Τόκιο, πεπεισμένοι ότι εκεί θα παρατηρούσε το πλήθος να κινείται σύμφωνα με τη φορά των δεικτών του ρολογιού. Τα νέα πειράματα, όμως, διέψευσαν και πάλι τις προσδοκίες μας. Το πλήθος στην Ιαπωνία κινήθηκε αντίθετα από τη φορά του ρολογιού, επομένως η υπόθεσή μας ήταν λανθασμένη.
Απέμενε ακόμη μία εξήγηση που σχετιζόταν με τις πολιτισμικές συνήθειες: κάποια συνήθεια που αποκτούμε στην πορεία της ζωής μας, όπως η κίνηση αντίθετα από τη φορά του ρολογιού, για την οποία έχουν σχεδιαστεί σχεδόν όλοι οι στίβοι. Στραφήκαμε, λοιπόν, σε παιδιά προσχολικής ηλικίας, τα οποία μόλις έχουν αρχίσει να αφομοιώνουν τις συμβάσεις των ενηλίκων. Η τάση τους να κινούνται αντίθετα από τη φορά του ρολογιού όχι μόνο δεν εξασθενούσε, αλλά ήταν η ισχυρότερη που καταγράψαμε σε οποιαδήποτε ομάδα.
Η απάντηση βρίσκεται μέσα μας
Αν η εξήγηση δεν βρίσκεται στην ομάδα, στο περιβάλλον ή στις κοινωνικές μας συνήθειες, απέμενε μόνο μία πιθανότητα: ένα αμιγώς ατομικό χαρακτηριστικό, κάτι που σχετίζεται με τη μηχανική του σώματος ή είναι ενσωματωμένο στον εγκέφαλο.
Για να το ελέγξουμε, ζητήσαμε από περισσότερους από 200 εθελοντές να περπατήσουν μόνοι τους, ένας κάθε φορά, σε έναν άδειο χώρο δοκιμών. Χωρίς άλλους ανθρώπους με τους οποίους θα μπορούσαν να συγκρουστούν και χωρίς κάποιο πλήθος να ακολουθήσουν, η σαφής πλειονότητα εξακολουθούσε να κινείται αντίθετα από τη φορά των δεικτών του ρολογιού.
Επί δεκαετίες, στον ερευνητικό μας κλάδο θεωρούσαμε ότι συλλογικά μοτίβα όπως αυτό προκύπτουν από τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των πεζών. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, τα δεδομένα δείχνουν ακριβώς το αντίθετο: το μοτίβο υπάρχει ήδη σε έναν άνθρωπο που περπατά μόνος του. Πράγματι, εισάγοντας σε ένα μοντέλο αποκλειστικά τα δεδομένα αυτής της ατομικής κίνησης, καταφέραμε να αναπαραγάγουμε την κυκλική κίνηση ολόκληρου του πλήθους. Εδώ, σε αντίθεση με όσα συμβαίνουν στα αναδυόμενα συλλογικά φαινόμενα, το σύνολο δεν είναι μεγαλύτερο από το άθροισμα των μερών του· είναι ακριβώς ίσο με αυτό.
Και εδώ βρίσκεται το συμπέρασμα που οφείλουμε να διατυπώσουμε με ειλικρίνεια: εξακολουθούμε να μη γνωρίζουμε τι προκαλεί αυτή την προτίμηση κατεύθυνσης σε ατομικό επίπεδο. Αναζητήσαμε συσχετίσεις με το κυρίαρχο χέρι, το κυρίαρχο πόδι, το κυρίαρχο μάτι, το φύλο και άλλους παράγοντες, αλλά δεν βρήκαμε τίποτα. Μελέτες ανθρώπων που περπατούν με δεμένα μάτια και τείνουν να αποκλίνουν προς τη μία πλευρά, ακολουθώντας σπειροειδή πορεία, υποδηλώνουν κάτι βαθύτερο: ίσως ανεπαίσθητες ασυμμετρίες στο εσωτερικό αυτί, οι οποίες μεταβάλλουν ελάχιστα την αίσθησή μας για την ευθεία κατεύθυνση. Με τα σημερινά δεδομένα, όμως, δεν μπορούμε να δώσουμε κάποια εξήγηση.
Σε κάθε περίπτωση, η γνώση ότι αυτή η τάση ανήκει στο άτομο και όχι στην ομάδα παραμένει χρήσιμη. Θα μπορούσε να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο μοντελοποιούμε την κίνηση των ανθρώπων και σχεδιάζουμε τους κοινόχρηστους χώρους: αεροδρόμια, σιδηροδρομικούς σταθμούς και μουσεία, όπου η ομαλή ροή των επισκεπτών έχει σημασία.
Η ίδια τάση προς τα αριστερά εμφανίζεται ακόμη και στα ζώα, για παράδειγμα στα κοπάδια ψαριών και στους σπειροειδείς σχηματισμούς των μυρμηγκιών στρατιωτών. Η δύναμη που ωθεί έναν άνθρωπο να κινηθεί προς τα αριστερά όταν περπατά μόνος του μπορεί τελικά να αποδειχθεί πολύ αρχαιότερη από την ίδια την ανθρωπότητα.
