του Παντελή Σαββίδη

Ο Στέλιος Ράμφος, μία από τις πλέον αναγνωρίσιμες, επιδραστικές αλλά και συζητημένες μορφές της σύγχρονης ελληνικής διανόησης, πέθανε σήμερα, 10 Αυγούστου 2026, σε ηλικία 87 ετών. Το τελευταίο διάστημα νοσηλευόταν σε κλινική της Αθήνας. Άφησε πίσω του ένα εκτεταμένο συγγραφικό έργο, δεκάδες δημόσιες διαλέξεις και μια μακρά σειρά παρεμβάσεων για την ελληνική ταυτότητα, την Ορθοδοξία, τη νεωτερικότητα, την πολιτική, την οικογένεια και τον χρόνο.

Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1939. Φοίτησε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και στα νεανικά του χρόνια συνδέθηκε με την Αριστερά: συμμετείχε στη Νεολαία της ΕΔΑ και συνεργάστηκε με την «Πανσπουδαστική». Το 1963 απομακρύνθηκε από την οργανωμένη Αριστερά, χωρίς όμως να πάψει να συνομιλεί με τον Μαρξ και με τα ερωτήματα της μαρξιστικής φιλοσοφίας.

Το 1965 έφυγε για το Παρίσι, όπου σπούδασε φιλοσοφία. Εκεί γνώρισε τον Κορνήλιο Καστοριάδη, η σκέψη του οποίου άσκησε σημαντική επίδραση στη διαμόρφωσή του. Από το 1969 έως το 1974 δίδαξε φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο της Βενσέν, το σημερινό Paris 8. Επέστρεψε και εγκαταστάθηκε οριστικά στην Ελλάδα το 1974. Αργότερα δίδαξε, μεταξύ άλλων, στο Ίδρυμα Γουλανδρή–Χορν και στο Ίδρυμα Βασίλη και Μαρίνας Θεοχαράκη. Οι Εκδόσεις Αρμός συνοψίζουν τη βιογραφία και τον βασικό άξονα του έργου του.

Η βασική φιλοσοφική του αναζήτηση

Ο Ράμφος δεν οικοδόμησε ένα κλειστό φιλοσοφικό σύστημα. Το έργο του μπορεί να περιγραφεί ακριβέστερα ως μια μακρά «ερμηνευτική του ελληνισμού»: μια προσπάθεια να κατανοηθεί όχι μόνο τι σκέφτονται οι Έλληνες, αλλά και πώς αισθάνονται τον χρόνο, την ελευθερία, την ευθύνη, τον άλλον, την κοινότητα και τον ίδιο τους τον εαυτό.

Το σταθερό ερώτημά του ήταν: γιατί η Ελλάδα διαθέτει τόσο ισχυρή ιστορική και πολιτισμική κληρονομιά, αλλά δυσκολεύεται να συγκροτήσει σταθερούς θεσμούς, υπεύθυνα πρόσωπα και μια λειτουργική δημόσια ζωή;

Η απάντησή του αναπτύχθηκε γύρω από ορισμένους βασικούς άξονες:

• Τη διαφορά ανάμεσα στο άτομο και στο πρόσωπο. Το άτομο μπορεί να περιορίζεται στην επιθυμία και στο προσωπικό του συμφέρον· το πρόσωπο αποκτά ελευθερία όταν αναλαμβάνει ευθύνη, αναγνωρίζει όρια και σχετίζεται ουσιαστικά με τους άλλους.
• Την ελληνική αίσθηση του χρόνου. Κατά τον Ράμφο, ο νεοελληνικός ψυχισμός συχνά καθηλώνεται σε ένα συναισθηματικά φορτισμένο παρόν ή σε ένα εξιδανικευμένο παρελθόν. Δυσκολεύεται έτσι να σχεδιάσει, να περιμένει, να δημιουργήσει διάρκεια και να επενδύσει θεσμικά στο μέλλον.
• Την υπεροχή της οικογένειας έναντι των απρόσωπων θεσμών. Η οικογένεια λειτουργεί ως καταφύγιο και πηγή ασφάλειας, αλλά μπορεί ταυτόχρονα να εμποδίζει την εξατομίκευση και την αυτονόμηση. Ο πολίτης παραμένει εξαρτημένος από προσωπικά δίκτυα, συγγένειες και προστασίες, αντιμετωπίζοντας το κράτος ως κάτι ξένο ή εχθρικό.
• Τη δυσκολία εσωτερίκευσης της ευθύνης. Αντί της αυτοκριτικής, εμφανίζονται συχνά η μεταβίβαση της ευθύνης, η θυματοποίηση, η συνωμοσιολογία και η αναζήτηση σωτήρων.
• Τη σχέση πίστεως και ιστορικότητας. Η πίστη, για τον Ράμφο, δεν μπορούσε να περιορίζεται στην προσκόλληση σε τύπους ή στη νοσταλγική αναπαραγωγή της παραδόσεως. Έπρεπε να γίνεται εσωτερική μεταμόρφωση και ενεργός συμμετοχή στον χρόνο.
• Την ανάγκη ισχυρών και καθολικών θεσμών. Η υπέρβαση της νεοελληνικής κρίσης δεν θα μπορούσε να προέλθει από έναν νέο μεσσιανισμό, αλλά από την ενηλικίωση του προσώπου, την αυτογνωσία και τη δημιουργία θεσμών που ισχύουν για όλους.

Γι’ αυτό και ο Ράμφος στράφηκε διαδοχικά στον Πλάτωνα και στον Αριστοτέλη, στους Πατέρες της Εκκλησίας, στον άγιο Συμεών τον Νέο Θεολόγο και στο «Γεροντικό», αλλά και στον Νίτσε, στον Φρόυντ, στον Καστοριάδη, στην τραγωδία, στον Παπαδιαμάντη και στον Καβάφη. Δεν τον ενδιέφεραν ως χωριστά φιλολογικά αντικείμενα. Τα αντιμετώπιζε ως δρόμους προς μια φιλοσοφική ανθρωπολογία του Έλληνα.

Η σχέση του με τη λεγόμενη νεοορθοδοξία

Το όνομα του Ράμφου συνδέθηκε ιδιαίτερα κατά τις δεκαετίες του 1970 και του 1980 με τη «νεοορθοδοξία», μαζί με τον Χρήστο Γιανναρά, τον Κωστή Μοσκώφ, τον Ζήσιμο Λορεντζάτο, τον Κώστα Ζουράρι και άλλους διανοουμένους.

Ο όρος περιέγραφε εκ των υστέρων —και αρκετά χαλαρά— μια συνάντηση ανθρώπων προερχόμενων από διαφορετικούς χώρους, συχνά από την Αριστερά, οι οποίοι στράφηκαν προς την ορθόδοξη παράδοση αναζητώντας μια εναλλακτική τόσο στον δυτικό ατομοκεντρισμό όσο και στον κρατικό ή δογματικό μαρξισμό. Κοινά τους σημεία ήταν η κριτική στη μεταπρατική νεωτερικότητα, η αναζήτηση μιας ιδιαίτερης ελληνικής πολιτισμικής ταυτότητας και η ανάδειξη του προσώπου και της κοινότητας.

Ο ίδιος ο Ράμφος αμφισβητούσε ότι υπήρξε συνεκτικό «νεοορθόδοξο κίνημα». Σε χαρακτηριστική μεταγενέστερη διατύπωσή του είπε ότι οι αποκαλούμενοι νεοορθόδοξοι «δεν είχαμε πιει μαζί ούτε καφέ». Με αυτό εννοούσε ότι δεν υπήρξαν κοινή οργάνωση, ενιαία θεωρία ή συλλογικό πρόγραμμα, αλλά παράλληλες και συχνά αντιτιθέμενες προσωπικές διαδρομές. Η σχετική συνέντευξή του δημοσιεύθηκε στην «Καθημερινή» τον Σεπτέμβριο του 2024.

Ωστόσο, η άρνηση της ύπαρξης οργανωμένου κινήματος δεν αναιρεί την ιστορική συγγένεια των αναζητήσεων. Στο πρώιμο έργο του Ράμφου είναι σαφής η προσπάθεια να αναδειχθεί η οικουμενική δύναμη της ελληνικής και ορθόδοξης παραδόσεως. Βιβλία όπως η Πολιτεία του Νέου Θεολόγου, το Κυριακοδρόμιον, οι Πελεκάνοι ερημικοί και το Φιλόσοφος και θείος έρως ανήκουν σε αυτή την περίοδο συστηματικής συνομιλίας με την πατερική σκέψη.

Η ουσιαστική διαφορά του από τον Χρήστο Γιανναρά έγινε εμφανέστερη αργότερα. Ο Γιανναράς επέμεινε στην κριτική του δυτικού ατομοκεντρισμού και στην εκκλησιαστική οντολογία του προσώπου. Ο Ράμφος, αντιθέτως, άρχισε να εντοπίζει στην ορθόδοξη και βυζαντινή κληρονομιά όχι μόνο σωστικές δυνατότητες, αλλά και στοιχεία που, κατά τη γνώμη του, εμπόδισαν την εσωτερική εξατομίκευση, τη θεσμική ωρίμανση και την ενεργό σχέση με τον ιστορικό χρόνο.

Από την ορθόδοξη αναζήτηση στον εκσυγχρονισμό

Από τη δεκαετία του 1990 και ιδίως μετά το 2000, ο Ράμφος μετακινήθηκε προς περισσότερο εκσυγχρονιστικές και φιλοευρωπαϊκές θέσεις. Δεν απέρριψε συλλήβδην την Ορθοδοξία· επανεκτίμησε όμως αυστηρότερα τις ιστορικές της συνέπειες.

Κατά την ώριμη περίοδό του υποστήριζε ότι η ματαίωση μιας βυζαντινής αναγεννήσεως και η κυριαρχία ενός εσωστρεφούς πνευματικού προτύπου δεν επέτρεψαν να ολοκληρωθεί στον ελληνικό κόσμο η συγκρότηση του αυτόνομου προσώπου. Η έμφαση στην υπερβατική αιωνιότητα, όταν αποκόπτεται από την ιστορικότητα, μπορεί να οδηγήσει σε υποτίμηση του χρόνου, της πράξης και της θεσμικής ευθύνης.

Αυτή η μετατόπιση εξηγεί γιατί ο Ράμφος μπορούσε να συνομιλεί βαθιά με την Ορθοδοξία και συγχρόνως να ασκεί οξύτατη κριτική στις ψυχολογικές και πολιτικές λειτουργίες της. Δεν πέρασε απλώς «από την Ορθοδοξία στη Δύση». Επιχείρησε να κρατήσει το αίτημα του προσώπου, αλλά να το συνδέσει με την αυτονομία, την ιστορική συνείδηση και τους δημοκρατικούς θεσμούς.

«Το μυστικό του Ιησού»

Στο μνημειώδες Το μυστικό του Ιησού ο Ράμφος επιχειρεί μια φιλοσοφική, ανθρωπολογική και ψυχολογική ανάγνωση των Ευαγγελίων. Κεντρικό του ερώτημα είναι τι καινούργιο εισάγει ο Ιησούς στην ανθρώπινη αυτοσυνειδησία.

Το «μυστικό» δεν παρουσιάζεται ως κρυμμένη πληροφορία ή θεολογικός γρίφος. Είναι η γέννηση ενός νέου εσωτερικού ανθρώπου: ενός προσώπου που μπορεί να αποδεσμευθεί από τον φόβο, τον νόμο ως εξωτερικό καταναγκασμό, τη συλλογική ενοχή και τη φυλετική ή κοινοτική περίκλειση. Η αγάπη δεν είναι απλώς συναίσθημα, αλλά δύναμη ελευθερίας και υπέρβασης του κλειστού εαυτού.

Η ανάγνωσή του προκάλεσε έντονες αντιδράσεις σε θεολογικούς κύκλους, επειδή μεταφέρει το βάρος από τη δογματική διατύπωση στην ψυχική και υπαρξιακή σημασία του ευαγγελικού γεγονότος. Αυτό ακριβώς, όμως, έκανε το βιβλίο ένα από τα πιο συζητημένα έργα του.

Ο Στέλιος Ράμφος στις «Ανιχνεύσεις»

Η σχέση του Ράμφου με τις «Ανιχνεύσεις» και τον Παντελή Σαββίδη ήταν κάτι περισσότερο από μια σειρά τηλεοπτικών εμφανίσεων. Η εκπομπή τού προσέφερε τον χρόνο που απαιτεί ο φιλοσοφικός λόγος: όχι σύντομες τηλεοπτικές ατάκες, αλλά μακρά ανάπτυξη ενός επιχειρήματος και διάλογο με τις αντιρρήσεις του συνομιλητή.

Στο διαθέσιμο αρχείο τεκμηριώνονται ιδιαίτερα:

• «Ο Στέλιος Ράμφος και Το Μυστικό του Ιησού» — 14 Φεβρουαρίου 2007. Η εκπομπή πραγματοποιήθηκε λίγο μετά την έκδοση του βιβλίου. Ο Ράμφος ανέπτυξε τη δική του ανάγνωση για τον Ιησού ως φορέα μιας ριζικής αλλαγής στην ανθρώπινη εσωτερικότητα. Η συζήτηση είναι διαθέσιμη στο YouTube, ενώ η ημερομηνία επιβεβαιώνεται και από το αρχείο των «Ανιχνεύσεων».
• «Ο Στέλιος Ράμφος για τη βία και τη νεοελληνική κοινωνία» — 17 Δεκεμβρίου 2008. Με αφορμή τα γεγονότα του Δεκεμβρίου, συζήτησε τη νεανική βία όχι μόνο ως πολιτικό φαινόμενο αλλά ως έκφραση μιας κοινωνίας με αδύναμους θεσμούς, ελλειμματική πατρική λειτουργία και δυσκολία αποδοχής των ορίων.
• «Ο Νεοελληνικός Μηδενισμός» — 26 Μαΐου 2010. Η συζήτηση συνδέθηκε με το Αδιανόητο τίποτα και με τη γενικότερη ερμηνεία του για τις «φιλοκαλικές ρίζες» του νεοελληνικού μηδενισμού. Ο Ράμφος επιχείρησε να δείξει ότι η οικονομική και πολιτική κρίση ήταν επιφαινόμενο μιας βαθύτερης κρίσης νοήματος, χρόνου και προσωπικής ευθύνης. Η καταχώριση της εκπομπής σώζεται στο «Αντίφωνο».

Το υλικό αυτό συγκεντρώνεται και σε ειδική λίστα αναπαραγωγής για τον Στέλιο Ράμφο.

Η τελευταία συζήτηση: οικογένεια και «νέο ανθρωπολογικό είδος»

Ιδιαίτερη σημασία αποκτά σήμερα η τελευταία καταγεγραμμένη συνομιλία του με τον Παντελή Σαββίδη, με αφορμή τη δημόσια συζήτηση για τον γάμο και την τεκνοθεσία από ομόφυλα ζευγάρια. Η συζήτηση έγινε την περίοδο πριν από την ψήφιση του νόμου 5089/2024 και είναι διαθέσιμη με τον τίτλο «Ο Στέλιος Ράμφος για τον γάμο και την τεκνοθεσία των ομοφύλων».

Εκεί ο Ράμφος συνέδεσε το ζήτημα με τη γενικότερη φιλοσοφική ανθρωπολογία του. Υποστήριξε ότι η οικογένεια δεν αποτελεί μόνο νομική σύμβαση ή επιστέγασμα της αγάπης δύο ενηλίκων, αλλά θεσμό μέσω του οποίου οι βιολογικές ορμές μετασχηματίζονται σε κοινωνικούς δεσμούς και το παιδί εισάγεται στον κόσμο της ετερότητας, των ορίων και του χρόνου.

Κατά τη δική του θέση, η σχέση πατέρα–μητέρας–παιδιού δεν είναι απλώς μια ιστορικά μεταβαλλόμενη οικογενειακή μορφή, αλλά ανθρωπολογική προϋπόθεση της κοινωνίας. Φοβόταν ότι η αντικατάσταση της διαφοράς των φύλων από μια απολύτως αυτοπροσδιοριζόμενη ταυτότητα και η αποσύνδεση της γονεϊκότητας από τη σεξουαλική ετερότητα θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε έναν «νέο ανθρωπολογικό τύπο» — ακόμη και σε αλλαγή του ανθρωπολογικού είδους, όπως το διατύπωσε στη συνομιλία του με τον Παντελή Σαββίδη.

Ο Ράμφος δεν αντιμετώπιζε το θέμα μόνο ως σύγκρουση θρησκευτικής παραδόσεως και ατομικών δικαιωμάτων. Το ενέτασσε στην κριτική του προς τον μεταμοντέρνο «παροντισμό»: την αντίληψη ότι η σημερινή επιθυμία και η αυτοδήλωση αρκούν για να ανακατασκευάσουν θεσμούς που δημιουργήθηκαν μέσα στον ιστορικό χρόνο.

Υποστήριζε ακόμη ότι το σύμφωνο συμβίωσης μπορούσε να καλύψει τα πρακτικά και κληρονομικά δικαιώματα των ζευγαριών, ενώ διαφωνούσε με την εξομοίωση των δύο μορφών γάμου και ιδιαίτερα με την τεκνοθεσία. Σε άλλη παρέμβασή του χαρακτήρισε τον «ανερμάτιστο δικαιωματισμό» πιθανή οδό προς έναν νέο ολοκληρωτισμό.

Οι απόψεις αυτές υπήρξαν έντονα αμφιλεγόμενες. Επικριτές του επισήμαναν ότι υποτιμούν την ποικιλία των πραγματικών οικογενειακών μορφών, ότι δεν συμβαδίζουν με σημαντικό μέρος της σύγχρονης επιστημονικής έρευνας για τα παιδιά ομόφυλων γονέων και ότι μετατρέπουν μια συγκεκριμένη ιστορική μορφή οικογένειας σε αμετάβλητη ανθρωπολογική ουσία. Επομένως, οι θέσεις του πρέπει να παρουσιάζονται ως μέρος της δικής του φιλοσοφικής ανθρωπολογίας και όχι ως επιστημονικά αποδεδειγμένα δεδομένα.

Η σχετική παρέμβασή του δημοσιεύθηκε και στις «Ανιχνεύσεις» με τον τίτλο «Βάση της κοινωνίας η οικογένεια με πατέρα και μητέρα». Οι προβληματισμοί του αποτυπώθηκαν κατόπιν και στο βιβλίο Γάμος και οικογένεια στη χώρα των θαυμάτων.

Η συμβολή του στη σύγχρονη ελληνική φιλοσοφία

Η σημαντικότερη συμβολή του Ράμφου δεν βρίσκεται σε μία μεμονωμένη θέση, αλλά στον τρόπο με τον οποίο μετέφερε τη φιλοσοφία στο κέντρο του ελληνικού δημόσιου διαλόγου.

Πρώτον, επιχείρησε να ενώσει πεδία που συνήθως εξετάζονται χωριστά: αρχαία φιλοσοφία, πατερική γραμματεία, ψυχανάλυση, πολιτική θεωρία, ιστορία, λογοτεχνία και κοινωνική ανθρωπολογία.

Δεύτερον, μετέτρεψε την ελληνική κρίση από απλό οικονομικό ή διοικητικό πρόβλημα σε πρόβλημα αυτογνωσίας. Όροι όπως «ελληνική αίσθηση του χρόνου», «καημός του ενός», «νεοελληνικός μηδενισμός» και «ελλειμματική εξατομίκευση» μπήκαν, χάρη σε αυτόν, στον ευρύτερο δημόσιο διάλογο.

Τρίτον, αρνήθηκε να ταυτίσει την παράδοση είτε με μια αυτάρεσκη εθνική συνέχεια είτε με ένα βάρος που πρέπει απλώς να εγκαταλειφθεί. Την αντιμετώπισε ως υλικό που χρειάζεται ερμηνεία, αυτοκριτική και δημιουργικό μετασχηματισμό.

Τέταρτον, η ίδια η μεταβολή των απόψεών του είχε φιλοσοφική σημασία. Από τον νεανικό μαρξισμό πέρασε στην ορθόδοξη και πατερική αναζήτηση και από εκεί σε μια κριτική σύνθεση Ορθοδοξίας, νεωτερικότητας και ψυχολογίας. Οι αντιφάσεις αυτής της πορείας δεν αποτελούν απλώς αδυναμία· μαρτυρούν έναν στοχαστή που δεν δίσταζε να επανεξετάζει τις βεβαιότητές του.

Η σκέψη του επικρίθηκε για υπερβολικές ιστορικές γενικεύσεις, για ψυχολογικοποίηση σύνθετων κοινωνικών προβλημάτων και για τη συχνή παρουσίαση του «Έλληνα» ως ενιαίου ψυχικού τύπου. Ακόμη και οι επικριτές του, όμως, δύσκολα μπορούν να παραβλέψουν τη δύναμη των ερωτημάτων του και την επίδρασή του στη γλώσσα με την οποία η σύγχρονη Ελλάδα συζητεί για τον εαυτό της.

Βασική εργογραφία

Ανάμεσα στα πολυάριθμα έργα του περιλαμβάνονται:

• Νόστος (1971)
• Τόπος υπερουράνιος (1975)
• Η παλινωδία του Παπαδιαμάντη (1976)
• Μελέτη θανάτου (1980)
• Η πολιτεία του Νέου Θεολόγου (1981)
• Κυριακοδρόμιον: Γλώσσα–Παιδεία–Παράδοση (1981)
• Παιδεία ελληνική (1982)
• Θεού γράμματα σπουδάσματα (1983)
• Η απιστία του Θωμά (1983)
• Μαρτυρία και γράμμα: Απόλογος για τον Μαρξ και λόγος για τον Καστοριάδη (1984)
• Η γλώσσα και η παράδοση (1984)
• Μονοτονισμένη μουσική (1986)
• Στάσιμα και έξοδος (1988)
• Φιλόσοφος και θείος έρως (1989)
• Υστερόγραφο (1990)
• Φιλοσοφία ποιητική – Πλατωνικά ζητήματα (1991)
• Μίμησις εναντίον μορφής (δύο τόμοι, 1992–1993)
• Μυθολογία του βλέμματος (1994)
• Πελεκάνοι ερημικοί – Ξενάγηση στο Γεροντικόν (1994)
• Χρονικό ενός καινούργιου χρόνου (1996)
• Το αίνιγμα και η μοίρα (1997)
• Μια καλοκαιρινή ευτυχία τρίζει (1999)
• Ο καημός του ενός – Κεφάλαια της ψυχικής ιστορίας των Ελλήνων (2000)
• Ιστορία στην κόψη του χρόνου (2000)
• Έλληνες και Ταλιμπάν (2001)
• Ιθάκη και ιθαγένεια (2001)
• Φθόνος, τρόμος, πόλεμος (2003)
• Μεταφυσική του κάλλους (2003)
• Σαν διφορούμενο άγγιγμα (2005)
• Το μυστικό του Ιησού (2006)
• Ιλαρόν φως του κόσμου (2006)
• Γενάρχες πεπρωμένων (2007)
• Νίτσε για καλό γούστο (2009)
• Το αδιανόητο τίποτα – Φιλοκαλικά ριζώματα του νεοελληνικού μηδενισμού (2010)
• Ονομάτων επίσκεψις (2010)
• Ελευθερία και γλώσσα (2010)
• Υπάρχεις σαν μοίρα (2011)
• Η λογική της παράνοιας (2011)
• Time Out – Η ελληνική αίσθηση του χρόνου (2012)
• Ο «άλλος» του καθρέφτη – Ψυχογραφία της αγωνίας μας (2012)
• Πολιτική από στόμα σε στόμα (2016)
• Καλώς άρχειν και άρχεσθαι
• Καλλίπολις ψυχή
• Χημεία της μνήμης και του μέλλοντος
• Η νίκη σαν παρηγοριά
• Η Ελλάδα των ονείρων – Σπουδή στο συλλογικό μας φαντασιακό
• Διακόσια χρόνια γέννα, 1821–2021
• Ψυχή παντού – Πέντε ομιλίες για τον Φρόυντ
• Γάμος και οικογένεια στη χώρα των θαυμάτων
• Σαν αφθαρσία μέσα μας – Ο χρόνος του Καβάφη

Έργα του κυκλοφόρησαν και στο εξωτερικό, μεταξύ των οποίων τα Like a Pelican in the Wilderness, Fate and Ambiguity in Oedipus the King και Yearning for the One, σε μετάφραση του Norman Russell.

Επίλογος

Ο Στέλιος Ράμφος υπήρξε ένας στοχαστής της ελληνικής αυτογνωσίας. Άλλοτε γοήτευε και άλλοτε προκαλούσε· άλλοτε διέγνωσκε με εξαιρετική οξυδέρκεια και άλλοτε γενίκευε τολμηρά. Δεν άφηνε, όμως, τον συνομιλητή του αδιάφορο.

Η βαθύτερη παρακαταθήκη του βρίσκεται ίσως σε ένα επίμονο αίτημα: η Ελλάδα να πάψει να χρησιμοποιεί το ένδοξο παρελθόν ως παρηγοριά ή άλλοθι και να το μετατρέψει σε αυτογνωσία, ιστορική ευθύνη και δημιουργία μέλλοντος. Στις «Ανιχνεύσεις», στα βιβλία και στις δημόσιες παρεμβάσεις του, αυτό ακριβώς προσπάθησε να κάνει — να υποχρεώσει τη σύγχρονη ελληνική κοινωνία να κοιταχθεί στον καθρέφτη της.