του Παντελή Σαββίδη
Τον Σαράντο Παυλέα είχα την τύχη να τον γνωρίσω ως μαθητής του στο Γυμνάσιο Αξιουπόλεως, όπου υπηρέτησε για ένα διάστημα ως γυμνασιάρχης στα χρόνια της δικτατορίας. Τον θυμάμαι να μας διαβάζει με πάθος ποιήματα, φέρνοντας μέσα στην τάξη έναν κόσμο διαφορετικό από εκείνον που μας περιέβαλλε. Ξεχώριζε από τους άλλους καθηγητές στον τρόπο που μιλούσε, που στεκόταν απέναντί μας, που προσπαθούσε να μας μυήσει στην ποίηση.
Ήμασταν μικροί και δεν μπορούσαμε ακόμη να καταλάβουμε πλήρως όσα συνέβαιναν γύρω μας. Αισθανόμασταν, όμως, το κλίμα ανελευθερίας. Και μέσα σε αυτό, η παρουσία του Παυλέα μάς έδινε μια διαφορετική ανάσα. Στη συμπεριφορά του και στο πάθος με το οποίο μας άνοιγε τον κόσμο της ποίησης διαισθανόμασταν την αποστροφή του προς εκείνη την ασφυκτική ατμόσφαιρα. Αυτή η αίσθηση παραμένει ζωντανή στη μνήμη μου.
Πριν από μερικούς μήνες είχα την ευκαιρία να αναφερθώ σε εκείνον με μια ανάρτηση στα κοινωνικά δίκτυα. Η παρουσίαση του βιβλίου «Μελετήματα και άλλα πεζά κείμενα» μου δίνει τώρα την αφορμή να επιστρέψω στη μνήμη του και να συναντήσω, μέσα από τις μαρτυρίες άλλων μαθητών του, τον δάσκαλο που θυμάμαι κι εγώ.
Ο Σαράντος Παυλέας, ποιητής, φιλόλογος και εκπαιδευτικός με καταγωγή από τη Μάνη, συνέδεσε μεγάλο μέρος της ζωής και του έργου του με τη Θεσσαλονίκη. Δίδαξε, μεταξύ άλλων, στο Πειραματικό Σχολείο και υπηρέτησε ως γυμνασιάρχης στην Αξιούπολη και στο Β΄ Γυμνάσιο Αρρένων Θεσσαλονίκης. Το πλούσιο συγγραφικό του έργο περιλαμβάνει ποίηση, φιλολογικές μελέτες και στοχαστικά πεζά, με σταθερές αναφορές στον άνθρωπο, στη φύση και στα υπαρξιακά και μεταφυσικά ερωτήματα. Η αγάπη για τη λογοτεχνία διαπερνούσε και τη διδασκαλία του, όπως μαρτυρούν οι μαθητές που τον γνώρισαν.
Η έκδοση «Σαράντος Παυλέας: Μελετήματα και άλλα πεζά κείμενα», από τις εκδόσεις ΙΑΝΟΣ, συγκεντρώνει υλικό που επιτρέπει στον αναγνώστη να γνωρίσει αυτές τις διαφορετικές πλευρές της παρουσίας του. Την επιλογή των κειμένων και την επιμέλεια ανέλαβε ο γιος του, Παναγιώτης Σ. Παυλέας. Ιδιαίτερη σημασία έχει για μένα ότι στις σελίδες της ακούγονται και οι φωνές παλαιών μαθητών του από το Γυμνάσιο Αξιούπολης, μαζί με τις μαρτυρίες αποφοίτων του Πειραματικού και του Β΄ Γυμνασίου Θεσσαλονίκης.
Το πρώτο κεφάλαιο περιλαμβάνει έναν βιοεργογραφικό σχεδιασμό για τον Σαράντο Παυλέα, συνδέοντας τη διαδρομή της ζωής του με την εξέλιξη του έργου του.
Το δεύτερο χωρίζεται σε δύο ενότητες: η πρώτη συγκεντρώνει πεζά κείμενά του από τα «Χρονικά» του Πειραματικού Σχολείου του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (Π.Σ.Π.Θ.), τα περιοδικά «Νέα Πορεία», «Παιδεία και Ζωή» και το «Περιοδικό των Ελληνίδων Βορείου Ελλάδος». Ανάμεσά τους περιλαμβάνονται οι αποχαιρετισμοί προς τους τελειοφοίτους των τάξεων του 1964 και του 1965. Η δεύτερη ενότητα περιέχει φιλοσοφικά πονήματά του, δημοσιευμένα στην εφημερίδα της Θεσσαλονίκης «Εσπερινή Ώρα».
Το τρίτο κεφάλαιο χωρίζεται επίσης σε δύο μέρη. Στο πρώτο παρουσιάζεται επιλογή ραδιοφωνικών συνεντεύξεων του ίδιου του Παυλέα, με θέματα την παιδαγωγική, λογοτεχνικά πρόσωπα και ιστορικές προσωπικότητες, μεταξύ άλλων. Στο δεύτερο περιλαμβάνεται υλικό από συνεντεύξεις που πραγματοποίησε ο Παναγιώτης Σ. Παυλέας με παλαιούς μαθητές του πατέρα του από το Π.Σ.Π.Θ., το Β΄ Γυμνάσιο Θεσσαλονίκης και το Γυμνάσιο Αξιούπολης. Έτσι, δίπλα στον λόγο του ποιητή και του φιλολόγου διασώζεται η μνήμη του δασκάλου, όπως έμεινε στους ανθρώπους που τον έζησαν μέσα στην τάξη.
Με προσωπικές μαρτυρίες, φιλολογικές αναγνώσεις και συγκινητικές αναμνήσεις παρουσιάστηκε, στο πλαίσιο της 22ης Έκθεσης Βιβλίου Θεσσαλονίκης, ο τόμος «Σαράντος Παυλέας: Μελετήματα και άλλα πεζά κείμενα», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΙΑΝΟΣ. Η εκδήλωση ανέδειξε τη σύνθετη φυσιογνωμία ενός δημιουργού που συνέδεσε την ποίηση και τη φιλολογική έρευνα με τη διδασκαλία, αφήνοντας βαθύ αποτύπωμα στους μαθητές του.
Για τον Σαράντο Παυλέα μίλησαν ο Ευάγγελος Βενιζέλος, ο Κώστας Ζουράρις, ο Σαράντης Ζαφειρόπουλος, καθηγητής Αρχιτεκτονικής, και ο Γιώργος Κεχαγιόγλου, καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής, καταθέτοντας τις εμπειρίες τους από τη μαθητεία κοντά του. Τη συζήτηση συντόνισε ο γιος του ποιητή, Παναγιώτης Παυλέας, ο οποίος παρουσίασε επίσης πλευρές της ζωής και του έργου του πατέρα του. Στην εισαγωγή της εκδήλωσης τονίστηκε η συμβολή της οικογένειας στην έκδοση, ενώ ιδιαίτερη αναφορά έγινε στην εγγονή του ποιητή, Ευαγγελία Παυλέα, που φιλοτέχνησε το εξώφυλλο και τα διαχωριστικά του βιβλίου.
Ο Ευάγγελος Βενιζέλος επέστρεψε στα μαθητικά του χρόνια στο Β΄ Γυμνάσιο Αρρένων Θεσσαλονίκης και περιέγραψε την αλλαγή που έφερε η ανάληψη της διεύθυνσης του σχολείου από τον Παυλέα το 1971. Μέσα στο ασφυκτικό κλίμα της δικτατορίας, η ευγένεια, η ανεκτικότητα και η καλλιέργεια του νέου γυμνασιάρχη διαμόρφωσαν, όπως ανέφερε, ένα περιβάλλον ελευθερίας. Θυμήθηκε τη διδασκαλία ολόκληρων λογοτεχνικών έργων, όπως η «Φόνισσα» του Παπαδιαμάντη, και το ενδιαφέρον του Παυλέα για τη συγκριτική προσέγγιση της αρχαίας ελληνικής και της σαιξπηρικής τραγωδίας. Ιδιαίτερη συγκίνηση προκάλεσε η αναφορά στην επιείκεια με την οποία αντιμετώπισε τους μαθητές που απουσίασαν από σχολική εκδήλωση για την επέτειο της 21ης Απριλίου: μια στάση που ο ομιλητής χαρακτήρισε έμπρακτη ποίηση.
Ο Γιώργος Κεχαγιόγλου ανέδειξε τη φιλολογική και τεκμηριωτική αξία του τόμου, επισημαίνοντας ιδιαίτερα το αναλυτικό χρονολόγιο που συνέταξε ο Παναγιώτης Παυλέας. Στάθηκε στην ευρύτητα των γνώσεων του ποιητή, στη σχέση του με την αρχαιότητα και στην αγάπη του για τον Σολωμό, τον Κάλβο, τον Παλαμά και τον Καβάφη. Υπογράμμισε την ανάγκη ουσιαστικότερης μελέτης και αναγνώρισης του έργου του, ενώ με την ανάγνωση ποιημάτων φώτισε την κοινωνική ευαισθησία και τη δραματικότητα της γραφής του.
Με ιδιαίτερα προσωπικό τόνο, ο Σαράντης Ζαφειρόπουλος περιέγραψε έναν δάσκαλο που διαμόρφωνε χαρακτήρες, ενθάρρυνε την πρωτοβουλία και καλλιεργούσε την αυτοπεποίθηση των μαθητών του. Οι πρωτότυπες εκθέσεις που τους ανέθετε, οι δημιουργικοί αυτοσχεδιασμοί στο μάθημα και η εμπιστοσύνη στις δυνατότητες κάθε παιδιού αποτελούσαν βασικά στοιχεία της διδασκαλίας του. Όπως τόνισε, η επίδραση του Παυλέα υπήρξε καθοριστική και για τη δική του πορεία ως δασκάλου. Ξεχώρισε, μάλιστα, τη σημασία της καταγραφής των μαθητικών μαρτυριών: μέσα από αυτές διασώζεται η ζωντανή παιδαγωγική παρουσία ενός ανθρώπου, πέρα από το δημοσιευμένο έργο του.
Ο Κώστας Ζουράρις αναφέρθηκε στην προστατευτική παρουσία του Παυλέα κατά τα χρόνια της φοίτησής του στο Πειραματικό Σχολείο. Σε μια εποχή πολιτικών διώξεων που επηρέαζαν άμεσα την οικογένειά του, η πραότητα και η έμπρακτη συμπαράσταση του δασκάλου τού πρόσφεραν αίσθημα ασφάλειας. Παράλληλα, θυμήθηκε την αγάπη για τα λατινικά που του μετέδωσε, συνδέοντας τη γνώση με μια προσωπική σχέση εμπιστοσύνης και φροντίδας.
Στη δική του παρέμβαση, ο Παναγιώτης Παυλέας συνέδεσε το ποιητικό έργο με τα βιώματα του πατέρα του: την απώλεια της μητέρας του σε μικρή ηλικία, τα χρόνια στη Μάνη, τη σχέση με τα εκκλησιαστικά κείμενα, την εμπειρία του πολέμου και την αφοσίωση στη διδασκαλία. Ξεχωριστή θέση είχε η σχέση αγάπης και τρυφερότητας με την κόρη του, την ποιήτρια Ροξάνη Παυλέα. Μέσα από αποσπάσματα ποιημάτων, επιστολών και αποχαιρετιστήριων λόγων προς τους μαθητές, ανέδειξε τις αξίες που διαπερνούν το έργο του: την αγάπη, την εργασία, την προσωπική ευθύνη, την πνευματική ελευθερία και τον ανθρωπισμό.
Οι μαρτυρίες της εκδήλωσης συναντήθηκαν στην εικόνα ενός ανθρώπου που δίδασκε με τη γνώση και με τη συμπεριφορά του, που σεβόταν την προσωπικότητα των νέων και τους ενθάρρυνε να σκέφτονται με τη δική τους φωνή. Στις μαρτυρίες αυτές αναγνωρίζω τον δάσκαλο που είχα γνωρίσει κι εγώ στην Αξιούπολη: τον άνθρωπο που, μέσα σε χρόνια ανελευθερίας, μας έφερνε σε επαφή με την ελευθερία της ποίησης.
Ο τόμος «Μελετήματα και άλλα πεζά κείμενα» προσφέρει μια ευκαιρία γνωριμίας και επαναγνωριμίας με τον ποιητή, τον φιλόλογο και τον δάσκαλο. Απευθύνεται στους αναγνώστες της λογοτεχνίας, στους εκπαιδευτικούς και σε όσους πιστεύουν ότι η παιδεία θεμελιώνεται στον σεβασμό, στην εμπιστοσύνη και στην ελευθερία της σκέψης.
Πληροφορίες και παραγγελία: ΙΑΝΟΣ
Έργο εξωφύλλου: Ευαγγελία Παυλέα. Εκδόσεις ΙΑΝΟΣ.
