Το 1915, ενώ βρίσκεται στη φυλακή για την αντίθεσή της στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ρόζα Λούξεμπουργκ διατυπώνει μια κριτική ανάλυση των στρατιωτικών δαπανών, η οποία αντηχεί έντονα με τη σημερινή κατάσταση στην Ευρώπη. Σύμφωνα με τη μαρξίστρια θεωρητικό και επαναστάτρια, ο επανεξοπλισμός λειτουργεί ως διέξοδος για την υπερπαραγωγή και επιτρέπει στο κεφάλαιο να διατηρηθεί εν μέσω οικονομικής στασιμότητας.
Γεννήθηκε στις 5 Μαρτίου 1871 στο Ζαμόστς της Πολωνίας και δολοφονήθηκε στις 15 Ιανουαρίου 1919 στο Βερολίνο από μέλη ακροδεξιάς παραστρατιωτικής ομάδας. Συνίδρυσε, σε ηλικία 22 ετών, το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα του Βασιλείου της Πολωνίας και Λιθουανίας, το οποίο διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στις απεργίες και στη ρωσική επανάσταση του 1905. Το 1899 προσχώρησε στο Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα της Γερμανίας (SPD).
Μετά το διδακτορικό της στη Ζυρίχη για τη βιομηχανική ανάπτυξη της Πολωνίας, δίδαξε πολιτική οικονομία στη σχολή του SPD. Ανήκοντας στην αριστερή πτέρυγα του κόμματος, άσκησε κριτική στη γραφειοκρατία και τις ρεφορμιστικές του τάσεις.
Κατά τη Λούξεμπουργκ, ο καπιταλισμός δεν μπορεί να μεταρρυθμιστεί εκ των έσω. Μόνο μια επανάσταση που βασίζεται στη μαζική αυθορμησία μπορεί να οδηγήσει στην υπέρβασή του. Στο έργο της Μαζική απεργία, κόμμα και συνδικάτα γράφει:
«ΑΝ Ο ΑΥΘΟΡΜΗΤΙΣΜΟΣ ΠΑΙΖΕΙ ΤΟΣΟ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ ΡΟΛΟ ΣΤΙΣ ΜΑΖΙΚΕΣ ΑΠΕΡΓΙΕΣ ΣΤΗ ΡΩΣΙΑ, ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΠΕΙΔΗ ΤΟ ΠΡΟΛΕΤΑΡΙΑΤΟ ΕΙΝΑΙ “ΑΜΟΡΦΩΤΟ”, ΑΛΛΑ ΕΠΕΙΔΗ ΟΙ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΙΣ ΔΕΝ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΑΙ ΣΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ.»
Αντιπολεμική στάση και αντίθεση στον μιλιταρισμό
Το 1914, μαζί με τον Καρλ Λίμπκνεχτ, ίδρυσε τη Λίγκα των Σπαρτακιστών και το 1918 το Κομμουνιστικό Κόμμα Γερμανίας (KPD). Η έντονη αντιπολεμική της στάση την οδήγησε στη φυλακή από το 1915 έως το 1918. Εκεί συνέγραψε το Μπροσούρα του Ιούνιου, με σφοδρή κριτική στο SPD και τον σοσιαλδημοκρατικό Τύπο.
Ο Τύπος εκείνος δικαιολογούσε τις στρατιωτικές δαπάνες παρουσιάζοντας τη Ρωσία ως αιμοσταγή απειλή για τη Γερμανία. Μόνο ο Λίμπκνεχτ αρνήθηκε να εγκρίνει τις πολεμικές πιστώσεις στο Ράιχσταγκ. Η ίδρυση της Λίγκας των Σπαρτακιστών προωθούσε την ευρωπαϊκή εργατική αλληλεγγύη. Οι δύο ηγέτες δολοφονήθηκαν από το παραστρατιωτικό σώμα Freikorps, με εντολή της σοσιαλδημοκρατικής κυβέρνησης, κατά την εξέγερση του Βερολίνου το 1919.
Η στρατιωτική σπείρα επανεμφανίζεται
Η σημερινή στρατιωτικοποίηση της Ευρώπης θυμίζει την εποχή της Λούξεμπουργκ. Το 2023, η Ρωσία ξόδεψε 109,45 δισ. δολάρια για άμυνα – από 17 δισ. το 2003. Ο πόλεμος στην Ουκρανία, που ξεκίνησε το 2022, σηματοδότησε την επιστροφή στον πόλεμο υψηλής έντασης.
Η Λούξεμπουργκ, εν μέσω Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, τόνιζε πως η γερμανική ιμπεριαλιστική πολιτική διέκοψε τους παλιούς δεσμούς με τη Ρωσία:
«ΔΕΝ ΣΥΓΚΡΟΥΣΤΗΚΑΝ ΣΤΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ ΠΕΔΙΟ […], ΑΛΛΑ ΣΤΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ, ΣΤΟΝ ΚΥΝΗΓΟΤΟΠΟ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ.»
Και ειρωνεύεται την προπαγάνδα:
«Ο ΤΣΑΡΙΣΜΟΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΣΤΟΧΕΥΕΙ ΕΞΙΣΟΥ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΑΡΤΗΣΗ ΤΗΣ ΣΕΛΗΝΗΣ ΟΠΩΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΑΣ.»
Η προπαγάνδα, λέει, είναι εργαλείο για να νομιμοποιηθεί η αύξηση των εξοπλιστικών δαπανών, κάτι που τροφοδοτεί έναν καπιταλισμό σε κρίση. Στο Η Συσσώρευση του Κεφαλαίου (1913), τεκμηριώνει πως η υπερπαραγωγή είναι αναπόφευκτη.
Η σημερινή υπερπαραγωγή
Η ενσωμάτωση των περιφερειακών αγορών (Ασία, Αφρική, Λατινική Αμερική) στον καπιταλιστικό κύκλο είχε ως αποτέλεσμα να ενταθεί το φαινόμενο της υπερσυσσώρευσης. Η Ασία, από το 1900 μέχρι σήμερα, αυξάνει το μερίδιό της στη μεταποιητική παραγωγή από 5% σε 50% — με 30% μόνο η Κίνα.
Το 2024, η παγκόσμια υπερπαραγωγή χάλυβα έφτασε τα 602 εκατ. τόνους — πέντε φορές η παραγωγή της ΕΕ. Στην αυτοκινητοβιομηχανία, το 6% της παγκόσμιας παραγωγής (περίπου 5 εκατομμύρια οχήματα) θεωρείται πλεονάζον.
Παραγωγή/Καταστροφή – Το αδιέξοδο των στρατιωτικών δαπανών
Η Λούξεμπουργκ, βλέποντας την αποτυχία της περιφέρειας να απορροφήσει την υπερπαραγωγή, μελέτησε στο τελευταίο κεφάλαιο του Η Συσσώρευση του Κεφαλαίου τις στρατιωτικές δαπάνες:
«ΑΚΟΜΗ ΚΙ ΑΝ ΦΑΙΝΟΝΤΑΙ ΝΑ ΔΙΑΘΕΤΟΥΝ ΑΠΕΡΙΟΡΙΣΤΗ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΕΠΕΚΤΑΣΗΣ […], ΣΕ ΚΑΠΟΙΟ ΣΗΜΕΙΟ ΟΙ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΤΗΣ ΣΥΣΣΩΡΕΥΣΗΣ ΘΑ ΓΙΝΟΥΝ ΟΙ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΤΗΣ ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΗΣ ΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ.»
Ορισμένοι μαρξιστές όμως θεωρούν πως αυτές οι δαπάνες συμβάλλουν στην απορρόφηση της υπερπαραγωγής μέσω ενός κύκλου παραγωγής/καταστροφής – κοντά στη λογική του στρατιωτικού κεϋνσιανισμού.
Ο Τζον Μέιναρ Κέυνς έλεγε το 1940:
«ΦΑΙΝΕΤΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΑΔΥΝΑΤΟ ΓΙΑ ΜΙΑ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΑ ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΗΣΕΙ ΤΙΣ ΔΑΠΑΝΕΣ ΠΟΥ ΑΠΑΙΤΟΥΝΤΑΙ ΓΙΑ ΜΙΑ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ, ΕΚΤΟΣ ΑΝ ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ ΣΕ ΠΟΛΕΜΟ.»
2,72 τρισεκατομμύρια δολάρια – Το νέο κύμα εξοπλισμών
Αντιμέτωπες με χρόνια στασιμότητα, οι στρατιωτικές δαπάνες διπλασιάστηκαν από το 2000 έως το 2021 και αυξήθηκαν κατά 28% από το 2021 ως το 2024, φτάνοντας τα 2,72 τρισ. δολάρια (σχεδόν όσο το ΑΕΠ της Γαλλίας).
Οι ΗΠΑ καλύπτουν το 40%, η Κίνα το 11% και η Ρωσία το 5,5%. Το πρόγραμμα ReArm Europe, που ξεκίνησε τον Μάρτιο του 2025, επιτρέπει στα κράτη-μέλη της ΕΕ να αγοράσουν στρατιωτικό εξοπλισμό με προνομιακούς όρους. Έως το 2029 αναμένονται 650 δισ. ευρώ επιπλέον εξοπλιστικών δαπανών.
Μερίσματα του πολέμου και κοινωνικό κόστος
Το ReArm Europe ενισχύει την ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία. Παρότι το 63% των ευρωπαϊκών δαπανών πήγε σε αμερικανικές εταιρείες (2022-2023), σήμερα οι Rheinmetall, Thyssenkrupp, Hensoldt, Diehl ενισχύουν τη γερμανική οικονομία. Η Ρόζα Λούξεμπουργκ είχε πει:
«Ο ΜΙΛΙΤΑΡΙΣΜΟΣ ΕΞΥΠΗΡΕΤΕΙ ΤΗ ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΩΝ ΤΗΣ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ ΚΑΙ ΑΠΟΤΕΛΕΙ ΠΡΟΝΟΜΙΟΥΧΟ ΠΕΔΙΟ ΣΥΣΣΩΡΕΥΣΗΣ ΓΙΑ ΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ.»
Οι παραγγελίες των Dassault, Thales, Renault αυξάνονται. Η Volkswagen, που σκόπευε να απολύσει 30.000 άτομα, προσανατολίζεται πλέον στην αμυντική βιομηχανία. Το χρηματιστηριακός δείκτης STOXX Aerospace & Defense αυξήθηκε κατά 175% από το 2022.
Το κόστος για το κοινωνικό κράτος
Η Λούξεμπουργκ προειδοποιεί: οι στρατιωτικές δαπάνες είναι ψευδεπίλυση που επιβαρύνει κυρίως τους εργαζομένους:
«ΜΕΣΩ ΕΜΜΕΣΩΝ ΦΟΡΩΝ ΚΑΙ ΔΑΣΜΩΝ, ΟΙ ΔΑΠΑΝΕΣ ΤΟΥ ΜΙΛΙΤΑΡΙΣΜΟΥ ΕΠΙΒΑΡΥΝΟΥΝ ΤΗΝ ΕΡΓΑΤΙΚΗ ΤΑΞΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΓΡΟΤΙΑ […]. Η ΜΕΙΩΣΗ ΤΗΣ ΙΔΙΩΤΙΚΗΣ ΤΟΥΣ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΕΙΝΑΙ ΑΝΑΠΟΦΕΥΚΤΗ.»
Μέχρι το 2030, η Γαλλία προβλέπει 17 δισ. ευρώ περισσότερα για στρατιωτικές δαπάνες, ενώ ζητούνται 40 δισ. περικοπές σε άλλους τομείς. Το δημόσιο χρέος φτάνει το 113% του ΑΕΠ — επίπεδο ρεκόρ από το 1945.
Όχι μόνο οι εξοπλισμοί δεν λύνουν την οικονομική κρίση, αλλά ενδέχεται να τη βαθύνουν. Ανθρώπινα, η συνέχιση του πολέμου στην Ουκρανία, με τη μαζική αποστολή όπλων, προμηνύει ακόμη μεγαλύτερες καταστροφές. Η ίδια η λογική των εξοπλισμών απαιτεί να χρησιμοποιηθούν τα όπλα.
Η απουσία ουσιαστικού δημόσιου διαλόγου κινδυνεύει να επιταχύνει την έλευση της βαρβαρότητας που φοβόταν η Λούξεμπουργκ:
«Η ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΠΡΟΣΩΡΙΝΑ ΜΕΣΑ ΣΕ ΕΝΑΝ ΜΟΝΤΕΡΝΟ ΠΟΛΕΜΟ, ΟΡΙΣΤΙΚΑ ΑΝ Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΩΝ ΠΑΓΚΟΣΜΙΩΝ ΠΟΛΕΜΩΝ ΠΡΟΧΩΡΗΣΕΙ ΧΩΡΙΣ ΑΝΑΣΧΕΣΗ ΩΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ.»
“Επίκουρος Καθηγητής, Πανεπιστήμιο Γκρενόμπλ Άλπ (UGA)”
theconversation.com
