*Ο τίτλος είναι των Ανιχνεύσεων
Πώς η μεταψυχροπολεμική πορεία της Τουρκίας βοήθησε στην κανονικοποίηση της Άκρας Δεξιάς και των σύγχρονων αυταρχικών καθεστώτων
Αυτή η πορεία προσέφερε έκτοτε ένα εντυπωσιακό πρότυπο για τους Ευρωπαίους λαϊκιστές και την Άκρα Δεξιά, που δείχνουν αποφασισμένοι να αδειάσουν τη δημοκρατία από την ουσία της.
Yavuz Baydar
3 Ιουνίου
Από πολλές απόψεις, η τεράστια δίνη της «αυταρχικοποίησης» μέσα στην οποία σύρεται η Τουρκία πρέπει να κατανοηθεί μέσα σε ένα ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο. Το πλαίσιο αυτό βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο συμπεριφέρθηκαν οι κυβερνώντες της κατά τη μεταψυχροπολεμική περίοδο, υποστηρίζοντας ότι η χώρα είναι αιωνίως sui generis — «μη μεταρρυθμίσιμη» ως προς τον εκδημοκρατισμό δυτικού τύπου.
Ως συνέπεια, η Τουρκία παρέμεινε ταυτόχρονα εντός και εκτός του κρίσιμου ρόλου της ως μέλους του ΝΑΤΟ, κρατώντας ανοιχτές τις πύλες για να παρασύρεται «μόνη της»· έτσι, με την πάροδο του χρόνου, κατέστη ασταθής και αναξιόπιστη.
Επιπλέον, κατά την τελευταία δεκαετία, οι βασικές επιλογές του καθεστώτος Ερντογάν λειτούργησαν ως πηγή έμπνευσης για την άνοδο ακροδεξιών λαϊκιστών και επίδοξων αυταρχικών ηγετών μέσα στο δυτικό σύστημα — όπως ο Βίκτορ Όρμπαν — και, όσο παράδοξο κι αν φαίνεται, προκάλεσαν τον θαυμασμό του «ηγέτη του ελεύθερου κόσμου», του Προέδρου Ντόναλντ Τραμπ.
Μετά τις κινήσεις αποκεφαλισμού του βασικού κόμματος της αντιπολίτευσης στην Τουρκία, του CHP, ο καθαιρεθείς εκλεγμένος ηγέτης του, Οζγκιούρ Οζέλ, έθιξε το ζήτημα αυτό, έστω και έμμεσα, σε άρθρο γνώμης στο Newsweek.
Ο Οζέλ υποστήριξε τα εξής:
«Η δημοκρατική κρίση της Τουρκίας έχει εξελιχθεί σε κάτι πολύ μεγαλύτερο. Μετατρέπεται πλέον σε κρίση ασφάλειας, με συνέπειες πολύ πέρα από τα σύνορά μας. Όσα εκτυλίσσονται σήμερα στην Τουρκία θα πρέπει να ανησυχούν όχι μόνο όσους ενδιαφέρονται για τη δημοκρατία, αλλά και όσους ενδιαφέρονται για τη μακροπρόθεσμη σταθερότητα της Ευρώπης, του ΝΑΤΟ, της περιοχής της Μαύρης Θάλασσας, της Ανατολικής Μεσογείου και της Μέσης Ανατολής.
Ο λόγος είναι απλός: η Τουρκία είναι υπερβολικά σημαντική στρατηγικά για να γίνει πολιτικά ασταθής.
Αν συνεχιστούν οι σημερινές τάσεις, η Τουρκία κινδυνεύει να γίνει κάτι πρωτοφανές στην ιστορία του ΝΑΤΟ: ένα στρατηγικά απαραίτητο μέλος που δεν λειτουργεί πλέον ως δημοκρατία, ενώ εκατομμύρια πολίτες της γίνονται ολοένα και πιο δυσαρεστημένοι με μια πολιτική και οικονομική τάξη πραγμάτων την οποία δεν έχουν ειρηνικά δημοκρατικά μέσα να αλλάξουν. Αυτό δεν θα ήταν απλώς μια εσωτερική κρίση. Θα ήταν μια βαθιά πρόκληση ασφάλειας.
Το αποτέλεσμα θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα προηγούμενο με συνέπειες πολύ πέρα από τα σύνορά μας, ενθαρρύνοντας είτε τη δημοκρατική ανανέωση είτε την περαιτέρω αυταρχική εδραίωση σε μια περιοχή που ήδη βρίσκεται υπό τεράστια πίεση.»
Έχω προβληματιστεί εδώ και καιρό για τις βαθύτερες αιτίες που οδήγησαν την Τουρκία, πριν από περίπου δώδεκα χρόνια, να εγκαταλείψει την επιδίωξή της για ένταξη στην ΕΕ — και όχι μόνο να επιστρέψει στις απαρχές της ως αυταρχικό κράτος, αλλά πλέον να κατρακυλήσει ακόμη περισσότερο, εξελισσόμενη σε αυτό που μπορεί να περιγραφεί ως «κλειστή απολυταρχία», θυμίζοντας τα μοντέλα του Αζερμπαϊτζάν ή ακόμη και της Λευκορωσίας.
Πρόσφατα άκουσα μια εύστοχη ανάλυση, η οποία συνέπιπτε με τους δικούς μου προβληματισμούς, σε μια συνέντευξη με τον Στίβεν Κουκ — ανώτερο συνεργάτη στο Council on Foreign Relations στην Ουάσινγκτον — τον οποίο θεωρώ έναν από τους πιο οξυδερκείς και ειλικρινείς παρατηρητές της Τουρκίας και της Μέσης Ανατολής.
Ο Κουκ υποστήριξε τα εξής:
«Όταν ιδρύθηκε το ΝΑΤΟ στις αρχές της δεκαετίας του 1950, δεν υπήρχε καμία συγκεκριμένη αναφορά στα ιδρυτικά του άρθρα στη δημοκρατία. Η Τουρκία και η Ελλάδα εντάχθηκαν το 1952 και, όταν οι ιδρυτές κοίταζαν την Τουρκία, θεωρούσαν τους Τούρκους “κοσμικούς”, δηλαδή “δημοκράτες” — κάτι που γνωρίζουμε ότι δεν ίσχυε. Ήταν όμως αντικομμουνιστές, και δεν υπήρχε πραγματική εξέταση της μορφής διακυβέρνησης. Απλώς θεωρούνταν δεδομένο ότι επρόκειτο για μια δυτική δημοκρατική συμμαχία που αμυνόταν απέναντι σε ένα μη δημοκρατικό κομμουνιστικό μπλοκ.
Στη συνέχεια, μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης, όταν όλα τα μέλη του Συμφώνου της Βαρσοβίας ήθελαν να ενταχθούν, εισήχθησαν νέες προβλέψεις σχετικά με τη δημοκρατία, την ελευθερία και το κράτος δικαίου.
Όμως αυτές δεν εφαρμόστηκαν αναδρομικά στα υπάρχοντα μέλη· σχεδιάστηκαν για τους νέους εισερχόμενους. Δεν υπήρχε μηχανισμός αποβολής οποιουδήποτε μέλους του ΝΑΤΟ, ακόμη κι αν ήταν μη δημοκρατικό, όπως η Τουρκία. Αυτή ήταν η ευρύτερη εικόνα — το πώς ιδρύθηκε το ΝΑΤΟ και ποιες παραδοχές το στήριζαν εκείνη την εποχή.»
Αυτά είναι τα σημεία που συχνά παραβλέπουν οι αναλυτές μέσα στην Τουρκία.
Για πολλούς από αυτούς, όλα περιστρέφονται γύρω από τον Ερντογάν. Ο Ερντογάν εδώ, ο Ερντογάν εκεί… Είναι όμως έτσι; Όταν ο Ερντογάν αποχωρήσει από τη σκηνή, θα αλλάξει πράγματι κάτι — αν λάβουμε υπόψη τη μαζική μεταβολή του καθεστώτος από το 2017 και μετά;
Προσωποπαγής εξουσία, λαϊκιστικός πλειοψηφισμός, θεσμική αποψίλωση… Είναι δελεαστικό να εξηγεί κανείς τη σημερινή αυταρχική εδραίωση της Τουρκίας με το γνώριμο λεξιλόγιο του «ερντογανισμού»(!). Πρόκειται όμως για έναν εξαιρετικά παραπλανητικό όρο, διότι προϋποθέτει ότι το σημερινό «σύστημα» έχει να κάνει αποκλειστικά με τον Ερντογάν. Δεν είναι έτσι: ο Ερντογάν είναι απλώς η «οικουμενική» μορφή του μέσα σε αυτό.
Οι βαθύτερες αιτίες της συστημικής κρίσης της Τουρκίας βρίσκονται σε μια πολύ μακρύτερη πορεία — μια πορεία κατά την οποία ο εκδημοκρατισμός αναβαλλόταν διαρκώς, ενώ οι εξωτερικές συμμαχίες μείωναν το κόστος αυτής της αναβολής.
Το ΝΑΤΟ βρίσκεται, άβολα, στο κέντρο αυτής της ιστορίας.
Από τις αρχές του Ψυχρού Πολέμου και μετά, η γεωστρατηγική αναντικατάστατη σημασία της Τουρκίας μετατράπηκε σε πολιτική επιείκεια. Ως νοτιοανατολική άγκυρα της Συμμαχίας, στα σύνορα με τη σοβιετική σφαίρα και με προβολή προς τη Μέση Ανατολή, η Τουρκία έγινε υπερβολικά πολύτιμη για να αφεθεί να αποτύχει — και, κυρίως, υπερβολικά πολύτιμη για να πειθαρχηθεί.
Η άρρητη συμφωνία ήταν η εξής: στρατηγική πίστη με αντάλλαγμα ανοχή στις εσωτερικές αδυναμίες.
Αυτή η συμφωνία δεν προστάτευσε απλώς την Τουρκία· τη διαμόρφωσε.
Η διαρκής στρατιωτική συνεργασία και πολιτική στήριξη του ΝΑΤΟ ενίσχυσε τις τουρκικές ένοπλες δυνάμεις ως μια κυρίαρχη, αυτάρκη και γεμάτη αυτοπεποίθηση κυβερνώσα τάξη. Με την πάροδο του χρόνου, ο στρατός δεν παρενέβαινε απλώς στην πολιτική — καθόριζε τα ίδια τα όρια της πολιτικής. Λειτουργώντας ως κηδεμονική δύναμη, χάρασσε κόκκινες γραμμές γύρω από την ιδεολογία, την ταυτότητα και τη διαφωνία, περιορίζοντας συστηματικά τον πλουραλισμό, ιδίως στην Αριστερά και στα κουρδικά πολιτικά κινήματα.
Τα πραξικοπήματα του 1960, του 1971 και, κυρίως, του 1980 δεν ήταν παρεκκλίσεις, αλλά μηχανισμοί ελέγχου. Η επέμβαση του 1980, με τη μαζική καταστολή, την καταστροφή της πολιτικής ζωής και τις εκτεταμένες παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αντιμετωπίστηκε με εντυπωσιακή αυτοσυγκράτηση από τους συμμάχους του ΝΑΤΟ.
Ακόμη πιο καθοριστική ήταν η αποδοχή του Συντάγματος του 1982, το οποίο κωδικοποίησε μια περιορισμένη δημοκρατία υπό στρατιωτική επιτήρηση. Ένα σύστημα σχεδιασμένο για να ελέγχει την κοινωνία, όχι για να την εκπροσωπεί, κανονικοποιήθηκε επίσης μέσα στη δυτική συμμαχία.
Το τέλος του Ψυχρού Πολέμου θα μπορούσε, όπως πολλοί ήλπιζαν, να είχε σηματοδοτήσει μια ρήξη. Το ιστορικό της Τουρκίας με τον «εσωτερικό πυρήνα-φρουρό» της, αυτό που αποκαλείται «βαθύ κράτος», παρέμενε ανέπαφο. Οι δομές τύπου Gladio στην Ιταλία, στην Ελλάδα κ.α. είχαν διαλυθεί. Είχε έρθει επιτέλους η ώρα για την Άγκυρα να βάλει τάξη στα του οίκου της.
Δεν το έκανε.
Αντίθετα, η στρατιωτική ελίτ της Τουρκίας προσαρμόστηκε αντιστεκόμενη ακριβώς στους παγκόσμιους μετασχηματισμούς που αναδιαμόρφωναν άλλες περιφέρειες του ΝΑΤΟ. Το μήνυμά της ήταν σαφές και σταθερό:
Οι συνθήκες της Τουρκίας ήταν «εξαιρετικές», οι προκλήσεις ασφαλείας της μοναδικές, η πολιτική της δομή δεν υπόκειτο σε εξωτερικές υποδείξεις.
Στην πράξη: μην περιμένετε τίποτα, μη μας αγγίζετε, μη μας πιέζετε, αφήστε μας να παραμείνουμε όπως είμαστε.
Αυτή η επιμονή συνεχίστηκε καθ’ όλη τη δεκαετία του 1990.
Παρά το παγκόσμιο κύμα εκδημοκρατισμού, το πολιτικό πεδίο της Τουρκίας παρέμεινε ασφυκτικά ελεγχόμενο. Η κρατικά υποκινούμενη βία κλιμακώθηκε ως απάντηση στην εξέγερση του PKK. Εξωδικαστικές εκτελέσεις, εξαναγκαστικές εξαφανίσεις και συστηματικές κακοποιήσεις έγιναν δομικά χαρακτηριστικά και όχι παρεκκλίσεις.
Τα κουρδικά αιτήματα για συλλογικά δικαιώματα απορρίφθηκαν. Η ελευθερία της έκφρασης περιορίστηκε μέσω αδιάκοπων διώξεων, τα μέσα ενημέρωσης αντιμετώπισαν διαρκείς πιέσεις, ενώ ο πολιτικός ανταγωνισμός συχνά λειτουργούσε ως κάτι λίγο περισσότερο από ελεγχόμενος πλουραλισμός.
Ωστόσο, αυτά τα μοτίβα υποτάχθηκαν σε μεγάλο βαθμό, στα μάτια της Δύσης, σε γεωπολιτικούς υπολογισμούς.
Η Τουρκία παρέμενε στρατηγικό πλεονέκτημα — πλέον σε ένα μετασοβιετικό τοπίο σημαδεμένο από αστάθεια στα Βαλκάνια, στον Καύκασο και στη Μέση Ανατολή. Για ακόμη μία φορά, οι δημοκρατικές ελλείψεις αναγνωρίζονταν, αλλά δεν τίθεντο σε προτεραιότητα. Το αποτέλεσμα ήταν η συνέχιση της ίδιας ασυμμετρίας: εκλογική πολιτική χωρίς πλήρη δημοκρατική ουσία.
Αυτό το στρεβλό περιβάλλον παρήγαγε τις δικές του πολιτικές συνέπειες.
Η κοσμική κεντροδεξιά, για καιρό ένας από τους πυλώνες του συστήματος, άρχισε να αδειάζει από περιεχόμενο — η νομιμοποίησή της διαβρώθηκε από τη διαφθορά, η αυτονομία της περιορίστηκε από τη στρατιωτική κηδεμονία, η ιδεολογική της συνοχή αποδυναμώθηκε.
Μέσα σε αυτό το κενό άρχισε να παγιώνεται μια εναλλακτική πολιτική δύναμη: ένα πειθαρχημένο ισλαμιστικό κίνημα — του οποίου η κρυφή ατζέντα αποδείχθηκε ανθεκτική — που τελικά θα λάμβανε θεσμική μορφή ως AKP. Η άνοδος του Ερντογάν πρέπει να γίνει κατανοητή μέσα σε αυτό το πλαίσιο — αλλά το ίδιο ισχύει και για τη μεταμόρφωσή του.
Οξυδερκής παρατηρητής του διεθνούς συστήματος, ο Ερντογάν αξιοποίησε αρχικά τις δυτικές προσδοκίες για να αποδυναμώσει τη στρατιωτική κηδεμονία, παρουσιάζοντας τον εαυτό του ως μεταρρυθμιστή ευθυγραμμισμένο με τις ευρωπαϊκές νόρμες. Όμως κατάλαβε και κάτι πιο δομικό: ότι η δέσμευση της Δύσης απέναντι στη δημοκρατία στην Τουρκία ήταν πάντα υπό όρους, επιλεκτική και, τελικά, δευτερεύουσα μπροστά στις στρατηγικές σκοπιμότητες.
Όταν στράφηκε προς την αυταρχική εδραίωση, το έκανε μέσα σε ένα επιτρεπτικό περιβάλλον.
Το κρίσιμο είναι ότι αυτή η στροφή δεν πραγματοποιήθηκε από τον ίδιο μόνο. Τμήματα του παλαιού κράτους — εθνικιστικές γραφειοκρατικές και μηχανισμοί ασφαλείας, πολλοί από τους οποίους ιστορικά αντιμετώπιζαν τη Δύση με καχυποψία — συντάχθηκαν με τον Ερντογάν από τις εκλογές του 2015 και μετά, στη διάλυση όσων είχαν απομείνει από την εύθραυστη ημι-δημοκρατική τάξη της Τουρκίας.
Οι μέθοδοι ήταν γνώριμες στη λογική τους, αν όχι πάντα στη μορφή τους: έλεγχος των μέσων ενημέρωσης, ενίσχυση της πόλωσης, διεξαγωγή ενός Kulturkampf, υποταγή της δικαιοσύνης, δαιμονοποίηση και φυλάκιση των αντιφρονούντων, εξουδετέρωση της αντιπολίτευσης και, πλέον, επαναχάραξη των ορίων της νόμιμης πολιτικής.
Και για ακόμη μία φορά, η αντίδραση του ΝΑΤΟ ήταν μετρημένη, προσεκτική και τελικά περιορισμένη. Η δε ΕΕ είχε από καιρό χάσει τη μόχλευσή της· αυτή είχε χαθεί μέσα σε μια αντίστροφη μετάβαση.
Εδώ η ιστορική συνέχεια γίνεται έντονη. Όπως τα αυταρχικά αντανακλαστικά της Τουρκίας του Ψυχρού Πολέμου έγιναν ανεκτά στο όνομα της σταθερότητας, έτσι και η Τουρκία του Ερντογάν αντιμετωπίστηκε μέσα από παρόμοιο πρίσμα — επικρίθηκε, αλλά σπάνια αντιμετωπίστηκε με τρόπους που θα μπορούσαν να αλλάξουν την υποκείμενη πορεία. Οι στρατηγικές επιταγές, από τη διαχείριση της μετανάστευσης μέχρι την περιφερειακή ασφάλεια, συνεχίζουν να υπερισχύουν των δημοκρατικών ανησυχιών.
Κάθε φορά που έκανε ένα βήμα μπροστά, ο Ερντογάν έβλεπε τις κινήσεις του να επιβεβαιώνονται.
Αλλά αυτή δεν είναι πλέον μόνο η ιστορία της Τουρκίας.
Το μοντέλο του Ερντογάν — ένας ενισχυμένος αυταρχισμός που οικοδομείται πάνω στη διάβρωση των θεσμικών αντιβάρων και του κράτους δικαίου — είχε απήχηση πέρα από τα σύνορα της Τουρκίας. Μέσα στο ίδιο το ΝΑΤΟ, η Ουγγαρία του Βίκτορ Όρμπαν άντλησε σαφή διδάγματα, προσαρμόζοντας στοιχεία αυτού του εγχειριδίου στο δικό της πλαίσιο. Η Συμμαχία, για ακόμη μία φορά, δυσκολεύτηκε να απαντήσει αποφασιστικά στην οπισθοδρόμηση της δημοκρατίας εντός των τάξεών της. Χάρη, ωστόσο, στη δυναμική της ΕΕ, ο Όρμπαν εκτοπίστηκε από αυτό το σκοτεινό παιχνίδι.
Ο κίνδυνος μετάδοσης, όμως, παραμένει.
Αν η σημερινή πορεία της Τουρκίας συνεχίσει να παρακολουθείται με την ίδια στρατηγική ανοχή που χαρακτήρισε τις προηγούμενες δεκαετίες, το μοντέλο της μπορεί να κανονικοποιήσει ακόμη περισσότερο μια μορφή διακυβέρνησης που αδειάζει τη δημοκρατία από μέσα, διατηρώντας ταυτόχρονα το εξωτερικό της περίβλημα. Αυτό που κάποτε δικαιολογούνταν ως αναγκαιότητα του Ψυχρού Πολέμου κινδυνεύει να γίνει προηγούμενο για το παρόν.
Αυτή είναι, στην ουσία, η προειδοποίηση που αναδύεται πλέον — έστω και καθυστερημένα — μέσα από την κύρια αντιπολίτευση. Η πρόσφατη διατύπωση του Οζέλ δείχνει μια επίγνωση που είχε αναβληθεί για πολύ καιρό: ότι η δημοκρατική διάβρωση της χώρας δεν μπορεί να γίνει κατανοητή αποκλειστικά ως εσωτερική παρέκκλιση, αλλά πρέπει επίσης να ιδωθεί υπό το πρίσμα ενός εξωτερικού συστήματος που επανειλημμένα υποβάθμισε τη δημοκρατική ουσία.
Η κρίση της Τουρκίας δεν είναι μια απομονωμένη ανωμαλία, αλλά το αποτέλεσμα μιας ισορροπίας δεκαετιών ανάμεσα σε εσωτερικούς περιορισμούς και διεθνή επιτρεπτικότητα. Το σύστημά της στέκεται πλέον ως πρότυπο προς μίμηση.
Και αν αυτή η ισορροπία δεν σπάσει, η πορεία που παρήγαγε μπορεί να αποδειχθεί όχι μόνο ανθεκτική — αλλά και αναπαραγώγιμη.
Yavuz Baydar
Το Palomar είναι δωρεάν, αλλά για να στηρίξετε τις προσπάθειές μου να προστατεύσω την ανεξάρτητη δημοσιογραφία, θα εκτιμούσα αν εξετάζατε το ενδεχόμενο να γίνετε συνδρομητής επί πληρωμή. Αυτό βοηθά ώστε το Palomar να παραμένει βιώσιμο και προσβάσιμο σε όλους. Αν δεν μπορείτε να αναβαθμίσετε τη συνδρομή σας, το καταλαβαίνω.
Όπως κι αν εγγράφεστε, σας ευχαριστώ που διαβάζετε.
*Ο τίτλος είναι των Ανιχνεύσεων
