Ο Λέων ΙΔ΄ αρχίζει σήμερα, 25 Σεπτεμβρίου, τετραήμερη επίσκεψη στη Γαλλία. Από την Παναγία των Παρισίων και το Stade de France έως τη Λούρδη και το Μετς, το ταξίδι φέρνει στο προσκήνιο τη θέση της Καθολικής Εκκλησίας σε μια κοινωνία που έχει αλλάξει — και τη μακρά ιστορία που εξηγεί πώς έφτασε ως εδώ.
Η επίσκεψη του πάπα Λέοντα ΙΔ΄ στη Γαλλία, από τις 25 έως τις 28 Σεπτεμβρίου, είναι ταυτόχρονα θρησκευτικό και δημόσιο γεγονός. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει συνάντηση με τον πρόεδρο Εμανουέλ Μακρόν, ομιλία στην UNESCO, προσευχή στην Παναγία των Παρισίων, συνάντηση με νέους, μεγάλες λειτουργίες, επίσκεψη σε δομή υποστήριξης μεταναστών και διαθρησκειακή συνάντηση στο Μετς. Η Αγία Έδρα το χαρακτηρίζει αποστολικό ταξίδι: ο πάπας ταξιδεύει ως επικεφαλής της Καθολικής Εκκλησίας, ενώ παράλληλα συναντά κρατικούς και διεθνείς θεσμούς.
Η επίσκεψη προσφέρει μια ευκαιρία να δούμε τον καθολικισμό πέρα από την εικόνα μιας τελετής ή ενός πλήθους. Στο βιβλίο του Histoire du catholicisme, ο ιστορικός Jean-Pierre Moisset αφηγείται πώς ένα κίνημα που γεννήθηκε στην αρχαία ανατολική Μεσόγειο έγινε παγκόσμια Εκκλησία. Αυτή η ιστορική διαδρομή βοηθά να καταλάβουμε γιατί η παρουσία του πάπα στη Γαλλία έχει σήμερα τόσο διαφορετικές όψεις: λατρεία, κοινωνική δράση, διάλογο με την εξουσία και αναζήτηση νέας σχέσης με τους πιστούς.
Τέσσερις ημέρες, πολλές διαφορετικές συναντήσεις
Σύμφωνα με το επίσημο πρόγραμμα του Βατικανού, ο Λέων ΙΔ΄ φτάνει σήμερα στο Παρίσι. Θα συναντήσει τον Μακρόν στο Μέγαρο των Ηλυσίων και στη συνέχεια θα επισκεφθεί την UNESCO. Το απόγευμα θα τελέσει εσπερινό στην Παναγία των Παρισίων και το βράδυ θα συμμετάσχει σε αγρυπνία προσευχής με νέους στο Stade de France, στο Σεν Ντενί.
Το Σάββατο θα επισκεφθεί τη Maison Bakhita, κέντρο υποστήριξης και κοινωνικής ένταξης μεταναστών, και θα τελέσει υπαίθρια λειτουργία στην Πλατεία Κονκόρντ. Την Κυριακή θα βρεθεί στη Λούρδη, όπου θα λειτουργήσει στον χώρο του προσκυνήματος και θα συναντήσει ανθρώπους που δέχονται φροντίδα εκεί. Τη Δευτέρα, στο Μετς, προβλέπονται διαθρησκειακή συνάντηση, εκδήλωση για την ειρήνη και την ενότητα της Ευρώπης, και λειτουργία στον καθεδρικό ναό του Αγίου Στεφάνου. Όλες αυτές οι εκδηλώσεις είναι προγραμματισμένες· κατά τη σύνταξη του κειμένου δεν έχουν ακόμη πραγματοποιηθεί.
Η κλίμακα της προετοιμασίας είναι μεγάλη. Σύμφωνα με τη Le Monde, σχεδόν 600.000 άνθρωποι είχαν εγγραφεί για τη λειτουργία στο Παρίσι, ενώ η λειτουργία στη Λούρδη είχε σχεδιαστεί για περίπου 150.000 συμμετέχοντες. Πρόκειται για εγγραφές και οργανωτικές προβλέψεις, όχι για τελικό απολογισμό προσέλευσης. Ο αρθρογράφος Édouard Husson, αναφέρεται σε ένα εκατομμύριο αναμενόμενους ανθρώπους στο Παρίσι. Ο αριθμός αυτός αποτυπώνει τη δική του προσδοκία και δεν πρέπει να παρουσιαστεί ως ήδη καταγεγραμμένη συμμετοχή.
Ένας πάπας ανάμεσα σε δύο κόσμους
Ο Λέων ΙΔ΄ γεννήθηκε στο Σικάγο ως Robert Francis Prevost. Υπηρέτησε στο Περού, διετέλεσε επικεφαλής του Τάγματος των Αυγουστινιανών και στη συνέχεια επίσκοπος του Chiclayo. Εξελέγη πάπας τον Μάιο του 2025. Η προσωπική του διαδρομή συνδέει τη Βόρεια με τη Λατινική Αμερική και τη διοίκηση ενός παγκόσμιου μοναστικού τάγματος με την καθημερινή ζωή μιας τοπικής Εκκλησίας.
Ο Husson προτείνει μια πολύ πιο πολιτική ανάγνωση. Συγκρίνει την εκλογή του Prevost με εκείνη του Πολωνού Καρόλου Βοϊτίλα, του μετέπειτα Ιωάννη Παύλου Β΄, το 1978. Κατά την ερμηνεία του, όπως ο Ιωάννης Παύλος Β΄ προήλθε από τον κόσμο του σοβιετικού μπλοκ, έτσι και ένας Αμερικανός πάπας μπορεί να μιλήσει κριτικά για ένα σύστημα που γνωρίζει από μέσα. Ο Husson συνδέει μάλιστα την εκλογή του με την άποψή του περί παρακμής της αμερικανικής ισχύος.
Έχει, πάντως, ενδιαφέρον ως ερώτημα τι θα πει ο Λέων ΙΔ΄ όταν απευθυνθεί, από τη Γαλλία, όχι μόνο στους καθολικούς αλλά και στους διεθνείς θεσμούς;
Η ιστορία πίσω από τον τίτλο «πάπας»
Για να αντιληφθεί κανείς το βάρος μιας παπικής επίσκεψης, πρέπει να επιστρέψει πολύ πριν από το σύγχρονο Βατικανό. Ο Moisset αρχίζει την ιστορία του από τις πρώτες χριστιανικές κοινότητες, περίπου το 30 μ.Χ. Ο χριστιανισμός αναπτύχθηκε αρχικά μέσα στον ιουδαϊκό κόσμο της ανατολικής Μεσογείου και εξαπλώθηκε σταδιακά στις πόλεις της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Οι κοινότητες αυτές χρειάστηκε να διαμορφώσουν τρόπους λατρείας, ηγεσίας και κοινής διδασκαλίας.
Ο 4ος αιώνας είναι μια μεγάλη καμπή στην αφήγησή του. Η θέση του χριστιανισμού μέσα στην αυτοκρατορία μεταβάλλεται ριζικά και η Εκκλησία αποκτά νέα δημόσια παρουσία. Από εκεί και πέρα, η σχέση της με την πολιτική εξουσία γίνεται ένα από τα διαρκή θέματα της ιστορίας της: πότε συνεργάζεται μαζί της, πότε την αμφισβητεί και πότε κινδυνεύει να ταυτιστεί μαζί της. Η συνάντηση του Λέοντα ΙΔ΄ με τον Γάλλο πρόεδρο αποτελεί σημερινό γεγονός σε αυτή τη μακρά ιστορία σχέσεων Εκκλησίας και κράτους — σε εντελώς διαφορετικές, βέβαια, θεσμικές συνθήκες.
Στους επόμενους αιώνες, οι δογματικές διαμάχες και οι πολιτισμικές διαφορές διαμορφώνουν τη χριστιανοσύνη. Ο Moisset αφιερώνει κεφάλαιο στη σχέση Ανατολής και Δύσης από τον 7ο έως τον 11ο αιώνα. Η υπενθύμιση έχει σημασία και για τον Έλληνα αναγνώστη: οι πρώτοι αιώνες δεν αποτελούν αποκλειστική ιστορία της Ρώμης. Η ξεχωριστή ταυτότητα του καθολικισμού σχηματίστηκε σε μια μακρά διαδρομή, μέσα από κοινές καταβολές, διαφορετικές εξελίξεις και ρήξεις.
Σε αυτή τη διαδρομή αποκτά κεντρική σημασία η παπική εξουσία. Όπως επισημαίνει ο Moisset η σχέση με τον πάπα δεν είναι απλώς διοικητικό ζήτημα: αποτελεί στοιχείο της ενότητας και της παγκόσμιας αυτοαντίληψης της Καθολικής Εκκλησίας. Γι’ αυτό μια επίσκεψη του πάπα απευθύνεται συγχρόνως σε πολλές διαφορετικές τοπικές κοινότητες ως γεγονός μιας ευρύτερης Εκκλησίας.
Από τους μεσαιωνικούς πιστούς στη σύγχρονη Γαλλία
Το βιβλίο του Moisset δεν αφηγείται μόνο την ιστορία των παπών και των συνόδων. Εξετάζει τη ζωή των λαϊκών, των μοναχών, των ιερέων και των επισκόπων, τη λατρεία, την τιμή προς τους αγίους, τις σταυροφορίες και τον φόβο του θανάτου. Με άλλα λόγια, αναζητεί τον καθολικισμό όπως τον ζούσαν οι άνθρωποι, όχι μόνο όπως τον όριζαν οι εκκλησιαστικοί θεσμοί.
Η επίσκεψη στη Λούρδη φέρνει αυτή τη διάσταση στο σήμερα. Ένα παπικό ταξίδι δεν εξαντλείται στις συναντήσεις με πολιτικούς. Περιλαμβάνει προσευχή, προσκύνημα, λειτουργία και επαφή με ανθρώπους που αναζητούν στήριξη. Αντίστοιχα, η αγρυπνία με νέους στο Σεν Ντενί και η επίσκεψη στη Maison Bakhita δείχνουν διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους η Εκκλησία επιχειρεί να βρίσκεται παρούσα στη σύγχρονη κοινωνία.
Η Γαλλία, όμως, δεν προσφέρει μόνο εικόνες μαζικής συμμετοχής. Η Εκκλησία της έχει αναμετρηθεί με τη βαθιά κρίση των σεξουαλικών κακοποιήσεων. Η ανεξάρτητη επιτροπή CIASE εκτίμησε περίπου 216.000 ανήλικα θύματα κακοποίησης από κληρικούς και μέλη θρησκευτικών ταγμάτων στη Γαλλία κατά την περίοδο 1950–2020· η εκτίμησή της ανεβαίνει περίπου στις 330.000 όταν συμπεριληφθούν και άλλοι άνθρωποι συνδεδεμένοι με εκκλησιαστικές δραστηριότητες. Οι αριθμοί αυτοί είναι εκτιμήσεις της έρευνας, όχι καταμέτρηση δικαστικών αποφάσεων. Η αναγνώριση των θυμάτων και η λογοδοσία παραμένουν αναπόσπαστο μέρος οποιασδήποτε σοβαρής εικόνας της σημερινής γαλλικής Εκκλησίας.
Ταυτόχρονα, υπάρχουν ενδείξεις νέου ενδιαφέροντος για την καθολική πίστη. Σύμφωνα με στοιχεία της γαλλικής επισκοπικής διάσκεψης, οι βαπτίσεις ενηλίκων αυξήθηκαν από 4.124 το 2016 σε 13.234 το 2026. Η αύξηση είναι σημαντική· από μόνη της, όμως, δεν περιγράφει το σύνολο της θρησκευτικής ζωής της χώρας.
Μια παγκόσμια Εκκλησία σε μια ευρωπαϊκή επίσκεψη
Ο Moisset συνεχίζει την ιστορία του με τις ρήξεις της Μεταρρύθμισης, την επέκταση του καθολικισμού πέρα από την Ευρώπη και τη μακρά αναμέτρησή του με τη νεωτερικότητα. Τα δύο τελευταία κεφάλαιά του έχουν χαρακτηριστικούς τίτλους: «Πρωτοβουλίες και αδράνειες» για την περίοδο 1870–1958 και «Η μέση οδός» για την εποχή που ακολούθησε. Η ιστορία που προκύπτει δεν είναι μια αδιάκοπη πορεία ισχύος ή παρακμής. Είναι ιστορία συγκρούσεων, αλλαγών, αντιστάσεων και προσαρμογών.
Μια από τις μεγαλύτερες αλλαγές είναι γεωγραφική. Οι βιβλιοκρισίες του έργου τονίζουν ότι ο καθολικισμός δεν μπορεί πλέον να ιδωθεί αποκλειστικά μέσα από την Ευρώπη: οι κοινότητές του σε άλλες ηπείρους έχουν μεταβάλει το κέντρο βάρους του. Η βιογραφία του Λέοντα ΙΔ΄ —Σικάγο, Περού, Ρώμη— δίνει πρόσωπο σε αυτή τη μακρά εξέλιξη.
Αυτό είναι ίσως το σημείο όπου το ταξίδι και το βιβλίο συναντιούνται πιο καθαρά. Ο πάπας επισκέπτεται τη Γαλλία, χώρα με καθοριστική θέση στην ευρωπαϊκή ιστορία του καθολικισμού. Έρχεται όμως ως επικεφαλής μιας Εκκλησίας που εκτείνεται πολύ πέρα από την Ευρώπη. Στην UNESCO, στο Σεν Ντενί, στη Λούρδη και στο Μετς θα απευθυνθεί σε διαφορετικά ακροατήρια, με διαφορετικές προσδοκίες από εκείνον.
Ο Husson βλέπει στην επίσκεψη το ενδεχόμενο μιας «επανάστασης» στη Γαλλία και μιας παπικής φωνής που θα κρίνει την αμερικανική ισχύ. Είναι μια πολιτική υπόθεση που αξίζει να καταγραφεί ως άποψή του. Το επιβεβαιωμένο γεγονός είναι πιο συγκεκριμένο και εξίσου ενδιαφέρον: επί τέσσερις ημέρες, ο Λέων ΙΔ΄ θα κληθεί να μιλήσει σε μια χώρα όπου συνυπάρχουν η μεγάλη καθολική κληρονομιά, η κοινωνική απομάκρυνση από τη θρησκεία, η αναζήτηση νέων πιστών και η απαίτηση λογοδοσίας. Το τι θα σημάνει τελικά η επίσκεψη θα κριθεί από όσα θα πει και θα κάνει — και από όσα θα ακολουθήσουν όταν τελειώσουν οι τελετές.
Ιστορική βάση: Jean-Pierre Moisset, Histoire du catholicisme, Flammarion, 2006.
