Με αφορμή την ομιλία του Μάρκο Ρούμπιο στην Πνύκα, η συζήτηση που ακολουθεί εξετάζει τον μεταφιλελευθερισμό, τις διαφορετικές αντιλήψεις για τη δυτική ταυτότητα και τις επιπτώσεις της Τεχνητής Νοημοσύνης στην κυριαρχία και στη δημοκρατία.
Ερώτηση: Υπάρχει ο όρος «μεταφιλελευθερισμός»;
Απάντηση: Ναι, υπάρχει ο όρος «μεταφιλελευθερισμός», ως απόδοση του αγγλικού post-liberalism. Απαντά επίσης ως «μεταφιλελευθερισμός» / «μεταφιλελεύθερη σκέψη» στον πολιτικό και φιλοσοφικό λόγο, χωρίς να περιγράφει μία ενιαία ιδεολογία.
Συνήθως αναφέρεται σε ρεύματα που θεωρούν ότι ο φιλελευθερισμός, με την έμφαση στην ατομική αυτονομία, την αγορά και την ουδετερότητα του κράτους, έχει αποδυναμώσει την κοινότητα και τους κοινωνικούς δεσμούς. Προτάσσουν το κοινό καλό, την οικογένεια, την παράδοση και συχνά έναν πιο ενεργό ρόλο του κράτους.
Ερώτηση: Είχε η ομιλία του Ρούμπιο στην Πνύκα μεταφιλελεύθερα χαρακτηριστικά;
Απάντηση: Ναι, η ομιλία είχε μεταφιλελεύθερα χαρακτηριστικά — ως ερμηνεία του περιεχομένου της, όχι ως αυτονόητη ιδεολογική ταυτότητα του Ρούμπιο. Ακριβέστερος χαρακτηρισμός θα ήταν «εθνικοσυντηρητική ομιλία με μεταφιλελεύθερες αιχμές».
Τρία στοιχεία στηρίζουν αυτή την ανάγνωση:
– Η προτεραιότητα του έθνους έναντι της παγκόσμιας κοινότητας. Ο Ρούμπιο υπερασπίστηκε την εθνική αφοσίωση και την προάσπιση των συμφερόντων της χώρας, επικρίνοντας την αντίληψη ότι μια φωτισμένη εξωτερική πολιτική οφείλει να προτάσσει την παγκόσμια κοινότητα. Αυτό αποτελεί σαφή απομάκρυνση από τον φιλελεύθερο διεθνισμό.
– Η παράδοση ως θεμέλιο πολιτικής συνοχής. Παρουσίασε τη δυτική ταυτότητα ως ιστορική και πολιτισμική κληρονομιά και συνέδεσε την παρακμή με την αποδυνάμωση της εθνικής υπερηφάνειας. Η έμφαση σε καθήκον, τιμή και συλλογική συνέχεια συγγενεύει με τη μεταφιλελεύθερη σκέψη.
– Η οικονομία στην υπηρεσία της εθνικής ισχύος. Η υπεράσπιση της επανεκβιομηχάνισης και του ελέγχου κρίσιμων εφοδιαστικών αλυσίδων παραπέμπει σε οικονομικό εθνικισμό, με προτεραιότητα τη στρατηγική αυτονομία έναντι της ανεμπόδιστης παγκοσμιοποίησης.
Η επιφύλαξη είναι ότι αυτά δεν αρκούν για να χαρακτηριστεί συνολικά η ομιλία μεταφιλελεύθερο μανιφέστο. Ο πατριωτισμός, η παράδοση και η βιομηχανική πολιτική μπορούν να συνυπάρχουν με τον φιλελευθερισμό. Για ισχυρότερο χαρακτηρισμό θα χρειαζόταν σαφής αμφισβήτηση της ατομικής αυτονομίας, του πολιτικού πλουραλισμού ή της ουδετερότητας του κράτους.
Η ομιλία Ρούμπιο στην Πνύκα είχε διακριτές μεταφιλελεύθερες αιχμές: προέταξε την εθνική κυριαρχία, την πολιτισμική συνέχεια και το καθήκον απέναντι στην κοινότητα, ασκώντας κριτική στον φιλελεύθερο διεθνισμό και στην παγκοσμιοποίηση. Περισσότερο, πάντως, αποτύπωνε έναν εθνικοσυντηρητικό προσανατολισμό παρά ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα υπέρβασης του φιλελευθερισμού.
Ερώτηση: Δεν αναφέρθηκε στον Διαφωτισμό και την Αναγέννηση. Ποια χαρακτηριστικά έχουν η Αναγέννηση και ο Διαφωτισμός;
Απάντηση: Η Αναγέννηση και ο Διαφωτισμός συνδέονται, αλλά είναι διαφορετικές ιστορικές περίοδοι. Επίσης, η αναφορά στην αρχαία Ελλάδα δεν καλύπτει αυτομάτως τη συμβολή τους στη διαμόρφωση της σύγχρονης Δύσης.
Η Αναγέννηση, περίπου από τον 14ο έως τον 16ο αιώνα, χαρακτηρίζεται από:
- Τον ανθρωπισμό: έμφαση στην ανθρώπινη δημιουργικότητα, την παιδεία και την καλλιέργεια του προσώπου.
- Την επιστροφή στην ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα: μελέτη των κειμένων και δημιουργική επανερμηνεία της τέχνης και της σκέψης της.
- Την παρατήρηση του κόσμου: ανάπτυξη της ανατομίας, της προοπτικής στη ζωγραφική και της έρευνας της φύσης.
- Τη διεύρυνση της πνευματικής ζωής: η τυπογραφία διευκολύνει τη διάδοση της γνώσης και την κριτική εξέταση των πηγών.
Δεν ήταν συνολικά αντιθρησκευτική ούτε δημοκρατική. Πολλοί πρωταγωνιστές της ήταν πιστοί χριστιανοί και εργάζονταν υπό την προστασία ηγεμόνων ή της Εκκλησίας.
Ο Διαφωτισμός, κυρίως τον 17ο και τον 18ο αιώνα, χαρακτηρίζεται από:
- Τον ορθό λόγο και την κριτική: οι πεποιθήσεις και οι εξουσίες οφείλουν να αντέχουν στην εξέταση, αντί να γίνονται αποδεκτές μόνο λόγω παράδοσης.
- Την επιστημονική έρευνα: εμπιστοσύνη στην εμπειρία, την απόδειξη και τη δυνατότητα διόρθωσης των λαθών.
- Την ελευθερία συνείδησης και τη θρησκευτική ανεκτικότητα.
- Τον περιορισμό της αυθαίρετης εξουσίας: δικαιώματα, νομιμότητα, διάκριση των εξουσιών και, σε σημαντικά ρεύματά του, συναίνεση των κυβερνωμένων.
- Την οικουμενικότητα και την πρόοδο: αρχές που διεκδικούν ισχύ για όλους τους ανθρώπους και την πεποίθηση ότι η κοινωνία μπορεί να βελτιωθεί μέσω της γνώσης και της εκπαίδευσης.
Ούτε ο Διαφωτισμός ήταν ενιαίος ή απαλλαγμένος από αντιφάσεις: οι οικουμενικές διακηρύξεις συνυπήρχαν με αποκλεισμούς γυναικών, δουλεία και αποικιοκρατία.
Για την ανάγνωση της ομιλίας, η κρίσιμη διαφορά είναι ανάμεσα στην επίκληση της κληρονομιάς και στην κριτική της κληρονομιάς. Η Αναγέννηση ανανέωσε τη σχέση με την αρχαιότητα· ο Διαφωτισμός ενίσχυσε την απαίτηση να ελέγχονται ακόμη και οι παραδόσεις με τη λογική και την ελευθερία της σκέψης.
Επομένως, η απουσία ονομαστικής αναφοράς στις δύο περιόδους δεν αποδεικνύει από μόνη της απόρριψή τους. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν η περιγραφή της Δύσης περιλαμβάνει, πέρα από την εθνική ισχύ και την πολιτισμική συνέχεια, την ανεκτικότητα, τα οικουμενικά δικαιώματα και την ελευθερία αμφισβήτησης.
Ερώτηση: Πώς η Τεχνητή Νοημοσύνη επηρεάζει την κυριαρχία μιας χώρας;
Απάντηση: Κυριαρχία σημαίνει να μπορεί μια χώρα να αποφασίζει και να ενεργεί η ίδια. Σήμερα, γι’ αυτό χρειάζεται και έλεγχο της τεχνολογίας της.
Αν οι επικοινωνίες, τα δεδομένα ή τα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης που χρησιμοποιεί εξαρτώνται από μια ξένη εταιρεία, εκείνη μπορεί να περιορίσει την πρόσβαση ή να αλλάξει τους όρους. Έτσι αποκτά επιρροή στις επιλογές της χώρας.
Για παράδειγμα: αν μια κρίσιμη κρατική υπηρεσία λειτουργεί με ξένη ΤΝ και ο προμηθευτής διακόψει την παροχή, μπορεί να δυσκολευτεί να λειτουργήσει.
Η λύση δεν είναι να κατασκευάζει μια χώρα τα πάντα μόνη της. Είναι να προστατεύει τα κρίσιμα δεδομένα της, να διαθέτει τεχνογνωσία και να μπορεί να αλλάξει προμηθευτή. Η εξάρτηση περιορίζει την κυριαρχία όταν δεν υπάρχει εναλλακτική.
Ερώτηση: Αυτά που είπε ο Ρούμπιο έχουν βάση σε θέσεις πολιτικών φιλοσόφων ή άλλων διανοουμένων; Σε ποιων; Μπορείς να τους παρουσιάσεις επιγραμματικά, μαζί με όσα υποστηρίζουν;
Απάντηση: Οι θέσεις του Ρούμπιο έχουν συγγένεια με τη σκέψη αρκετών σύγχρονων διανοουμένων, χωρίς αυτό να αποδεικνύει ότι αντλεί απευθείας από αυτούς.
Ο Γιοράμ Χαζόνι υπερασπίζεται το ανεξάρτητο εθνικό κράτος ως πλαίσιο αυτοκυβέρνησης και διατήρησης της ιστορικής παράδοσης. Συναντά τον Ρούμπιο στην προτεραιότητα της εθνικής κυριαρχίας έναντι της υπερεθνικής διακυβέρνησης.
Ο Πάτρικ Ντίνιν υποστηρίζει ότι η υπερβολική έμφαση στην ατομική αυτονομία αποδυναμώνει τις κοινότητες και συγκεντρώνει εξουσία στο κράτος και στις αγορές. Η σκέψη του συγγενεύει με την έμφαση του Ρούμπιο στην παράδοση, στους κοινωνικούς δεσμούς και στο καθήκον.
Ο Έιντριαν Βερμιούλ θεωρεί ότι η δημόσια εξουσία πρέπει να προωθεί το κοινό καλό και ουσιαστικούς ηθικούς σκοπούς. Η σύνδεση με τον Ρούμπιο είναι περισσότερο έμμεση: αφορά την ιδέα ότι μια πολιτική κοινότητα χρειάζεται κοινό προσανατολισμό.
Ο Σάμιουελ Χάντινγκτον ανέδειξε τις πολιτισμικές και θρησκευτικές ταυτότητες ως σημαντικούς παράγοντες της διεθνούς πολιτικής. Η παρουσίαση της Δύσης από τον Ρούμπιο ως ιδιαίτερης ιστορικής κοινότητας συγγενεύει με αυτή την οπτική.
Ο Μάικλ Άντον δικαιολόγησε την άνοδο του Τραμπ ως αναγκαία ρήξη με το κατεστημένο. Η συγγένεια βρίσκεται στη δραματική παρουσίαση της επιλογής: αλλαγή πορείας ή παρακμή.
Τέλος, ο Άλεξ Καρπ και ο Νίκολας Ζαμίσκα υποστηρίζουν ότι η τεχνολογική βιομηχανία πρέπει να υπηρετεί δημόσιους και εθνικούς στόχους, ιδιαίτερα την άμυνα. Βρίσκονται κοντά στη σύνδεση που κάνει ο Ρούμπιο ανάμεσα στην τεχνολογική υπεροχή, την εθνική ισχύ και τη δυτική ανασυγκρότηση. Αυτές οι συγγένειες δεν συγκροτούν μία ενιαία φιλοσοφική σχολή ούτε σημαίνουν ότι ο Ρούμπιο υιοθετεί όλες τις θέσεις τους.
Από διαφορετική κατεύθυνση, ο Τζον Ρολς δίνει προτεραιότητα στη συνύπαρξη ελεύθερων και ίσων πολιτών με διαφορετικές πεποιθήσεις, ο Μάικλ Σαντέλ στην αξιοπρέπεια της εργασίας και στο κοινό καλό, και ο Φίλιπ Πέτιτ στην προστασία από την ανεξέλεγκτη εξουσία. Προσφέρουν περισσότερο κριτικά εργαλεία για την αξιολόγηση αυτής της πολιτικής παρά θεωρητική θεμελίωσή της.
Ερώτηση: Πού διαφωνούν οι Δημοκρατικοί;
Απάντηση: Οι Δημοκρατικοί διαφωνούν κυρίως στο πώς ορίζεται η εθνική κοινότητα και πώς ελέγχεται η εξουσία. Δεν έχουν όλοι τις ίδιες θέσεις, αλλά η κυρίαρχη προσέγγισή τους διαφέρει στα εξής:
Στην ταυτότητα της Δύσης: δίνουν μεγαλύτερο βάρος στη δημοκρατία, στα ίσα δικαιώματα και στο κράτος δικαίου. Η κοινή πολιτισμική ή χριστιανική κληρονομιά δεν αποτελεί γι’ αυτούς προϋπόθεση ισότιμης συμμετοχής στην κοινωνία.
Στην παράδοση και το κοινό καλό: θεωρούν ότι η προστασία της κοινότητας πρέπει να συνυπάρχει με την ελευθερία διαφορετικών θρησκειών και τρόπων ζωής. Αντιτίθενται στην επιβολή μίας ηθικής αντίληψης από το κράτος.
Στην εθνική κυριαρχία: αντιμετωπίζουν τις συμμαχίες και τους διεθνείς θεσμούς περισσότερο ως μέσα ενίσχυσης της ασφάλειας και της επιρροής της χώρας. Η συνεργασία δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην απώλεια εθνικού ελέγχου.
Στην οικονομία και στην τεχνολογία υπάρχει και σύγκλιση: υποστηρίζουν επίσης την εγχώρια παραγωγή και την προστασία κρίσιμων υποδομών. Η διαφωνία αφορά περισσότερο ποιος ωφελείται και ποιος ελέγχει τις μεγάλες επιχειρήσεις, με μεγαλύτερη έμφαση στην εργασία, στα δικαιώματα και στη λογοδοσία.
Η βασική διαφορά, λοιπόν, είναι αυτή: η εθνικοσυντηρητική προσέγγιση θεμελιώνει τη συνοχή περισσότερο στην κοινή παράδοση· η φιλελεύθερη δημοκρατική προσέγγιση περισσότερο στην ισότητα των πολιτών, ακόμη κι όταν διαφέρουν μεταξύ τους.
Ερώτηση: Στην Ευρώπη υπάρχει ανάλογη τάση;
Απάντηση: Ναι, στην Ευρώπη υπάρχει ανάλογη εθνικοσυντηρητική τάση, που προτάσσει την εθνική κυριαρχία, την πολιτισμική ταυτότητα, την παράδοση και τον περιορισμό της μετανάστευσης. Δεν αποτελεί, όμως, ενιαίο ρεύμα ούτε είναι παντού μεταφιλελεύθερη.
Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η πολιτική του Βίκτορ Όρμπαν στην Ουγγαρία, το PiS στην Πολωνία, η Εθνική Συσπείρωση στη Γαλλία και οι Αδελφοί της Ιταλίας της Τζόρτζια Μελόνι. Υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ τους: στη σχέση με την ΕΕ, στη θρησκεία, στην οικονομία και στην εξωτερική πολιτική.
Η συγγένεια με τη νέα αμερικανική Δεξιά βρίσκεται στην αντίληψη ότι η κοινωνία χρειάζεται κοινή ιστορική ταυτότητα και ισχυρό εθνικό κράτος, πέρα από την αγορά και τα ατομικά δικαιώματα.
Η κρίσιμη διάκριση είναι ότι η υπεράσπιση του έθνους δεν συνεπάγεται από μόνη της απόρριψη του φιλελευθερισμού. Μια τάση γίνεται σαφέστερα μεταφιλελεύθερη όταν θεωρεί ότι οι θεσμοί πρέπει να υπηρετούν συγκεκριμένη αντίληψη του κοινού καλού· γίνεται αντιφιλελεύθερη όταν περιορίζει τον πλουραλισμό, τα δικαιώματα ή τους ελέγχους της εξουσίας.
Παράλληλα, στην Ευρώπη υπάρχει και μια διαφορετική αναζήτηση: η ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία. Επιδιώκει μεγαλύτερο έλεγχο στην άμυνα, στην ενέργεια και στην τεχνολογία μέσω ευρωπαϊκής συνεργασίας. Μπορεί να μοιράζεται την ανησυχία για την εξάρτηση, αλλά προτείνει κοινή ευρωπαϊκή ισχύ αντί αποκλειστικά εθνικής.
Ερώτηση: Η κυριαρχία της Τεχνητής Νοημοσύνης απειλεί τις ελευθερίες και τη δημοκρατία;
Απάντηση: Ναι, μπορεί να τις απειλήσει, αλλά αυτό δεν είναι αναπόφευκτο. Το κρίσιμο είναι ποιος ελέγχει την Τεχνητή Νοημοσύνη και αν οι πολίτες μπορούν να ελέγχουν τις χρήσεις της.
Οι βασικοί κίνδυνοι είναι:
- Επιτήρηση: κράτη ή εταιρείες μπορούν να παρακολουθούν και να αξιολογούν τους ανθρώπους σε μεγάλη κλίμακα.
- Χειραγώγηση: πλαστές εικόνες, βίντεο και στοχευμένα μηνύματα μπορούν να δυσκολεύουν τη διάκριση της αλήθειας.
- Αδιαφανείς αποφάσεις: κάποιος μπορεί να αποκλείεται από εργασία ή παροχές χωρίς κατανοητή αιτιολογία και ουσιαστική δυνατότητα ένστασης.
- Συγκέντρωση εξουσίας: λίγοι οργανισμοί ελέγχουν συστήματα από τα οποία εξαρτώνται πολλοί.
Η δημοκρατία αποδυναμώνεται όταν η κυβέρνηση παρουσιάζει μια επιλογή ως «το αποφάσισε ο αλγόριθμος», αποκρύπτοντας ότι άνθρωποι επέλεξαν τους στόχους και τους κανόνες του. Η ανθρώπινη υπογραφή δεν αρκεί χωρίς πραγματική δυνατότητα αμφισβήτησης.
Η ΤΝ μπορεί επίσης να βοηθήσει τους πολίτες να κατανοούν πληροφορίες και να ελέγχουν την εξουσία. Για να υπηρετεί τη δημοκρατία, χρειάζονται υπεύθυνοι που λογοδοτούν, ανεξάρτητοι έλεγχοι και δικαίωμα προσφυγής.
Ερώτηση: Ποιο πολιτικό σύστημα φαίνεται να κυριαρχεί;
Απάντηση: Πιθανότερη είναι η εξάπλωση μιας δημοκρατίας με ισχυρότερη εκτελεστική εξουσία και μεγαλύτερη εξάρτηση από τεχνολογικές εταιρείες. Είναι εκτίμηση, όχι βέβαιη πρόβλεψη — και δεν θα ακολουθήσουν όλες οι χώρες την ίδια πορεία.
Σε ένα τέτοιο σύστημα οι εκλογές συνεχίζονται, αλλά οι ουσιαστικές αποφάσεις μπορεί να συγκεντρώνονται περισσότερο σε κυβερνητικές ηγεσίες, ειδικούς και επιχειρήσεις που ελέγχουν δεδομένα και υποδομές. Οι πολίτες θα ψηφίζουν, αλλά ενδέχεται να δυσκολεύονται να επηρεάζουν ή να αμφισβητούν αυτές τις αποφάσεις.
Θα το περιέγραφα ως τάση προς συγκεντρωτική διακυβέρνηση με τεχνοκρατικά χαρακτηριστικά. Όπου αποδυναμώνονται τα δικαστήρια, η ελεύθερη ενημέρωση και η αντιπολίτευση, μπορεί να εξελιχθεί σε αυταρχισμό.
Η ΤΝ, όμως, δεν καθορίζει μόνη της το πολίτευμα. Το αποφασιστικό ερώτημα είναι αν οι πολίτες μπορούν να ελέγχουν, να αμφισβητούν και να αντικαθιστούν όσους ασκούν εξουσία — μαζί με τις τεχνολογίες που χρησιμοποιούν.
