Σε προηγούμενο άρθρο μου υποστήριξα ότι η περίοδος που διανύουμε είναι ιδιαίτερα ταραχώδης και ότι οι γεωπολιτικές ανακατατάξεις αποτελούν έκφραση των εντεινόμενων διεθνών ανταγωνισμών. Πρόκειται για μια μεταβατική περίοδο (interregnum) κατά την οποία το παλιό αργοπεθαίνει, ενώ το νέο δυσκολεύεται και αργεί να αναδυθεί, χωρίς να είναι καν βέβαιο ότι τελικά θα επικρατήσει. Η ιδεολογία του νεοφιλελευθερισμού υποχωρεί, ενώ η παγκοσμιοποίηση αμφισβητείται «επί του πεδίου». Παράλληλα, ενισχύεται η κρατική παρέμβαση και αυξάνεται η έμφαση στη βιομηχανική πολιτική, ακόμη και στις ΗΠΑ, εξελίξεις που δύσκολα θα μπορούσε κανείς να προβλέψει πριν από λίγα χρόνια.

Οι τάσεις αυτές υποδηλώνουν ότι η διεθνής αντιπαράθεση αποκτά όλο και περισσότερο οικονομικό και τεχνολογικό χαρακτήρα και εκδηλώνεται μέσω γεωπολιτικών συγκρούσεων και ανακατατάξεων. Εντείνεται, έτσι, ένας διαφορετικός πόλεμος, ο οποίος δεν διεξάγεται με στρατιωτικά μέσα, αλλά με οικονομικά όπλα. Στο επίκεντρό του βρίσκονται ο ανταγωνισμός για την πρόσβαση σε κρίσιμες τεχνολογίες και παραγωγικούς πόρους, η χρήση δασμών, επιδοτήσεων και περιορισμών στις εξαγωγές, καθώς και η προσπάθεια μείωσης του κόστους παραγωγής και των τιμών. Πρόκειται, με άλλα λόγια, για έναν πόλεμο «υπέρ τιμών και αγορών», στον οποίο η τεχνολογική υπεροχή και η πρόσβαση σε πρώτε ύλες και αγορές αποκτούν αποφασιστική σημασία.

Η επιδίωξη ενίσχυσης της θέσης κάθε χώρας σε αυτόν τον εντεινόμενο ανταγωνισμό συνδέεται με την προσπάθεια περιορισμού της εξάρτησης από τρίτες χώρες και από εφοδιαστικές αλυσίδες που ενδέχεται να αποδειχθούν ευάλωτες ή δύσκολα ελέγξιμες. Στο πλαίσιο αυτό, η μεταφορά της παραγωγής στο εξωτερικό (offshoring) περιορίζεται και οι εφοδιαστικές αλυσίδες αναδιοργανώνονται. Σε ορισμένους στρατηγικούς κλάδους παρατηρείται επαναπατρισμός της παραγωγής (reshoring), ενώ σε άλλους ενισχύεται η μεταφορά της σε γεωγραφικά εγγύτερες ή φιλικές χώρες (nearshoring και friend-shoring). Οι εξελίξεις αυτές σηματοδοτούν την αυξανόμενη επίδραση των κρατικών παρεμβάσεων και των γεωπολιτικών προτεραιοτήτων, με το κράτος να αναλαμβάνει ολοένα και πιο παρεμβατικό ρόλο.

Η ενισχυμένη κρατική παρέμβαση, μέσω της αύξησης των δημόσιων δαπανών, διευρύνει τις χρηματοδοτικές ανάγκες του κράτους, διογκώνοντας τα δημοσιονομικά ελλείμματα και οδηγώντας σε περαιτέρω αύξηση του δημόσιου χρέους. Στις ΗΠΑ, το συνολικό ομοσπονδιακό χρέος έχει πλέον ξεπεράσει το αντίστοιχο επίπεδο της περιόδου του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, προσεγγίζοντας το 123% του ΑΕΠ, έναντι 119% το 1946. Ταυτόχρονα, η αμερικανική ηγεσία επιδιώκει επίμονα τη μείωση των επιτοκίων, προσδοκώντας ευνοϊκότερες χρηματοδοτικές συνθήκες και χαμηλότερο κόστος εξυπηρέτησης του δημόσιου χρέους. Στο πλαίσιο αυτό, προχώρησε και σε αλλαγή της ηγεσίας της Fed, χωρίς ωστόσο να επιτύχει τον στόχο της, καθώς η αντίθετη πορεία των επιτοκίων επιβεβαίωσε ότι οι «οικονομικοί νόμοι» όχι μόνο υπάρχουν, αλλά λειτουργούν και «ανεξάρτητα από τη βούληση των ανθρώπων». Πράγματι, οι αυξημένες χρηματοδοτικές ανάγκες του κράτους, σε συνδυασμό με τις πληθωριστικές πιέσεις και την αβεβαιότητα στις χρηματοπιστωτικές αγορές, διατηρούν υψηλό το κόστος δανεισμού και ενισχύουν τις ανοδικές πιέσεις στις αποδόσεις των μακροπρόθεσμων (δεκαετών) κρατικών ομολόγων.

Οι νέες τεχνολογίες, όπως συμβαίνει συνήθως στα πρώτα στάδια της ανάπτυξής τους, καλλιεργούν υψηλές προσδοκίες για μελλοντική κερδοφορία. Οι προσδοκίες αυτές ενισχύουν τη ζήτηση για μετοχές στο χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης, ωθώντας ανοδικά τις τιμές των μετοχών του δείκτη S&P 500, τις οποίες συμβολίζουμε με p. Αντίθετα, τα εταιρικά κέρδη, που συμβολίζουμε με e, δεν αυξάνονται με ανάλογο ρυθμό. Ως αποτέλεσμα, ο λόγος των εταιρικών κερδών προς τις χρηματιστηριακές τιμές (e/p), γνωστός ως δείκτης αποδοτικότητας των μετοχών (earnings yield), υποχωρεί και έχει πλέον διαμορφωθεί σε επίπεδα χαμηλότερα από το δεκαετές επιτόκιο. Στο Σχήμα παρουσιάζουμε μηνιαία στοιχεία από το 2018 μέχρι τον Οκτώβριο του 2026. Ιστορικά, οι μετοχές προσφέρουν απόδοση υψηλότερη του επιτοκίου (i) λόγω του αναλαμβανόμενου ρίσκου. Η ανοχή όμως στο αναλαμβανόμενο ρίσκο έχει ημερομηνία λήξης.

Η διερευνώμενη αυτή απόκλιση συνιστά μια «ανωμαλία» που δύσκολα μπορεί να διατηρηθεί επί μακρόν, καθώς προϋποθέτει είτε μια αλματώδη αύξηση των εταιρικών κερδών (e) είτε μια σημαντική μείωση των επιτοκίων. Η τελευταία, ωστόσο, δεν φαίνεται πιθανή στο άμεσο μέλλον, καθώς οι παράγοντες που τροφοδοτούν την άνοδό τους όχι μόνο παραμένουν ενεργοί, αλλά ενισχύονται περαιτέρω. Υπό αυτές τις συνθήκες, η οικονομική λογική και η ιστορική εμπειρία υποδεικνύουν αυξημένη πιθανότητα χρηματιστηριακής διόρθωσης, δηλαδή υποχώρησης του δείκτη S&P 500 (p), χωρίς να αποκλείεται αυτή να είναι απότομη και ευρείας κλίμακας.

* O Λευτέρης Τσουλφίδης είναι Αφ. Καθηγητής ΠΑ.ΜΑΚ.

moneyreview.gr