Σωτηρούλα Βασιλείου, Δρ Ιστορίας Α.Π.Θ.
Επιστημονική Λειτουργός Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄
Ο Βασίλης Φούσκας, καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο του Ανατολικού Λονδίνου, έγινε ευρέως γνωστός με το βιβλίο του, Το Μελάνωμα της Κύπρου. Οι ευθύνες των Κωνσταντίνου Καραμανλή και Ευάγγελου Αβέρωφ για την κυπριακή τραγωδία (Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο, 2024). Ο William Mallinson, καθηγητής Πολιτικών Ιδεών και Θεσμών στο Πανεπιστήμιο Guglielmo Marconi, είναι ο συγγραφέας -και- του βιβλίου «Kissinger and the Invasion of Cyprus: Diplomacy in the Eastern Mediterranean» (2016), το οποίο μεταφράστηκε και εκδόθηκε στα Ελληνικά υπό τον τίτλο Ο Κίσιντζερ και η εισβολή στην Κύπρο – Η διπλωματία στην ανατολική Μεσόγειο (Αθήνα: Εστία, 2021). Το βιβλίο Cyprus 1974: Anatomy of an Invasion (Routledge, 2025), το οποίο παρουσιάστηκε στις 10 Φεβρουαρίου, στο Πανεπιστήμιο του Ανατολικού Λονδίνου, υπογράφεται από αμφότερους τους καθηγητές. Υποσημειώσεις και βιβλιογραφία μαρτυρούν συστηματική έρευνα σε βρετανικά, αμερικανικά και ελληνικά αρχεία και αναμέτρηση με την υφιστάμενη βιβλιογραφία.
Η Ανατομία μιας Εισβολής (σύντομα και στα Ελληνικά, από τις εκδόσεις Επίκεντρο), καταλαμβάνει 208 σελίδες και αρθρώνεται σε 16 κεφάλαια. Οι κριτικές των καθηγητών Διεθνών Σχέσεων Μάριου Ευρυβιάδη, Alan Cafruny, Bülent Gökay και Tunc Aybak, οι οποίες προτάσσονται, αναδεικνύουν την πρωτοτυπία και την αξία. Φωτογραφίες, χάρτες, και η σύσταση των «προσώπων του δράματος» εισάγουν τον αναγνώστη στο περιβάλλον του βιβλίου. Οι τίτλοι των κεφαλαίων προβάλλουν την προσπάθεια για ανάλυση και αποκωδικοποίηση των κρίσιμων εξελίξεων του 1974 και ένταξη στο διεθνές πλαίσιο: 1) Ορόσημο: Κωνσταντινούπολη και Σαγγάριος, Αύγουστος 1922· 2) Πρώιμα στάδια του τουρκικού υπο-ιμπεριαλισμού· 3) Οι δυνάμεις του ΝΑΤΟ στην Κύπρο· 4) Η αντιΝΑΤΟϊκή ώθηση του Μακαρίου για ανεξαρτησία· 5) Ο Dean Acheson αποτυγχάνει· 6) Η Δικτατορία στην Ελλάδα· 7) Η ελληνοτουρκική χούντα στην Κύπρου· 8) Όταν η ύφεση μπορεί να διαταραχθεί: Το διάστημα 6 Οκτωβρίου 1973-15 Ιουλίου 1974· 9) Η γκάφα του Ιωαννίδη· 10) Βρετανικά αδιέξοδα· 11) Οι ιδιορρυθμίες του Kissinger, η ψευδο-εκεχειρία και η παράξενη επιβίωση της χούντας· 12) Η αποστολή Sisco: Μαλάξεις στους «εγγυητές» 13) Γενεύη Ι [25-30 Ιουλίου 1974] και Γενεύη ΙΙ [8-13 Αυγούστου 1974]· 14) Η ελληνική πολιτεία και οι νωχελικές στρατιωτικές επιχειρήσεις· 15) «Κάθε τρίμηνο, παραχωρείτε και κάτι»· 16) Η Σοβιετική Ένωση και το Ηνωμένο Βασίλειο υιοθετούν στάση κατώτερη των περιστάσεων.
Όπως τόνισε, σε συνομιλία μας, ο καθηγητής Φούσκας, «η χούντα ευθύνεται για τον πρώτο Αττίλα και οι Καραμανλής – Αβέρωφ για τη συγκυβέρνηση με τη χούντα από τις 24 Ιουλίου 1974. Αυτή επέτρεψε στον Αττίλα να παραβιάζει την ψευδο-εκεχειρία (22 Ιουλίου-13 Αυγούστου) που προετοίμασε τον δεύτερο Αττίλα (14-17 Αυγούστου). Κατά την πρώτη Γενεύη (25-30 Ιουλίου) έπρεπε να υπάρξει σοβαρή απειλή προς τον Kissinger ότι η Ελλάδα θα έστελνε υποβρύχια και Phantom στην Κύπρο, για καταστροφή του αποβατικού στόλου και του προγεφυρώματος. Ο πρώτος Αττίλας ήταν ξεκάθαρη προδοσία· ο δεύτερος θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί. Η ιστορία, όπως και η ελευθερία, δεν είναι μονόδρομος φυσικής νομοτέλειας. Σε κρίσιμες περιόδους οι εξελίξεις καθορίζονται από τις τολμηρές αποφάσεις και ενέργειες των πολιτικών υποκειμένων».
Άλλωστε, «οι Καραμανλής και Αβέρωφ –ενώ ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος συμβούλευε από το 1956-57 για πιέσεις σε ΗΠΑ και ΝΑΤΟ, για την εκπλήρωση του παλλαϊκού πόθου της Ένωσης– προτίμησαν να διαπραγματεύονται μυστικά με την τουρκική κυβέρνηση, για παραχώρηση στρατιωτικής βάσης στην Τουρκία στην Κύπρο και έξοδο της τουρκοκυπριακής κοινότητας στη θάλασσα. Ως εκλεγμένοι ηγέτες του ελληνικού λαού, όφειλαν να προτείνουν μια πανελλήνια λύση, η οποία θα ικανοποιούσε και τα συμφέροντα ΗΠΑ και ΝΑΤΟ στην Ανατολική Μεσόγειο. Η χούντα δεν εφηύρε πολιτική για το Κυπριακό· εργάστηκε πάνω σε μυστικά πρωτόκολλα που είχαν αρχίσει να συζητιούνται από το 1956».
Αναφορικά με τις φερόμενες ευθύνες του Μακαρίου για την Εισβολή, ο Βασίλης Φούσκας υπογράμμισε πως, όταν πρόεδρος εκφωνούσε την επίμαχη ομιλία στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, τα τουρκικά πλοία έπλεαν προς την Κύπρο. Εξηγείται, άλλωστε, και στην «Ανατομία», πως η απόφαση για εισβολή στις 20 Ιουλίου είχε ληφθεί από τον Bülent Ecevit μετά από σύσκεψη του Εθνικού Συμβουλίου Ασφαλείας της Τουρκίας, στις 17 Ιουλίου, βάσει σχεδίων που υπήρχαν από το 1963 και είχαν επανειλημμένα ανανεωθεί.
Περιγράφοντας την προσωπικότητα του Εθνάρχη, ο καθηγητής επισήμανε: «Τον χαρακτήριζαν πολιτική εντιμότητα, ευθύτητα, οξυδέρκεια και, προπάντων, σεβασμός στον λαό που τον εξέλεγε ως ηγέτη. Απολάμβανε ευρεία στήριξη, από την οποία αντλούσε νομιμοποίηση και διαπραγματευτική ικανότητα. Ήταν προοδευτικός, όπως φαίνεται και από την υπουργοποίηση, το 1960, μίας γυναίκας, της Στέλλας Σουλιώτη. Ως διαπραγματευτής ασκούσε την ‘πολιτική στρατηγική των ορίων’. Η Κυπριακή Δημοκρατία, οφείλει την ύπαρξή της στο Ψήφισμα 186 του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ (1964) –το οποίο εξετάζεται και στο βιβλίο– ένα θρίαμβο για τον Πρόεδρο Μακάριο και την Κύπρο».
Και αυτό τον ηγέτη, «η χούντα του Παπαδόπουλου τον πολέμησε με κάθε μέσο: απόπειρες δολοφονίας, ΕΟΚΑ Β’, υποκίνηση εμφυλίου και ‘εκκλησιαστικού πραξικοπήματος’, κρυφές συνεννοήσεις με Τουρκία για παραμερισμό, κ.ά. Ύστερα ήλθε ο Ιωαννίδης, με τους Γκιζίκη, Μπονάνο, Ανδρουτσόπουλο, Αραπάκη, Γαλατσάνο και Παπανικολάου, που ανατρέποντας τον Μακάριο άνοιξαν τον δρόμο στην Τουρκία για απόβαση, εισβολή και διχοτόμηση».
Το βιβλίο των Φούσκα και Mallinson αποκαλύπτει και εξηγεί σχεδιασμούς, παραλείψεις και ενέργειες. Επιβεβαιώνει υποθέσεις και κλονίζει βεβαιότητες, εμπλουτίζοντας και διευρύνοντας αντίληψη και εικόνα για τις συνθήκες ακρωτηριασμού της Κύπρου. Είναι μία μελέτη, η οποία συνομιλεί με άλλες, οι οποίες πραγματεύονται την ίδια περίοδο (Αλέξη Παπαχελά, Μιχάλη Ιγνατίου & Κώστα Βενιζέλου, Πολύβιου Πολυβίου, Γιάννη Λάμπρου, κ.ά.), με συγκλίσεις, διαφωνίες και διασταυρώσεις. Αξίζει να μελετηθεί, επειδή προκαλεί, βάσει πηγών και με γνώση του ευρύτερου πλαισίου.
Τέλος, η «Ανατομία» διαλέγεται με το βιωματικά «βαρύ» και «ασήκωτο» «Τρίτο γράμμα στη Μητέρα» του Κώστα Μόντη:
«Φυλλομετρούσαμε την Ιστορία της,
και την περιμέναμε.
Ώσπου την άλλη μέρα πέσαμε ως το βυθό
γιατί η Ελλάδα δεν ήρθε,
Είχε λέει, άλλη δουλειά η Ελλάδα,
κάτι πανηγυρισμούς,
κ ήμαστε και μακριά και δεν μπορούσε, λέει,
ειλικρινά λυπόταν πάρα πολύ».
Και, επίσης, αντηχεί σε αυτήν η λυρική κραυγή του Μιχάλη Πασιαρδή:
«Είμαστε Έλληνες του πικρού καιρού και της απελπισίας.
Αγρυπνούμε σ’ αυτή τη γωνιά, στ’ άκρο πέλαγο
Η φωνή μας – αιώνες παλιοί που δεν χάθηκαν.
Η ελπίδα ακονιέται στην πίστη».
Προσθέτω: και στην έρευνα, στην ανατομία των σφαλμάτων, στην άντληση διδαγμάτων και στην αξιοποίησή τους, στο παρόν και για το μέλλον, με λογισμό και όραμα.
Μελέτη -καλώς τηνε- , είναι (208 σελίδων) με (16) Κεφάλαια των (12) σελίδων περίπου το καθένα(κάτι σαν τηλεγραφήματα) -χωρίς αποχαρακτηρισμένα κρατικά απόρρητα έγγραφα -για ένα θέμα , που ο απανταχού ελληνισμός έζησε από το 1953 -οι συγγραφείς ήταν αγέννητοι-
ΥΠΕΡΗΦΑΝΕΥΤΗΚΕ για το διάστημα 1955-59 της πρώτης ΕΟΚΑ , (που όμως κατανικήθηκε) ΚΑΙ
ΕΚΛΑΙΓΕ συνεχώς από τον Αύγουστο του 1964 , -με ουδέτερη την αυτοδύναμη κυβέρνηση της Ενώσεως Κέντρου υπό τον ”Γέρο” της Δημοκρατίας στην Ελλάδα- όταν άρχισε η πρώτη οργανωμένη στρατιωτική επέμβαση της Τουρκίας- μετά τα ενδοκοινοτικά επεισόδια που άρχισαν τα ”μαύρα Χριστούγεννα του 1963, συνεπεία της ανεξήγητης επιστολής του Μακαρίου για πρόωρες αλλαγές στο Σύνταγμα του 1960 – και
ΠΟΥ ΠΕΝΘΗΣΕ και ΠΕΝΘΕΙ για την ήττα του ελληνισμού στην Κύπρο και την προσφυγιά του Ιουλίου -Αυγούστου του 1974, που δημιουργήθηκε από το ανεξήγητο πολιτικά Πραξικόπημα του στρατιωτικού καθεστώτος της Ελλάδος του Ιωαννίδη , έστω και αν ”εθίγη” από την επιστολή του Μακαρίου .
ΑΠΟ ΜΕΣΑ ΚΑΤΕΛΗΦΘΗ-αγαπητοί μου – ΚΑΙ ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ με ελληνοκυπριακές ”προσπάθειες” από το 1964-1974 .
Η φωτιά που άναψε στις 20 Ιουλίου 1974 ΜΕ ΤΙΠΟΤΕ ΔΕΝ ΕΣΒΗΝΕ γιατί πήρε στην διαδρομή διαστάσεις εθνικής καταστροφής από τις Καστανιές του Έβρου ως την Αμμόχωστο , την οποίαν εγκατέλειψαν οι κάτοικοι της και οι πολεμιστές -χωρίς ούτε μια τουφεκιά στον αέρα-.
Υ.Γ Δυστυχώς οι συγγραφείς κ.κ. καθηγητές ερίζουν για το ποιο γεννήθηκε πρώτα το αυγό ή η κότα.
Εν τω μεταξύ ο Καραμανλής -στον οποίον με μεγάλη ”πειστικότητα” φορτώνουν” το Κυπριακό καλοκαίρι του 1974-σε κανένα Κεφάλαιο δεν αναφέρεται ως επικεφαλίδα.
Απλά τον ”έβαλαν στο μάτι” .
Αλλά η Ιστορία και οι ιστορικές μελέτες ακόμη -δεν γράφονται με συναισθήματα.
Για την αντιγραφή.
Σταύρος Αθαν.Ναλμπάντης
Κύριε Σταύρο παρακολουθούμε όλοι το τουρκικό πρόβλημα της Κύπρου δεν είναι Κυπριακό όπως το αποκαλούμε εμείς είναι τουρκικό όπως είχε πει και ο Χανς Βαν ντε Μπρουκ Πρόεδρο της ΕΕ στον Υπουργό Εξωτερικών της Κύπρου κ. Γιώργο Ιακώβου το 1992. Η Κύπρος ζει ένα αργό βασανιστικό θάνατο και ο Ελληνισμός δεν κάνει τίποτα για αυτό απλώς παρακολουθεί επικρίνωντας τους πάντες και τα πάντα. Δεν πρέπει να επικρίνουμε στατικά σκεπτόμενοι, ο κυπριακός φάκελος έχει μέσα του αμέτρητους φακέλους.
Καλό απόγευμα
Ευχαριστώ πολύ ,αγαπητέ μου , αλλά αφού ο φάκελος της Κύπρου έχει από το 1953 -τουλάχιστον-αμέτρητους φακέλους -όπως γράψατε- , γιατί χωρίς ούτε ένα γραπτό ντοκουμέντο από τα πολλά που δεν αποχαρακτηρίσθηκαν ο κ. Φούσκας κατέληξε στο ασφαλές συμπέρασμα για τον υπαίτιο ( τον Καραμανλή ) , που έλειπε και από την Ελλάδα από την 9η Δεκεμβρίου 1963 μέχρι την 24η Ιουλίου 1974.
Την Κύπρος ,φιλέ, φίλοι στην αρχαιότητα ο Σπαρτιάτης Ανταλκίδας την χάρισε στους Πέρσες έχρι πυο την ανακατέλαβαν οι Μακεδόνες του Μ. Αλεξάνδρου-ποιου άλλου-,μετά το 58 π. Χ έγινε Ρωμαϊκή , μέχρι το 1191 μ. Χ Βυζαντινή και έκτοτε πέρασαν ”πολλά φουσάτα εχθρών” μέχρι το 1960 , που με την Ελληνική Δύναμη Κύπρου -την ΕΛΔΥΚ- η Ελλάδα και οι Έλληνες την αισθάνθηκαν κοντά στην αγκαλιά τους,
Σκέφθηκαν -οι κ.κ. καθηγητές -σκεφθήκαμε και εμείς -τι θα γινόταν μετά το 15Αύγουστο του 1974 από τον Έβρο ως την Αμμόχωστο επαναλαμβάνω -και την Κωνσταντινούπολη σε ολιστική -που λέμε-ελληνοτουρκική σύρραξη;;;.
Ούτε το προνόησαν , ούτε εξασφάλισαν πολεμική προετοιμασία -για το ενδεχόμενο αυτό-όσοι κυβέρνησαν από το 1964-1974.
ΑΥΤΗ ΕΙΝΑΙ Η ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ, που δεν ”φορτώνεται ”από τίμιους ερευνητές στην Εθνική κυβέρνηση υπό τον Καραμανλή -μας αρέσει δεν μας αρέσει -.
Καληνύχτα σας .