Ο Αντόνιο Γκουτέρες προαναγγέλλει νέα συνάντηση «5+1», χωρίς ημερομηνία – Η αλλαγή ηγεσίας στην τουρκοκυπριακή κοινότητα, η παρέμβαση της ΕΕ και ο καθοριστικός ρόλος της Άγκυρας

πηγή: Εφημερίδα “Θεσσαλονίκη”

Έπειτα από σχεδόν εννέα χρόνια διαπραγματευτικής στασιμότητας, το Κυπριακό επανέρχεται στο επίκεντρο της διεθνούς διπλωματίας. Η επίσκεψη του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες στην Κύπρο, οι χωριστές επαφές του με τον Πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας Νίκο Χριστοδουλίδη και τον Τουρκοκύπριο ηγέτη Τουφάν Έρχιουρμαν, καθώς και η κοινή συνάντησή τους στη νεκρή ζώνη, δημιούργησαν την προσδοκία μιας νέας προσπάθειας επίλυσης.

Η πρώτη και σημαντικότερη διαπίστωση, ωστόσο, είναι ότι δεν έχουν αρχίσει ακόμη επίσημες διαπραγματεύσεις. Αυτό που βρίσκεται σε εξέλιξη είναι μια οργανωμένη προσπάθεια διαμόρφωσης των προϋποθέσεων που θα επιτρέψουν την επιστροφή των δύο πλευρών στο τραπέζι.

Ο Γκουτέρες ανακοίνωσε ότι σκοπεύει να συγκαλέσει νέα άτυπη διευρυμένη συνάντηση σε σχήμα «5+1»: οι δύο κυπριακές πλευρές, οι τρεις εγγυήτριες δυνάμεις –Ελλάδα, Τουρκία και Ηνωμένο Βασίλειο– και ο ίδιος ο ΟΗΕ.

Η απόφαση έχει τη συναίνεση όλων των εμπλεκομένων. Δεν συνοδεύεται, όμως, από συγκεκριμένη ημερομηνία.

Τι αποφασίστηκε στη Λευκωσία

Μετά την κοινή συνάντηση της 29ης Ιουλίου, ο Γενικός Γραμματέας εξήγησε ότι η νέα «5+1» θα πραγματοποιηθεί μόνο αφού προηγηθεί επαρκής προετοιμασία σε τρία επίπεδα:

• στα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης,
• στη μεθοδολογία των μελλοντικών διαπραγματεύσεων,
• και στην ουσία του Κυπριακού, με συνεκτίμηση των συγκλίσεων που έχουν ήδη επιτευχθεί.

«Δεν θέλω να έχουμε άλλες συναντήσεις 5+1 χωρίς αποτελέσματα», ανέφερε χαρακτηριστικά, διευκρινίζοντας ότι επιδιώκει μια συνάντηση η οποία θα μπορεί πραγματικά να ανοίξει τον δρόμο προς τη λύση.

Τα Ηνωμένα Έθνη θα συνεχίσουν την προεργασία με τις δύο πλευρές και τις εγγυήτριες δυνάμεις, κυρίως μέσω της προσωπικής απεσταλμένης του Γκουτέρες, Μαρία Άνχελα Ολγκίν. Ο Γενικός Γραμματέας απέκλεισε, πάντως, τη διεξαγωγή συνάντησης για το Κυπριακό κατά την Εβδομάδα Υψηλού Επιπέδου της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ τον Σεπτέμβριο.

Η θέση της Λευκωσίας

Ο Νίκος Χριστοδουλίδης αξιολόγησε θετικά την επίσκεψη Γκουτέρες, επισημαίνοντας ότι η νέα διαδικασία δεν ξεκινά «από το μηδέν».

Η ελληνοκυπριακή πλευρά ζητά:

• επιστροφή στις διαπραγματεύσεις από το σημείο όπου διακόπηκαν στο Κραν Μοντανά το 2017,
• αξιοποίηση όλων των προηγούμενων συγκλίσεων,
• προσήλωση στα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας,
• και λύση διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας με πολιτική ισότητα.

Στόχος της Λευκωσίας είναι η επόμενη διευρυμένη συνάντηση να μην περιοριστεί σε έναν ακόμη άτυπο διάλογο, αλλά να καταλήξει σε ανακοίνωση για την επίσημη επανέναρξη των συνομιλιών.

Ο Χριστοδουλίδης αναγνώρισε ότι θα επιθυμούσε ένα σαφέστερο αποτέλεσμα, ακόμη και τον άμεσο καθορισμό ημερομηνίας. Ανέφερε μάλιστα ότι η ελληνοκυπριακή πλευρά ήταν έτοιμη για διεξαγωγή της «5+1» ακόμη και μέσα σε μία εβδομάδα.

Τι άλλαξε στην τουρκοκυπριακή πλευρά

Ένα από τα νέα στοιχεία είναι η παρουσία του Τουφάν Έρχιουρμαν στην ηγεσία της τουρκοκυπριακής κοινότητας. Σε αντίθεση με τον προκάτοχό του, ο οποίος επέμενε στην αναγνώριση «κυριαρχικής ισότητας» και σε λύση δύο κρατών ως προϋπόθεση για συνομιλίες, ο Έρχιουρμαν έχει εκφραστεί υπέρ της διερεύνησης μιας ομοσπονδιακής λύσης.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι διαφορές έχουν εξαφανιστεί.

Ο Τουρκοκύπριος ηγέτης ζητά να συμφωνηθούν εκ των προτέρων η πολιτική ισότητα, οι κανόνες της διαδικασίας και ένας μηχανισμός που θα αποτρέπει έναν νέο, ατέρμονα γύρο συνομιλιών. Επιμένει ότι δεν πρέπει να αρχίσει άλλη μια ανοικτή διαδικασία χωρίς σαφή προσανατολισμό προς συγκεκριμένο αποτέλεσμα.

Μετά τη συνάντηση εμφανίστηκε περισσότερο αισιόδοξος, τονίζοντας όμως ότι πριν από τις επίσημες συνομιλίες πρέπει να γίνουν πρακτικά βήματα αποκατάστασης της εμπιστοσύνης.

Εδώ εντοπίζεται μία σημαντική αλλαγή κλίματος: οι δύο ηγέτες δεν συμφωνούν ακόμη σε όλα, αλλά εμφανίζονται διατεθειμένοι να συζητήσουν το πώς θα μπορούσε να οργανωθεί μια νέα διαδικασία.

Τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης ως πρώτο τεστ

Τα πρακτικά μέτρα μεταξύ των δύο κοινοτήτων αποκτούν πλέον κεντρική σημασία. Στο τραπέζι έχουν βρεθεί η διάνοιξη νέων σημείων διέλευσης, η αποναρκοθέτηση περιοχών, η συνεργασία για το περιβάλλον και την ηλιακή ενέργεια, η αποκατάσταση κοιμητηρίων και η ενίσχυση των δικοινοτικών τεχνικών επιτροπών.

Ο Γκουτέρες κάλεσε τους δύο ηγέτες να εντείνουν τις προσπάθειές τους για μέτρα με απτό αντίκτυπο στην καθημερινότητα των Κυπρίων.

Τα μέτρα αυτά δεν αποτελούν λύση του Κυπριακού. Λειτουργούν, όμως, ως πολιτικό τεστ: εάν οι πλευρές δεν μπορέσουν να συμφωνήσουν σε περιορισμένες πρακτικές παρεμβάσεις, θα είναι εξαιρετικά δύσκολο να γεφυρώσουν τις πολύ μεγαλύτερες διαφορές στα θέματα της διακυβέρνησης, της ασφάλειας, των εγγυήσεων, της αποχώρησης στρατευμάτων, του εδαφικού και του περιουσιακού.

Η ενισχυμένη παρουσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Η δεύτερη παράμετρος της νέας κινητικότητας είναι ο αυξημένος ρόλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Λευκωσία επιδιώκει να συνδέσει την πρόοδο στο Κυπριακό με τις σχέσεις ΕΕ–Τουρκίας.

Η λογική είναι ότι η Άγκυρα μπορεί να έχει ευρωπαϊκά και οικονομικά κίνητρα για μια περισσότερο εποικοδομητική στάση. Στη συζήτηση περιλαμβάνονται ζητήματα όπως η τελωνειακή ένωση, οι θεωρήσεις εισόδου, η οικονομική συνεργασία και η ευρύτερη πολιτική προσέγγιση με τις Βρυξέλλες.

Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εμφανίζεται έτοιμη να διαθέσει νομική τεχνογνωσία, ώστε οι ρυθμίσεις μιας ενδεχόμενης λύσης να είναι συμβατές με το ευρωπαϊκό κεκτημένο.

Η ΕΕ, πάντως, δεν αντικαθιστά τον ΟΗΕ και δεν μπορεί από μόνη της να επιβάλει αλλαγή στάσης στην Τουρκία. Μπορεί να προσφέρει κίνητρα, εγγυήσεις εφαρμογής και τεχνική βοήθεια, αλλά ο πυρήνας της διαδικασίας παραμένει υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών.

Ο καθοριστικός παράγοντας της Άγκυρας

Παρά την πιο διαλλακτική δημόσια στάση του Έρχιουρμαν, η Τουρκία εξακολουθεί να υποστηρίζει επισήμως τη λύση δύο κρατών. Η θέση αυτή συγκρούεται με τα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας και με τη συμφωνημένη βάση της διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας.

Αυτό είναι και το μεγαλύτερο εμπόδιο.

Ο Έρχιουρμαν μπορεί να δημιουργήσει ευνοϊκότερο κλίμα μεταξύ των δύο κοινοτήτων, δεν μπορεί όμως να παρακάμψει την Άγκυρα, ιδιαίτερα στα θέματα της ασφάλειας, των εγγυήσεων και της παρουσίας τουρκικών στρατευμάτων.

Κατά συνέπεια, η πραγματική δοκιμασία δεν είναι μόνο εάν ο Χριστοδουλίδης και ο Έρχιουρμαν μπορούν να συνεννοηθούν. Είναι εάν η Τουρκία είναι διατεθειμένη να επιτρέψει επιστροφή στο ομοσπονδιακό πλαίσιο ή εάν θα επιμείνει στην προηγούμενη αναγνώριση χωριστής κυριαρχίας.

Γιατί η νέα προσπάθεια γίνεται τώρα

Η σημερινή κινητικότητα οφείλεται στη σύμπτωση αρκετών παραγόντων:

Πρώτον, η εκλογή Έρχιουρμαν απομάκρυνε, τουλάχιστον σε επίπεδο ρητορικής, την απόλυτη άρνηση συζήτησης ομοσπονδιακής λύσης.

Δεύτερον, ο Γκουτέρες, του οποίου η θητεία ολοκληρώνεται στο τέλος του 2026, επιδιώκει να αφήσει πίσω του τουλάχιστον μια οργανωμένη διαδικασία, αντί για ένα Κυπριακό σε πλήρες αδιέξοδο.

Τρίτον, η Λευκωσία επιχειρεί να αξιοποιήσει πιο ενεργά την ευρωπαϊκή διάσταση και τα κίνητρα που θα μπορούσε να προσφέρει η ΕΕ στην Τουρκία.

Τέταρτον, η επιδείνωση της ασφάλειας στην Ανατολική Μεσόγειο αυξάνει τη στρατηγική αξία μιας σταθερής και ενωμένης Κύπρου. Ο ίδιος ο Γκουτέρες συνέδεσε τη λύση όχι μόνο με τα συμφέροντα των Κυπρίων, αλλά και με τη σταθερότητα μιας περιοχής που αντιμετωπίζει συνεχείς συγκρούσεις και αυξανόμενους γεωπολιτικούς κινδύνους.

Ανάλυση: Παράθυρο ευκαιρίας, όχι ακόμη καμπή

Η απόφαση για νέα «5+1» είναι ουσιαστική, διότι διατηρεί ενεργό τον ΟΗΕ, επαναφέρει τις εγγυήτριες δυνάμεις στη διαδικασία και καταγράφει τη συναίνεση όλων ότι ο διάλογος πρέπει να συνεχιστεί.

Δεν αποτελεί, όμως, από μόνη της διπλωματική καμπή.

Η απουσία ημερομηνίας δείχνει ότι ο Γκουτέρες δεν έχει ακόμη διαπιστώσει επαρκές κοινό έδαφος. Αν το είχε διαπιστώσει, πιθανότατα θα ανακοίνωνε ήδη τον χρόνο και τον συγκεκριμένο στόχο της συνάντησης.

Η αναφορά του στη «μεθοδολογία» δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια. Απαντά στην απαίτηση της τουρκοκυπριακής πλευράς να μην επαναληφθεί μια ατέρμονη διαδικασία. Η αναφορά, αντίστοιχα, στην «ουσία» και στις «συγκλίσεις που έχουν ήδη επιτευχθεί» ικανοποιεί τη βασική θέση της Λευκωσίας ότι η διαπραγμάτευση δεν μπορεί να αρχίσει από λευκό χαρτί.

Η διατύπωση Γκουτέρες αποτελεί επομένως έναν προσεκτικό συμβιβασμό: αναγνωρίζει το προηγούμενο διαπραγματευτικό κεκτημένο, χωρίς ακόμη να δηλώνει επισήμως ότι οι συνομιλίες θα επαναρχίσουν ακριβώς από το σημείο όπου σταμάτησαν στο Κραν Μοντανά.

Τι πρέπει να παρακολουθούμε

Τέσσερις εξελίξεις θα δείξουν εάν η κινητικότητα μπορεί να μετατραπεί σε πραγματική διαπραγμάτευση:

1. Εάν θα συμφωνηθούν και θα εφαρμοστούν συγκεκριμένα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης.
2. Εάν θα καθοριστεί ημερομηνία και σαφής πολιτικός στόχος για τη συνάντηση «5+1».
3. Εάν η Άγκυρα θα αποδεχθεί στην πράξη συζήτηση στη βάση των ψηφισμάτων του ΟΗΕ ή θα επαναφέρει ως προϋπόθεση τη λύση δύο κρατών.
4. Εάν η Ευρωπαϊκή Ένωση θα παρουσιάσει συγκεκριμένα κίνητρα και εγγυήσεις ή θα περιοριστεί σε δηλώσεις πολιτικής υποστήριξης.

Το συμπέρασμα

Στο Κυπριακό υπάρχει πράγματι κινητικότητα, αλλά προς το παρόν πρόκειται περισσότερο για προετοιμασία της διαπραγμάτευσης παρά για διαπραγμάτευση της λύσης.

Η αλλαγή κλίματος στην τουρκοκυπριακή κοινότητα, η προσωπική παρέμβαση Γκουτέρες και η εντονότερη παρουσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης δημιουργούν ένα παράθυρο ευκαιρίας που δεν υπήρχε τα προηγούμενα χρόνια.

Το παράθυρο αυτό, όμως, παραμένει εύθραυστο. Η απόσταση ανάμεσα στην ομοσπονδιακή λύση που στηρίζουν ο ΟΗΕ, η Κυπριακή Δημοκρατία, η Ελλάδα και η ΕΕ και στη λύση δύο κρατών που εξακολουθεί να προβάλλει η Τουρκία δεν έχει γεφυρωθεί.

Η νέα «5+1», όταν και εφόσον συγκληθεί, θα δείξει εάν η σημερινή κινητικότητα αποτελεί την αρχή μιας πραγματικής πολιτικής διαδικασίας ή απλώς έναν ακόμη γύρο διπλωματικής διαχείρισης του αδιεξόδου.