Η διαφορά ανάμεσα σε μια επιστολή και μια ρηματική διακοίνωση, η διπλωματική βαρύτητα της γαλλικής παρέμβασης προς την Άγκυρα, οι τουρκικές αξιώσεις και το κρίσιμο ερώτημα: πρόκειται για απλή ενημέρωση ή διαμορφώνεται μια νέα πρακτική που θα μπορούσε να επηρεάσει τα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα;
Η υπόθεση των ερευνών για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου στην περιοχή της Κάσου επανέρχεται στο προσκήνιο, αυτή τη φορά με μια διπλωματική διάσταση που γεννά σοβαρά ερωτήματα. Σύμφωνα με δημοσιογραφικές πληροφορίες, η Γαλλία επικοινώνησε γραπτώς με την Τουρκία για τις προγραμματισμένες έρευνες του γαλλικής σημαίας πλοίου Abeille Marengo, στο πλαίσιο του έργου Great Sea Interconnector.
Ορισμένα δημοσιεύματα χαρακτηρίζουν τη γαλλική επικοινωνία «ρηματική διακοίνωση», ενώ άλλα αφήνουν ανοικτό το ενδεχόμενο να επρόκειτο για διπλωματική επιστολή.
Η διαφορά δεν είναι αδιάφορη. Ωστόσο, το ουσιαστικό πρόβλημα δεν βρίσκεται τόσο στη μορφή του εγγράφου όσο στο περιεχόμενό του, στον λόγο για τον οποίο απεστάλη και στις πιθανές συνέπειές του για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις.
Το ερώτημα μπορεί να διατυπωθεί απλά: Γιατί η Γαλλία θεώρησε αναγκαίο να ενημερώσει επισήμως την Τουρκία για έρευνες που η Ελλάδα θεωρεί ότι πραγματοποιούνται σε περιοχές ελληνικής αρμοδιότητας; Και, κυρίως, τι ακριβώς της είπε;
Η απάντηση έχει σημασία πολύ μεγαλύτερη από μια συνηθισμένη διπλωματική διαδικασία.
Τι ακριβώς είναι η ρηματική διακοίνωση;
Η ρηματική διακοίνωση, γνωστή στη διεθνή διπλωματική ορολογία ως note verbale, είναι μια καθιερωμένη μορφή επίσημης γραπτής επικοινωνίας μεταξύ κρατών.
Παρά την ονομασία της, δεν πρόκειται για προφορικό μήνυμα. Είναι γραπτό διπλωματικό έγγραφο, το οποίο αποστέλλεται συνήθως από ένα υπουργείο Εξωτερικών προς μια πρεσβεία ή από μια πρεσβεία προς το υπουργείο Εξωτερικών του κράτους υποδοχής.
Η ονομασία προέρχεται από τη γαλλική διπλωματική παράδοση, η οποία επηρέασε καθοριστικά τη γλώσσα και τις διαδικασίες των διεθνών σχέσεων.
Μια ρηματική διακοίνωση μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την επίσημη γνωστοποίηση μιας απόφασης, τη διατύπωση διαμαρτυρίας, την υποβολή αιτήματος, τη διευκρίνιση μιας κρατικής θέσης ή την καταγραφή επιφυλάξεων σχετικά με μια διεθνή διαφορά.
Συνήθως συντάσσεται σε τρίτο πρόσωπο, εκδίδεται στο όνομα της αρμόδιας διπλωματικής αρχής και δεν φέρει προσωπική υπογραφή όπως μια συνηθισμένη επιστολή.
Η ιδιαίτερη σημασία της βρίσκεται στο γεγονός ότι αποτελεί επίσημη, καταγεγραμμένη επικοινωνία ενός κράτους με ένα άλλο κράτος.
Δεν είναι μια ανεπίσημη συζήτηση, μια δημοσιογραφική διαρροή ή μια δήλωση χωρίς συγκεκριμένο αποδέκτη. Είναι ένα διπλωματικό τεκμήριο που μπορεί να χρησιμοποιηθεί αργότερα για να αποδειχθεί τι γνωστοποίησε, τι ζήτησε ή ποια θέση διατύπωσε ένα κράτος.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι κάθε ρηματική διακοίνωση παράγει αυτομάτως νομικές δεσμεύσεις. Η σημασία της εξαρτάται από το περιεχόμενο, την αρμοδιότητα του αποστολέα, τις περιστάσεις και το εφαρμοστέο διεθνές δίκαιο.
Ποια είναι η διαφορά από μια διπλωματική επιστολή;
Η διπλωματική επιστολή είναι συνήθως περισσότερο προσωποποιημένη. Μπορεί να απευθύνεται από έναν υπουργό Εξωτερικών σε ομόλογό του, από έναν πρέσβη σε έναν αξιωματούχο ή από έναν αρχηγό κράτους σε έναν άλλο.
Η ρηματική διακοίνωση έχει περισσότερο τυποποιημένο και θεσμικό χαρακτήρα. Δεν εκφράζει συνήθως την προσωπική επικοινωνία δύο αξιωματούχων, αλλά τη θέση ή την ενημέρωση μιας κρατικής υπηρεσίας.
Δεν υπάρχει, ωστόσο, γενικός κανόνας σύμφωνα με τον οποίο μια ρηματική διακοίνωση έχει μεγαλύτερη νομική ισχύ από μια διπλωματική επιστολή.
Μια επιστολή υπουργού Εξωτερικών μπορεί να είναι πολιτικά και νομικά σημαντικότερη από μια συνηθισμένη ρηματική διακοίνωση. Αντίστοιχα, μια ρηματική διακοίνωση μπορεί να περιέχει κρίσιμες δηλώσεις για τις θέσεις ενός κράτους.
Επομένως, στην περίπτωση της Κάσου, η διαφωνία των δημοσιογραφικών πληροφοριών για τη μορφή του γαλλικού εγγράφου είναι σημαντική ως προς την ακριβή καταγραφή των γεγονότων, αλλά δεν αρκεί για την αξιολόγηση της γαλλικής ενέργειας.
Το καθοριστικό είναι εάν η Γαλλία γνωστοποίησε μια δραστηριότητα ή ζήτησε, με οποιονδήποτε τρόπο, την έγκριση της Τουρκίας.
Γιατί έχει ιδιαίτερη βαρύτητα η γαλλική επικοινωνία;
Ας υποθέσουμε ότι το Παρίσι ενημέρωσε την Άγκυρα με την ακόλουθη διατύπωση: «Σας γνωστοποιούμε ότι γαλλικής σημαίας πλοίο πρόκειται να πραγματοποιήσει συγκεκριμένες εργασίες στην Ανατολική Μεσόγειο».
Μια τέτοια διατύπωση θα αποτελούσε καταρχήν ενημέρωση και όχι αναγνώριση τουρκικής δικαιοδοσίας.
Αν όμως η διατύπωση ήταν: «Παρακαλούμε να συναινέσετε στην πραγματοποίηση των εργασιών», τότε θα ανέκυπτε ένα πολύ σοβαρότερο ζήτημα, διότι θα μπορούσε να δημιουργηθεί η εντύπωση ότι η Τουρκία διαθέτει αρμοδιότητα έγκρισης.
Υπάρχει και μια τρίτη δυνατότητα: «Η παρούσα ενημέρωση πραγματοποιείται αποκλειστικά για λόγους ασφάλειας και δεν συνεπάγεται αναγνώριση οποιασδήποτε τουρκικής δικαιοδοσίας».
Σε αυτή την περίπτωση, η Γαλλία θα είχε καταγράψει ρητά την επιφύλαξή της. Τα παραπάνω αποτελούν υποθετικά παραδείγματα και όχι αποσπάσματα του πραγματικού γαλλικού εγγράφου.
Σύμφωνα με τις δημοσιογραφικές πληροφορίες που έχουν δημοσιοποιηθεί, η γαλλική επικοινωνία συνοδευόταν από διευκρίνιση ότι δεν αναγνωρίζεται τουρκική δικαιοδοσία.
Αν αυτό επιβεβαιωθεί από το αυθεντικό έγγραφο, θα αποτελεί ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο υπέρ της άποψης ότι η Γαλλία δεν ζήτησε τουρκική άδεια.
Όμως το πλήρες κείμενο δεν έχει δημοσιοποιηθεί. Κατά συνέπεια, δεν γνωρίζουμε την ακριβή διατύπωση, ούτε μπορούμε να αποκλείσουμε την ύπαρξη άλλων διπλωματικών επαφών που ενδεχομένως προηγήθηκαν ή ακολούθησαν.
Αυτή ακριβώς η έλλειψη διαφάνειας τροφοδοτεί την πολιτική αντιπαράθεση.
Τι προβλέπει το Δίκαιο της Θάλασσας;
Το ζήτημα αποκτά μεγαλύτερη σημασία αν εξεταστεί υπό το πρίσμα του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας.
Το άρθρο 79 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας προβλέπει καταρχήν το δικαίωμα όλων των κρατών να ποντίζουν υποθαλάσσια καλώδια και αγωγούς στην υφαλοκρηπίδα, υπό τους όρους της Σύμβασης.
Υπάρχει, μάλιστα, μια κρίσιμη διάκριση. Η Σύμβαση προβλέπει συναίνεση του παράκτιου κράτους για τη χάραξη της διαδρομής υποθαλάσσιων αγωγών, όχι γενική αντίστοιχη απαίτηση για τη διαδρομή υποθαλάσσιων καλωδίων.
Η πόντιση ενός ηλεκτρικού καλωδίου δεν ταυτίζεται νομικά με την εγκατάσταση ενός υποθαλάσσιου αγωγού.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για το Great Sea Interconnector, το οποίο αφορά ηλεκτρική διασύνδεση και όχι μεταφορά υδρογονανθράκων.
Ωστόσο, υπάρχει μια ακόμη διάκριση που δεν πρέπει να παραβλέπεται. Η ελευθερία πόντισης υποθαλάσσιων καλωδίων δεν σημαίνει αυτομάτως ότι κάθε προκαταρκτική έρευνα βυθού υπόκειται στο ίδιο ακριβώς νομικό καθεστώς.
Η φύση των ερευνών, τα χρησιμοποιούμενα όργανα, ο σκοπός τους και η ακριβής θαλάσσια περιοχή έχουν σημασία για τη νομική αξιολόγηση.
Επιπλέον, η διαφορά Ελλάδας και Τουρκίας για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας δεν εξαφανίζεται επειδή ένα πλοίο πραγματοποιεί τεχνικές εργασίες.
Η Ελλάδα και η Τουρκία διατηρούν αντίθετες θέσεις για τις θαλάσσιες ζώνες της Ανατολικής Μεσογείου. Η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος στη Σύμβαση του 1982, γεγονός που δεν καταργεί τους εφαρμοστέους κανόνες του εθιμικού διεθνούς δικαίου, αλλά καθιστά αναγκαία την προσεκτική εξέταση κάθε συγκεκριμένης νομικής αξίωσης.
Επομένως, δεν αρκεί μια γενική επίκληση του Δικαίου της Θάλασσας. Χρειάζεται να γνωρίζουμε πού ακριβώς θα πραγματοποιηθούν οι έρευνες και τι είδους δραστηριότητες περιλαμβάνουν.
Το προηγούμενο της Κάσου το 2024
Η σημερινή υπόθεση δεν εμφανίζεται σε πολιτικό κενό. Τον Ιούλιο του 2024 οι έρευνες του πλοίου Ievoli Relume στην περιοχή της Κάσου διακόπηκαν μέσα σε κλίμα ελληνοτουρκικής έντασης.
Το επεισόδιο ανέδειξε την προσπάθεια της Τουρκίας να προβάλει τις δικές της αξιώσεις στην Ανατολική Μεσόγειο και να αμφισβητήσει δραστηριότητες τις οποίες η ελληνική πλευρά θεωρεί νόμιμες.
Στην τωρινή περίπτωση, η Τουρκία εξέδωσε, σύμφωνα με τα δημοσιοποιημένα στοιχεία, ανακοίνωση στις 6 Νοεμβρίου 2026, υποστηρίζοντας ότι μέρος των προγραμματισμένων ερευνών αφορά περιοχή την οποία θεωρεί τουρκική υφαλοκρηπίδα.
Ακολούθησε τουρκική αντί-NAVTEX, με την οποία αμφισβητήθηκε η ελληνική ναυτιλιακή αναγγελία.
Η NAVTEX, όμως, αποτελεί σύστημα μετάδοσης πληροφοριών για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας. Δεν αποτελεί τίτλο κυριαρχίας και δεν καθορίζει από μόνη της κυριαρχικά δικαιώματα ή όρια υφαλοκρηπίδας.
Η έκδοση μιας τουρκικής αντί-NAVTEX δεν αποδεικνύει ότι η Τουρκία έχει τη δικαιοδοσία που διεκδικεί. Αντίστοιχα, η έκδοση ελληνικής NAVTEX δεν επιλύει από μόνη της τη διεθνή διαφορά οριοθέτησης.
Αυτό που αναδεικνύεται είναι η σύγκρουση δύο διαφορετικών αντιλήψεων για την αρμοδιότητα πραγματοποίησης συγκεκριμένων δραστηριοτήτων.
Το «όλα καλά» του Φιντάν και το αναπάντητο ερώτημα
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η δήλωση του Τούρκου υπουργού Εξωτερικών Χακάν Φιντάν στις 7 Νοεμβρίου ότι «όλα είναι φυσιολογικά, όλα είναι καλά».
Η δήλωση ακολούθησε την έντονη τουρκική αντίδραση και δημιούργησε την εντύπωση ότι είχε προηγηθεί κάποια μορφή συνεννόησης.
Αλλά τι ακριβώς είχε επιλυθεί; Είχε συμφωνηθεί ότι το γαλλικό πλοίο θα πραγματοποιούσε κανονικά τις έρευνές του; Είχε υπάρξει απλώς ανταλλαγή διπλωματικών διευκρινίσεων; Είχε τροποποιηθεί το πρόγραμμα των εργασιών; Ή μήπως η Άγκυρα θεωρούσε ότι είχε εξασφαλίσει μια διαδικασία προηγούμενης ενημέρωσης που μπορούσε να παρουσιάσει ως διπλωματική επιτυχία;
Η δήλωση Φιντάν δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη συμφωνίας ούτε, πολύ περισσότερο, απόδειξη ελληνικής ή γαλλικής αναγνώρισης των τουρκικών αξιώσεων.
Αποτελεί όμως πολιτικό γεγονός που χρειάζεται εξήγηση, ιδιαίτερα όταν συνδυάζεται χρονικά με τις πληροφορίες για τη γαλλική επικοινωνία.
Γιατί η Γαλλία και όχι η Ελλάδα;
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον πολιτικό ερώτημα της υπόθεσης.
Το πλοίο φέρει γαλλική σημαία και η Γαλλία έχει προφανές ενδιαφέρον για την ασφάλεια του πληρώματος και την ανεμπόδιστη πραγματοποίηση των δραστηριοτήτων του.
Είναι επομένως κατανοητό ότι το Παρίσι μπορεί να επιδιώκει την αποφυγή ενός επεισοδίου με τουρκικές ναυτικές δυνάμεις.
Η διπλωματική επικοινωνία με ένα κράτος που έχει διατυπώσει αντιρρήσεις δεν ισοδυναμεί κατ’ ανάγκην με αναγνώριση της βασιμότητας αυτών των αντιρρήσεων.
Υπάρχει όμως μια δεύτερη, πολιτική διάσταση. Αν η Τουρκία καταφέρει να δημιουργήσει την πρακτική ότι κάθε φορά που πρόκειται να πραγματοποιηθούν έρευνες σε περιοχές τις οποίες διεκδικεί πρέπει προηγουμένως να ενημερώνεται ή να συμμετέχει σε κάποια συνεννόηση, τότε μπορεί να επιδιώξει να μετατρέψει αυτή την πρακτική σε διπλωματικό επιχείρημα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι θα αποκτήσει αυτομάτως νομικά δικαιώματα. Σημαίνει όμως ότι θα μπορούσε να επικαλείται τη συμπεριφορά άλλων κρατών ως ένδειξη ότι οι αξιώσεις της λαμβάνονται υπόψη στην πράξη.
Άλλο πράγμα η νομική αναγνώριση μιας δικαιοδοσίας και άλλο η πολιτική κανονικοποίηση της ανάγκης συνεννόησης με ένα κράτος που τη διεκδικεί.
Η διάκριση είναι καθοριστική. Μια μεμονωμένη ενημέρωση δεν θεμελιώνει από μόνη της νομικό προηγούμενο. Επαναλαμβανόμενες πρακτικές, όμως, ιδίως αν συνοδεύονται από αμφίσημες διατυπώσεις ή πραγματικούς περιορισμούς δραστηριοτήτων, μπορούν να αποκτήσουν πολιτική σημασία και να χρησιμοποιηθούν ως επιχειρήματα σε μελλοντικές διαφορές.
Γι’ αυτό η γαλλική πρωτοβουλία δεν πρέπει ούτε να δραματοποιείται χωρίς αποδείξεις ούτε να αντιμετωπίζεται ως αυτονόητα ασήμαντη.
Γνώριζε η Αθήνα;
Το ερώτημα είναι απολύτως εύλογο. Εάν η Γαλλία επρόκειτο να επικοινωνήσει επισήμως με την Τουρκία για δραστηριότητες που σχετίζονται με ελληνικές θαλάσσιες αρμοδιότητες, είχε προηγηθεί ενημέρωση της ελληνικής κυβέρνησης; Είχε η Αθήνα γνώση του ακριβούς περιεχομένου; Είχε εκφράσει συμφωνία ή επιφυλάξεις;
Εδώ πρέπει να διακρίνουμε τρία διαφορετικά ενδεχόμενα. Το πρώτο είναι η Ελλάδα να είχε απλώς ενημερωθεί ότι η Γαλλία θα επικοινωνούσε με την Τουρκία. Το δεύτερο είναι να είχε προηγηθεί ουσιαστική διαβούλευση για τη διατύπωση της γαλλικής θέσης. Το τρίτο είναι η Αθήνα να είχε συμφωνήσει εκ των προτέρων με συγκεκριμένο περιεχόμενο ή διαδικασία.
Τα τρία αυτά ενδεχόμενα δεν είναι ταυτόσημα και δεν έχουν την ίδια πολιτική σημασία.
Με βάση τα διαθέσιμα δημοσιοποιημένα στοιχεία, δεν μπορεί να διαπιστωθεί ποιο από αυτά ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Η κυβέρνηση οφείλει να διευκρινίσει τι γνώριζε και πότε.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να δημοσιοποιηθεί υποχρεωτικά κάθε εμπιστευτική διπλωματική επικοινωνία. Σημαίνει όμως ότι πρέπει να δοθούν επαρκείς θεσμικές εξηγήσεις για ένα ζήτημα που αφορά την άσκηση κυριαρχικών δικαιωμάτων και την υλοποίηση ενός έργου ευρωπαϊκής σημασίας.
Τι ακριβώς ζητά η Τουρκία;
Η τουρκική επιδίωξη δεν περιορίζεται στην ασφάλεια της ναυσιπλοΐας. Η Άγκυρα προβάλλει αξιώσεις υφαλοκρηπίδας σε περιοχές της Ανατολικής Μεσογείου τις οποίες η Ελλάδα θεωρεί ότι εμπίπτουν στα δικά της δικαιώματα ή στις αντίστοιχες ελληνικές αξιώσεις.
Αυτό δημιουργεί ένα σοβαρό πρόβλημα. Εάν μια δραστηριότητα απαιτεί πράγματι συναίνεση του αρμόδιου παράκτιου κράτους, το ποιο κράτος διαθέτει τη σχετική αρμοδιότητα αποτελεί ουσιαστικό νομικό ζήτημα.
Εάν, αντίθετα, πρόκειται για δραστηριότητα που επιτρέπεται χωρίς τέτοια συναίνεση, τότε η απαίτηση προηγούμενης έγκρισης δεν μπορεί να θεμελιωθεί απλώς επειδή ένα κράτος διατυπώνει αξιώσεις στην περιοχή.
Το γεγονός ότι η Τουρκία διεκδικεί μια θαλάσσια περιοχή δεν σημαίνει ότι η διεκδίκησή της έχει αναγνωριστεί διεθνώς.
Αλλά ούτε αρκεί να αγνοήσουμε τη διεκδίκηση ως πολιτικό γεγονός, όταν αυτή συνοδεύεται από ναυτική παρουσία και ενέργειες που μπορούν να επηρεάσουν τις εργασίες.
Εδώ ακριβώς συναντώνται το διεθνές δίκαιο, η διπλωματία και η πραγματική ισορροπία ισχύος.
Τα πέντε ερωτήματα που παραμένουν αναπάντητα
Από τα διαθέσιμα στοιχεία μπορούν να εξαχθούν ορισμένα συμπεράσματα. Δεν μπορούν, όμως, να δοθούν οριστικές απαντήσεις σε όλα τα κρίσιμα ερωτήματα.
Πρώτον: Ποια είναι η ακριβής διατύπωση της γαλλικής επικοινωνίας; Δεν γνωρίζουμε. Δημοσιογραφικές πληροφορίες αναφέρουν ότι δεν αναγνωρίζεται τουρκική δικαιοδοσία, αλλά το αυθεντικό έγγραφο δεν έχει δημοσιοποιηθεί. Συνεπώς, δεν μπορεί να αξιολογηθεί ανεξάρτητα το πλήρες περιεχόμενό του.
Δεύτερον: Είχε ενημερωθεί ή συμφωνήσει εκ των προτέρων η Αθήνα; Δεν έχει τεκμηριωθεί δημόσια. Η απάντηση απαιτεί επίσημη διευκρίνιση από την ελληνική κυβέρνηση.
Τρίτον: Περιλαμβάνει η γαλλική επικοινωνία αποκλειστικά γνωστοποίηση ή και όρους για τη συνέχιση των εργασιών; Οι διαθέσιμες δημοσιογραφικές πληροφορίες υποστηρίζουν ότι επρόκειτο για ενημέρωση και όχι για αίτημα άδειας. Χωρίς το πλήρες έγγραφο, όμως, δεν μπορεί να εξακριβωθεί αν υπήρξαν πρόσθετες διατυπώσεις ή παράλληλες συνεννοήσεις.
Τέταρτον: Τι σήμαινε πρακτικά η δήλωση Φιντάν ότι το ζήτημα είχε επιλυθεί; Δεν έχει διευκρινιστεί. Η δήλωση μπορεί να αφορούσε επιχειρησιακή αποκλιμάκωση ή διπλωματική συνεννόηση. Δεν αποδεικνύει συμφωνία για τις θαλάσσιες δικαιοδοσίες.
Πέμπτον: Θα πραγματοποιήσει το γαλλικό πλοίο τις προβλεπόμενες έρευνες χωρίς παρεμπόδιση και χωρίς πρόσθετη τουρκική αδειοδότηση; Αυτό είναι το αποφασιστικό πρακτικό ερώτημα. Μέχρι την ολοκλήρωση της διαθέσιμης δημοσιογραφικής καταγραφής της 9ης Νοεμβρίου, δεν είχε επιβεβαιωθεί η ανεμπόδιστη εκτέλεση των κύριων ερευνών στις επίμαχες περιοχές.
Τέσσερα ακόμη ερωτήματα που πρέπει να τεθούν
Πέρα από τα προηγούμενα, υπάρχουν τέσσερα ερωτήματα τα οποία θα μπορούσαν να φωτίσουν το πραγματικό διπλωματικό παρασκήνιο.
Ποιος πήρε την πρωτοβουλία για τη γαλλική επικοινωνία με την Άγκυρα; Ήταν αποκλειστική επιλογή του Παρισιού, αίτημα της Τουρκίας ή αποτέλεσμα ευρύτερης συνεννόησης;
Ποια ήταν η απάντηση της Τουρκίας; Περιορίστηκε στην παραλαβή της ενημέρωσης ή έθεσε προϋποθέσεις για την πραγματοποίηση των εργασιών;
Υπήρξε αλλαγή στο πρόγραμμα ή στη γεωγραφική περιοχή των ερευνών μετά τις διπλωματικές επαφές; Και, εάν υπήρξε, οφειλόταν σε τεχνικούς λόγους, στις καιρικές συνθήκες ή στην τουρκική αντίδραση;
Έχει η ελληνική κυβέρνηση στη διάθεσή της το πλήρες περιεχόμενο της γαλλικής επικοινωνίας και ενδεχόμενης τουρκικής απάντησης; Και μπορεί να ενημερώσει τη Βουλή για την ουσία τους;
Τα ερωτήματα αυτά δεν αποτελούν καταγγελίες ούτε προεξοφλούν συγκεκριμένες απαντήσεις. Αποτελούν τις αναγκαίες προϋποθέσεις για να αξιολογηθεί μια υπόθεση που συνδέεται με τη διεθνή θέση της χώρας και την υλοποίηση μιας στρατηγικής ενεργειακής υποδομής.
Ο κίνδυνος ενός πολιτικού προηγουμένου
Το σημαντικότερο ίσως στοιχείο της υπόθεσης είναι ότι πρέπει να διακρίνουμε δύο διαφορετικούς κινδύνους.
Ο πρώτος είναι ο νομικός κίνδυνος: να υπάρχει στο γαλλικό έγγραφο κάποια διατύπωση που θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως αποδοχή ανάγκης τουρκικής συναίνεσης.
Ο δεύτερος είναι ο πολιτικός και επιχειρησιακός κίνδυνος: ακόμη και χωρίς τέτοια διατύπωση, η Τουρκία να κατορθώσει να δημιουργήσει την εντύπωση ότι καμία σημαντική δραστηριότητα σε περιοχές που διεκδικεί δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί χωρίς προηγούμενη συνεννόηση μαζί της.
Ο δεύτερος κίνδυνος μπορεί να υπάρχει ακόμη και όταν ο πρώτος έχει αποκλειστεί.
Αυτό ακριβώς καθιστά τόσο σημαντική τη συμπεριφορά των εμπλεκομένων κρατών μετά τη διπλωματική επικοινωνία.
Εάν το γαλλικό πλοίο πραγματοποιήσει τις προβλεπόμενες εργασίες χωρίς να ζητήσει τουρκική άδεια και χωρίς περιορισμούς που επιβλήθηκαν λόγω των τουρκικών αξιώσεων, θα ενισχυθεί η εκτίμηση ότι η επικοινωνία είχε χαρακτήρα ενημέρωσης και αποκλιμάκωσης.
Εάν, αντίθετα, οι έρευνες περιοριστούν ή αναβληθούν ως αποτέλεσμα τουρκικών απαιτήσεων, τότε θα προκύψει ένα σοβαρό πολιτικό ζήτημα, ανεξάρτητα από το αν υπήρξε τυπική αναγνώριση δικαιοδοσίας.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ποιος έχει δίκιο σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο. Είναι και αν μπορεί να ασκήσει στην πράξη τα δικαιώματα που επικαλείται.
Η ευρωπαϊκή διάσταση
Το Great Sea Interconnector δεν αποτελεί ένα συνηθισμένο τεχνικό έργο. Πρόκειται για μια ηλεκτρική διασύνδεση που αποσκοπεί στη σύνδεση της Κρήτης με την Κύπρο και, σε επόμενη φάση, με το Ισραήλ.
Το έργο έχει ευρύτερη σημασία για την ενεργειακή ασφάλεια, την ευρωπαϊκή διασυνδεσιμότητα και τη γεωπολιτική θέση της Ανατολικής Μεσογείου.
Γι’ αυτό και η πραγματοποίηση των ερευνών δεν αφορά αποκλειστικά την Ελλάδα και την Κύπρο. Αφορά επίσης τη δυνατότητα υλοποίησης ευρωπαϊκών υποδομών σε περιοχές όπου υπάρχουν ανταγωνιστικές θαλάσσιες διεκδικήσεις.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει επομένως ουσιαστικό συμφέρον να μην εξαρτάται η υλοποίηση τέτοιων έργων από μονομερείς αξιώσεις τρίτων κρατών που δεν έχουν κριθεί ή αναγνωριστεί με βάση το διεθνές δίκαιο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ένωση μπορεί να παρακάμψει τους εφαρμοστέους διεθνείς κανόνες. Σημαίνει όμως ότι η ευρωπαϊκή διάσταση του έργου δεν μπορεί να απουσιάζει από τη διπλωματική διαχείρισή του.
Η Αθήνα οφείλει συγκεκριμένες απαντήσεις
Η ελληνική κυβέρνηση υποστηρίζει ότι οι εργασίες στις περιοχές ελληνικής αρμοδιότητας έχουν αδειοδοτηθεί από τις ελληνικές αρχές και ότι δεν ζητήθηκε τουρκική άδεια.
Η θέση αυτή είναι σαφής ως προς την ελληνική αδειοδότηση. Δεν απαντά, όμως, αυτομάτως σε όλα τα ερωτήματα που δημιουργεί η γαλλική επικοινωνία.
Η Αθήνα χρειάζεται να διευκρινίσει εάν γνώριζε την πρωτοβουλία του Παρισιού, ποια ήταν η ουσία της και εάν υπήρξαν διπλωματικές συνεννοήσεις που επηρέασαν τον σχεδιασμό των ερευνών.
Δεν είναι αναγκαίο να αποκαλυφθεί κάθε λεπτομέρεια μιας ενδεχομένως εμπιστευτικής διπλωματικής ανταλλαγής.
Είναι όμως αναγκαίο να διασφαλιστεί ότι δεν δημιουργείται, ούτε νομικά ούτε στην πράξη, η εντύπωση ότι η Τουρκία αποκτά αρμοδιότητες που η Ελλάδα δεν της αναγνωρίζει.
Η διαφάνεια σε ένα τόσο σοβαρό ζήτημα δεν αποτελεί πολυτέλεια. Είναι προϋπόθεση ουσιαστικού δημόσιου και κοινοβουλευτικού ελέγχου.
Το τελικό συμπέρασμα: Η διπλωματία κρίνεται και στη θάλασσα
Η γαλλική επικοινωνία με την Τουρκία δεν αποδεικνύει από μόνη της ελληνική υποχώρηση, αναγνώριση τουρκικών δικαιωμάτων ή παραχώρηση αρμοδιοτήτων.
Μια ρηματική διακοίνωση μπορεί να αποτελεί απλή ενημέρωση. Μπορεί να καταγράφει επιφυλάξεις. Μπορεί να χρησιμοποιείται για την αποφυγή ενός επεισοδίου. Αλλά μπορεί επίσης, ανάλογα με το περιεχόμενό της, να έχει σημαντικές διπλωματικές και πολιτικές συνέπειες.
Γι’ αυτό δεν αρκούν ούτε οι καταγγελίες χωρίς αποδεικτικά στοιχεία ούτε οι γενικές καθησυχαστικές διαβεβαιώσεις.
Χρειάζονται δύο πράγματα: να γνωρίζουμε τι ακριβώς ειπώθηκε και να διαπιστώσουμε τι ακριβώς θα γίνει.
Εάν η Γαλλία ενημέρωσε την Τουρκία αποκλειστικά για λόγους ασφάλειας, αποκλείοντας ρητά οποιαδήποτε αναγνώριση δικαιοδοσίας, η ενέργειά της δεν συνιστά από μόνη της διπλωματική υποχώρηση.
Εάν, όμως, η επικοινωνία συνοδεύτηκε από δεσμεύσεις ή περιορισμούς που ανταποκρίνονται στις τουρκικές αξιώσεις, τότε το ζήτημα αποκτά διαφορετική πολιτική σημασία και απαιτεί πλήρη εξήγηση.
Το αποφασιστικό τεστ θα είναι η πραγματοποίηση των ερευνών. Θα προχωρήσει το γαλλικό πλοίο στις προβλεπόμενες περιοχές; Θα ολοκληρώσει τις εργασίες του χωρίς παρεμπόδιση; Θα απαιτηθεί οποιαδήποτε πρόσθετη διαδικασία με την Τουρκία; Θα διατηρηθούν στην πράξη οι θέσεις της Αθήνας και της Λευκωσίας;
Μέχρι να απαντηθούν αυτά τα ερωτήματα, η υπόθεση παραμένει ανοικτή.
Η διπλωματία κρίνεται από τις διατυπώσεις της. Η εξωτερική πολιτική, όμως, κρίνεται τελικά και από τα αποτελέσματά της.
Και στην περίπτωση της Κάσου, το σημαντικότερο αποτέλεσμα δεν θα αποτυπωθεί μόνο σε ένα διπλωματικό έγγραφο.
Θα αποτυπωθεί στο αν οι έρευνες θα πραγματοποιηθούν εκεί όπου έχουν προγραμματιστεί, χωρίς να μετατραπεί η τουρκική αμφισβήτηση σε ουσιαστικό δικαίωμα έγκρισης.
