Αεροφωτογραφία της Θέουτας

Η μαζική είσοδος δεκάδων χιλιάδων μεταναστών στη Θέουτα επανέφερε στο προσκήνιο μία από τις πιο παράδοξες γεωπολιτικές εκκρεμότητες της Μεσογείου: μια ισπανική και ευρωπαϊκή πόλη πάνω στις ακτές της Αφρικής, περικυκλωμένη από το Μαρόκο και χωρισμένη από αυτό με έναν ισχυρά οχυρωμένο συνοριακό φράχτη.

Η Θέουτα, μαζί με τη Μελίγια, αποτελεί τη μοναδική χερσαία πύλη μεταξύ Αφρικής και Ευρωπαϊκής Ένωσης. Για την Ισπανία είναι αναπόσπαστο τμήμα της επικράτειάς της. Για το Μαρόκο είναι κατάλοιπο της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας και έδαφος που πρέπει να επιστραφεί.

Πώς έγινε ισπανική

Η στρατηγική σημασία της Θέουτα οφείλεται στη θέση της, απέναντι από το Γιβραλτάρ, στο σημείο όπου συναντώνται η Μεσόγειος και ο Ατλαντικός. Από εκεί μπορούν να ελεγχθούν οι θαλάσσιες κινήσεις σε ένα από τα σημαντικότερα περάσματα του κόσμου.

Το 1415 η πόλη καταλήφθηκε από την Πορτογαλία, σηματοδοτώντας την έναρξη της πορτογαλικής υπερπόντιας επέκτασης. Όταν τα στέμματα Ισπανίας και Πορτογαλίας ενώθηκαν το 1580, η Θέουτα πέρασε υπό την εξουσία του Ισπανού μονάρχη. Μετά την αποκατάσταση της πορτογαλικής ανεξαρτησίας, η πόλη επέλεξε να παραμείνει με την Ισπανία. Η ισπανική κυριαρχία αναγνωρίστηκε επισήμως από την Πορτογαλία με τη Συνθήκη της Λισαβόνας του 1668.

Ο φράχτης

Αυτό αποτελεί και το βασικό επιχείρημα της Μαδρίτης: η Θέουτα ήταν ισπανική επί αιώνες πριν δημιουργηθεί το σύγχρονο ανεξάρτητο μαροκινό κράτος το 1956. Επομένως, κατά την ισπανική θέση, δεν πρόκειται για αποικία που πρέπει να αποδοθεί, αλλά για ιστορικό ισπανικό έδαφος.

Το Ραμπάτ απορρίπτει αυτή την ερμηνεία. Θεωρεί τη Θέουτα και τη Μελίγια κατεχόμενες μαροκινές πόλεις και συγκρίνει το καθεστώς τους με εκείνο του Γιβραλτάρ, το οποίο η Ισπανία διεκδικεί από τη Βρετανία. Η Μαδρίτη απαντά ότι οι περιπτώσεις δεν είναι νομικά και ιστορικά ταυτόσημες.

Ποιο είναι το σημερινό καθεστώς

Από το 1995 η Θέουτα έχει καθεστώς «αυτόνομης πόλης». Διαθέτει τοπική συνέλευση, κυβέρνηση και πρόεδρο, αλλά δεν έχει ακριβώς τις ίδιες νομοθετικές αρμοδιότητες με τις 17 αυτόνομες κοινότητες της Ισπανίας. Οι κάτοικοί της είναι Ισπανοί και Ευρωπαίοι πολίτες, ψηφίζουν στις ισπανικές και ευρωπαϊκές εκλογές και εκπροσωπούνται στο ισπανικό Κοινοβούλιο.

Η πόλη αποτελεί τμήμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά διαθέτει ειδικό οικονομικό και φορολογικό καθεστώς. Μαζί με τη Μελίγια βρίσκεται εκτός του τελωνειακού εδάφους της ΕΕ και δεν εφαρμόζει τον κοινό ευρωπαϊκό ΦΠΑ. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προβλέπει ειδικούς κανόνες για το εμπόριό τους με την υπόλοιπη Ένωση.

Υπάρχει επίσης ειδικό συνοριακό καθεστώς. Η είσοδος στη Θέουτα δεν συνεπάγεται αυτομάτως ελεύθερη πρόσβαση στην ηπειρωτική Ισπανία. Οι ταξιδιώτες υποβάλλονται σε νέο έλεγχο όταν επιχειρούν να περάσουν στην Ιβηρική Χερσόνησο. Αυτό μετατρέπει την πόλη σε ένα είδος προωθημένου ευρωπαϊκού συνοριακού σταθμού πάνω στην αφρικανική ήπειρο.

Η μετανάστευση ως διπλωματικός μοχλός

Η Θέουτα εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη συνεργασία του Μαρόκου. Αν οι μαροκινές αρχές εμποδίζουν τις αναχωρήσεις, η πίεση στον φράχτη περιορίζεται. Εάν χαλαρώσουν τους ελέγχους, η μικρή πόλη μπορεί μέσα σε λίγες ώρες να βρεθεί αντιμέτωπη με αριθμό αφίξεων που υπερβαίνει τις δυνατότητες υποδοχής της.

Αυτό έγινε εμφανές τον Μάιο του 2021, όταν περίπου 10.000 άνθρωποι πέρασαν στη Θέουτα, πολλοί κολυμπώντας. Η κρίση ξέσπασε ενώ οι σχέσεις των δύο χωρών είχαν επιδεινωθεί επειδή η Ισπανία είχε επιτρέψει την είσοδο για νοσηλεία στον ηγέτη του Μετώπου Πολισάριο, Μπραχίμ Γκάλι.

Η Μαδρίτη κατηγόρησε τότε εμμέσως το Ραμπάτ ότι χρησιμοποίησε τη μετανάστευση ως μέσο πίεσης. Το Μαρόκο αρνήθηκε ότι εργαλειοποίησε τους μετανάστες, αλλά το μήνυμα ήταν σαφές: η ισπανική και, κατ’ επέκταση, η ευρωπαϊκή συνοριακή ασφάλεια εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από τη μαροκινή συνεργασία.

Η νέα μαζική έφοδος του Ιουλίου 2026 έχει διαφορετικές και ακόμη αδιευκρίνιστες αφετηρίες. Η ισπανική κυβέρνηση επιρρίπτει ευθύνες σε δίκτυα διακινητών και στην εκμετάλλευση μιας δικαστικής απόφασης που περιόρισε τις άμεσες επαναπροωθήσεις όσων φθάνουν διά θαλάσσης. Ωστόσο, το πρωτοφανές μέγεθος της ροής αναζωπύρωσε τις υποψίες ότι κανένα τέτοιο κύμα δεν μπορεί να εκδηλωθεί χωρίς τουλάχιστον προσωρινή κατάρρευση των ελέγχων στη μαροκινή πλευρά.

Το αγκάθι της Δυτικής Σαχάρας

Η βασικότερη ιστορική διαφορά ανάμεσα στην Ισπανία και το Μαρόκο βρίσκεται νοτιότερα, στη Δυτική Σαχάρα. Η περιοχή υπήρξε ισπανική αποικία με την ονομασία «Ισπανική Σαχάρα».

Το 1975, ενώ το καθεστώς του Φράνκο κατέρρεε, το Μαρόκο οργάνωσε την «Πράσινη Πορεία»: περίπου 350.000 άοπλοι Μαροκινοί κινήθηκαν προς την περιοχή, απαιτώντας την ενσωμάτωσή της στο βασίλειο. Η Ισπανία αποχώρησε και, με τις Συμφωνίες της Μαδρίτης, παρέδωσε τη διοίκησή της στο Μαρόκο και τη Μαυριτανία.

Το Μαρόκο κατέλαβε τελικά το μεγαλύτερο μέρος της Δυτικής Σαχάρας και τη θεωρεί τμήμα της εθνικής του επικράτειας. Το Μέτωπο Πολισάριο, με την υποστήριξη κυρίως της Αλγερίας, διεκδικεί ανεξάρτητο κράτος για τους Σαχράουι.

Ο ΟΗΕ εξακολουθεί να χαρακτηρίζει τη Δυτική Σαχάρα μη αυτοδιοικούμενο έδαφος. Η αποστολή MINURSO δημιουργήθηκε το 1991 με στόχο μια διαδικασία που θα επέτρεπε την επιλογή μεταξύ ανεξαρτησίας και ενσωμάτωσης στο Μαρόκο, αλλά το δημοψήφισμα δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ.

Το Ραμπάτ προτείνει αυτονομία υπό μαροκινή κυριαρχία, διατηρώντας τον έλεγχο της άμυνας και της εξωτερικής πολιτικής. Το Πολισάριο επιμένει ότι οι Σαχράουι πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να ψηφίσουν και υπέρ της πλήρους ανεξαρτησίας.

Η μεγάλη στροφή της Ισπανίας

Μέχρι πρόσφατα, η Ισπανία υποστήριζε επισήμως μια λύση στο πλαίσιο του ΟΗΕ, χωρίς να υιοθετεί ανοικτά τη μαροκινή θέση. Το 2022, όμως, η κυβέρνηση του Πέδρο Σάντσεθ χαρακτήρισε το σχέδιο μαροκινής αυτονομίας ως την «πιο σοβαρή, ρεαλιστική και αξιόπιστη βάση» για την επίλυση της διαφοράς.

Η στροφή αυτή αποκατέστησε τις σχέσεις με το Ραμπάτ και βελτίωσε τη συνεργασία στη μετανάστευση, στην τρομοκρατία, στο εμπόριο και στην ενέργεια.

Προκάλεσε, όμως, σοβαρή κρίση με την Αλγερία, η οποία υποστηρίζει το Πολισάριο και αποτελεί κρίσιμο προμηθευτή φυσικού αερίου της Ισπανίας. Η Μαδρίτη βρέθηκε έτσι ανάμεσα σε δύο ανταγωνιστικές δυνάμεις του Μαγκρέμπ: το Μαρόκο, που ελέγχει τις μεταναστευτικές πύλες προς τη Θέουτα, τη Μελίγια και τα Κανάρια Νησιά, και την Αλγερία, που διαθέτει ενέργεια και στηρίζει την ανεξαρτησία της Δυτικής Σαχάρας.

Το 2025, το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ ενίσχυσε περαιτέρω τη μαροκινή θέση, ορίζοντας το σχέδιο αυτονομίας ως βάση των διαπραγματεύσεων και αναγνωρίζοντας ότι μια πραγματική αυτονομία θα μπορούσε να αποτελέσει την πιο εφαρμόσιμη λύση. Δεν αναγνώρισε, ωστόσο, οριστικά τη μαροκινή κυριαρχία ούτε κατάργησε την αρχή της αυτοδιάθεσης.

Μια εύθραυστη σχέση αμοιβαίας εξάρτησης

Ισπανία και Μαρόκο συνεργάζονται στενά επειδή το επιβάλλουν η γεωγραφία και τα κοινά συμφέροντα. Το Μαρόκο χρειάζεται την Ισπανία ως εμπορικό εταίρο και γέφυρα προς την Ευρώπη. Η Ισπανία χρειάζεται το Μαρόκο για τον έλεγχο των μεταναστευτικών ροών, την αντιτρομοκρατική συνεργασία και τη σταθερότητα στη δυτική Μεσόγειο.

Πίσω από αυτή τη συνεργασία παραμένουν, όμως, δύο ανοιχτά ζητήματα κυριαρχίας: η μαροκινή διεκδίκηση της Θέουτας και της Μελίγιας και η ανεπίλυτη υπόθεση της Δυτικής Σαχάρας. Γι’ αυτό κάθε μεταναστευτική κρίση στη Θέουτα δεν είναι απλώς συνοριακό επεισόδιο. Είναι υπενθύμιση ότι τα σύνορα της Ευρώπης στην Αφρική συνδέονται με αποικιακές εκκρεμότητες, εδαφικές διεκδικήσεις και έναν διαρκή ανταγωνισμό ισχύος στο Μαγκρέμπ.