Όταν μπορεί να απαγορευτεί ακόμη και ο λογαριασμός που καταγράφει τις απαγορεύσεις, το ερώτημα δεν είναι πλέον ποιος θα φιμωθεί στη συνέχεια. Είναι ποιος θα απομείνει για να το καταγγείλει. Και ποιος είναι συνένοχος σε αυτό;

Γιαβούζ Μπαϊντάρ
2 Οκτωβρίου

Η τελευταία κίνηση των τουρκικών αρχών οδηγεί μια ήδη οργουελική πρακτική στη λογική της ακρότητα: απέκλεισαν το EngelliWeb, έναν σημαντικό μηχανισμό παρακολούθησης των αυθαίρετων ψηφιακών απαγορεύσεων και των περιορισμών που επιβάλλονται σε δημοσιογράφους, ακαδημαϊκούς, ειδησεογραφικούς οργανισμούς και άλλες επικριτικές φωνές.

Την 1η Οκτωβρίου, οι αρχές διέταξαν τον αποκλεισμό του λογαριασμού του στο Χ. Ας το επαναλάβουμε: ο λογαριασμός που δημιουργήθηκε για να καταμετρά τους αποκλεισμένους λογαριασμούς της Τουρκίας εξαφανίστηκε και ο ίδιος από τις οθόνες των χρηστών στη χώρα.

Με άλλα λόγια, η Άγκυρα φαίνεται να βρήκε λύση στο ενοχλητικό ζήτημα της καταγραφής της λογοκρισίας: να λογοκρίνει εκείνους που την καταγράφουν. Ο φορέας ελέγχου φιμώθηκε· οι λογοκριτές λογόκριναν το ίδιο το αρχείο της λογοκρισίας.

Το EngelliWeb αποτελεί πρωτοβουλία της Ένωσης για την Ελευθερία της Έκφρασης, İFÖD — @ifadeorgtr, η οποία καταγράφει συστηματικά τους περιορισμούς πρόσβασης. Δύσκολα θα μπορούσε να υπάρξει πιο αποκαλυπτική εισαγωγή στην τελευταία επίθεση της Τουρκίας κατά της πληροφόρησης.

Δεν πρόκειται πλέον απλώς για την αφαίρεση ενός ενοχλητικού άρθρου ή την τιμωρία ενός δημοσιογράφου που δημιουργεί προβλήματα στην εξουσία. Το καθεστώς ενισχύει τον έλεγχό του στη ροή των ειδήσεων, στον επικριτικό σχολιασμό και στον δημόσιο διάλογο, πλησιάζοντας σε κάτι που μοιάζει με πλήρες μπλακάουτ: όχι την εξαφάνιση του διαδικτύου, αλλά την εξαφάνιση από αυτό των φωνών που μπορούν να απαιτούν λογοδοσία από την εξουσία.

Ταυτόχρονα, φαίνεται αποφασισμένο να διαλύσει ένα επάγγελμα: τη δημοσιογραφία.

Σύμφωνα με στοιχεία της İFÖD που επικαλείται η Deutsche Welle, μόνο τον Σεπτέμβριο εκδόθηκαν εντολές αποκλεισμού πρόσβασης για τουλάχιστον 1.270 λογαριασμούς στο Χ, πολλοί από τους οποίους ανήκουν σε επικριτικές και αντιφρονούσες φωνές της Τουρκίας. Ο αριθμός αυτός ξεπερνά τους 995 λογαριασμούς που κατέγραψε η İFÖD σε ολόκληρο το 2025. Το Χ κατέστησε 1.139 από αυτούς μη προσβάσιμους εντός Τουρκίας: σχεδόν το 90%.

Ο ιδρυτής της İFÖD, καθηγητής Γιαμάν Ακντενίζ, δήλωσε στην Deutsche Welle ότι στο παρελθόν τέτοιες εντολές έρχονταν κατά κύματα. Αυτή τη φορά, όπως είπε, «άρχισε και δεν σταματά».

Παλαιότερα, τα δικαστήρια στόχευαν συχνότερα μεμονωμένες αναρτήσεις ή συγκεκριμένους συνδέσμους ειδήσεων. Τώρα αποκλείονται όλο και περισσότερο ολόκληροι λογαριασμοί και ιστότοποι. Το Kısa Dalga δέχθηκε διπλό πλήγμα: στις 26 Σεπτεμβρίου αποκλείστηκαν οι λογαριασμοί του στο Χ και στη συνέχεια ο λογαριασμός του στο Instagram.

Το T24, ένας από τους ανεξάρτητους ειδησεογραφικούς ιστοτόπους της Τουρκίας, αποτελεί την πιο δραματική πρόσφατη περίπτωση. Έπειτα από διαδικτυακή εκστρατεία δυσφήμησης από κύκλους που αντιτίθενται στα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα, στοχοποιήθηκαν ολόκληρος ο ιστότοπος του T24 και ο λογαριασμός του στο Χ.

Η επίσημη αιτιολογία ήταν «η πρόληψη του εγκλήματος και η προστασία της δημόσιας τάξης», ενώ ο εισαγγελικός φάκελος φέρεται να έκανε λόγο για «ΛΟΑΤ προπαγάνδα». Ωστόσο, όπως επισήμανε ο Ακντενίζ, δεν υπάρχει πειστική σύνδεση ανάμεσα στα επίμαχα δημοσιεύματα και στους λόγους που προβλήθηκαν για έναν τόσο εκτεταμένο περιορισμό.

Το δίχτυ είναι ευρύ. Έχει συμπεριλάβει την ημερήσια εφημερίδα Evrensel, τη Διεθνή Αμνηστία Τουρκίας, τους Ακαδημαϊκούς για την Ειρήνη και την Ένωση Μελετών για τα Μέσα Ενημέρωσης και το Δίκαιο (MLSA). Έχει επίσης συμπεριλάβει ΛΟΑΤΚΙ+ οργανώσεις, όπως οι Kaos GL, SPoD και Pembe Hayat, καθώς και 32 λογαριασμούς πανεπιστημιακών συλλόγων για ζητήματα φύλου και ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιωμάτων.

Στον κατάλογο βρίσκονται επίσης οικονομολόγοι και ακαδημαϊκοί. Μέσα σε μία εβδομάδα, η İFÖD εντόπισε 194 αποκλεισμένους λογαριασμούς, λόγω αναρτήσεων που φέρονταν να είναι «ικανές να προκαλέσουν φόβο και πανικό στους επενδυτές». Συνολικά, οι λογαριασμοί αυτοί είχαν περίπου 12 εκατομμύρια ακολούθους.

Σε επόμενα κύματα προστέθηκαν τουλάχιστον 150 επικριτικοί λογαριασμοί στις 28 Σεπτεμβρίου και άλλοι 147 στις 30 Σεπτεμβρίου. Οι απαγορεύσεις ακολουθούν ένα τεράστιο σκάνδαλο επενδυτικών κεφαλαίων στην Τουρκία, το οποίο ξέσπασε στα τέλη Σεπτεμβρίου 2026, επηρέασε περισσότερους από 455.000 ιδιώτες επενδυτές και οδήγησε στην εκκαθάριση 131 επενδυτικών κεφαλαίων, με περιουσιακά στοιχεία περίπου 20 δισεκατομμυρίων δολαρίων.

Το εύρος των στόχων είναι αποκαλυπτικό. Δεν πρόκειται πλέον για έναν περιορισμό που αφορά μία μόνο κατηγορία περιεχομένου. Πρόκειται για επίθεση στην ίδια την υποδομή της ανεξάρτητης δημόσιας συζήτησης: στη δημοσιογραφική κάλυψη, στην έρευνα, στην υπεράσπιση των δικαιωμάτων, στην οικονομική ανάλυση και στη διαφωνία.

Ο μηχανισμός αυτής της κλιμάκωσης συγκροτήθηκε τον Ιούλιο, όταν το κοινοβούλιο ενέκρινε έναν εξαιρετικά περιοριστικό νέο νόμο, χωρίς ουσιαστική αντίσταση από την αντιπολίτευση. Από τους περίπου 250 βουλευτές της αντιπολίτευσης, σύμφωνα με πληροφορίες, μόλις 32 ήταν παρόντες στην ψηφοφορία. Το κυβερνητικό μπλοκ εξασφάλισε την έγκριση του μέτρου με 230 ψήφους.

Στην ανάλυσή μου στο Substack, περιέγραψα τη δομή που διαμορφωνόταν ως «ψηφιακή κατάσταση έκτακτης ανάγκης» και προειδοποίησα ότι ερχόταν καταιγίδα.

Ο νόμος υπ’ αριθ. 7590, που ψηφίστηκε στις 24 Ιουλίου και δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως στις 31 Ιουλίου, μεταβίβασε σημαντικές αρμοδιότητες από την Αρχή Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών (BTK) στην Προεδρία Κυβερνοασφάλειας, έναν φορέα προσανατολισμένο στην ασφάλεια, ο οποίος υπάγεται απευθείας στην Προεδρία της Δημοκρατίας. Η αλλαγή δεν κατάργησε την BTK, αλλά μετέφερε κρίσιμες εξουσίες για τη διακυβέρνηση του διαδικτύου, τις ηλεκτρονικές επικοινωνίες και τους διαδικτυακούς περιορισμούς στον προεδρικό μηχανισμό ασφαλείας.

Το προηγούμενο σύστημα της BTK προκαλούσε ήδη συχνές διαμαρτυρίες. Η νέα δομή εντείνει την πίεση. Η εξουσία συγκεντρώνεται πολύ περισσότερο και η διατύπωση «περιπτώσεις στις οποίες η καθυστέρηση θα ήταν επιζήμια» επιτρέπει την ταχεία παρέμβαση στο όνομα της «εθνικής ασφάλειας». Βάσει του τροποποιημένου νόμου περί ηλεκτρονικών επικοινωνιών, η Προεδρία Κυβερνοασφάλειας μπορεί να καθορίζει επείγοντα μέτρα είτε με δική της πρωτοβουλία είτε κατόπιν αιτήματος των φορέων ασφαλείας και πληροφοριών.

Οι αρμοδιότητες που μεταβιβάστηκαν ή διευρύνθηκαν περιλαμβάνουν:

• Παρέμβαση στις υποδομές του διαδικτύου, συμπεριλαμβανομένων τεχνικών μέτρων που μπορούν να διευκολύνουν τον περιορισμό της ταχύτητας σύνδεσης ή τη διακοπή της πρόσβασης.
• Έλεγχο της πολιτικής και της διαχείρισης των ονομάτων τομέα του διαδικτύου.
• Εποπτεία των υποχρεώσεων των παρόχων υπηρεσιών κοινωνικής δικτύωσης και εφαρμογή μέτρων αποκλεισμού πρόσβασης και αφαίρεσης περιεχομένου.
• Μεταφορά των σχετικών κέντρων δεδομένων, λειτουργιών και προσωπικού που ασχολούνται με ζητήματα κυβερνοχώρου από την BTK στον νέο φορέα.

Μόλις ολοκληρωθεί αυτή η μετάβαση, η αλυσίδα ελέγχου και παρέμβασης στο διαδίκτυο θα συνδέεται πιο άμεσα με την προεδρική ιεραρχία. Ο νόμος μεταβίβασε αρμοδιότητες για αποφάσεις αποκλεισμού πρόσβασης, εντολές αφαίρεσης περιεχομένου, συγκεκριμένες κατηγορίες αδικημάτων και διαδικασίες προστασίας της ιδιωτικότητας, καθώς και τεχνικές δυνατότητες για νομίμως εγκεκριμένες υποκλοπές και παρεμβάσεις.

Ο Ακντενίζ θεωρεί τη μεταβίβαση αρμοδιοτήτων στα τέλη Ιουλίου, στο πλαίσιο του νόμου υπ’ αριθ. 5651, σημείο καμπής για τη σημερινή πρακτική. Η εντολή για το T24 κοινοποιήθηκε μέσω του μηχανισμού κυβερνοασφάλειας.

Πολλοί από τους σημερινούς περιορισμούς στηρίζονται στο άρθρο 8/Α του νόμου υπ’ αριθ. 5651. Η διάταξη επιτρέπει την αφαίρεση περιεχομένου ή τον αποκλεισμό πρόσβασης για λόγους όπως η εθνική ασφάλεια, η δημόσια τάξη, η δημόσια υγεία, η προστασία της ζωής και της περιουσίας και η πρόληψη του εγκλήματος.

Ωστόσο, το άρθρο 8/Α προοριζόταν να αποτελέσει εξαιρετικό μηχανισμό για επείγουσες καταστάσεις. Το Συνταγματικό Δικαστήριο το έχει περιγράψει ως τέτοιο και, σε απόφασή του το 2023, διαπίστωσε μια «παγιωμένη εσφαλμένη πρακτική» στην εφαρμογή του, επισημαίνοντας την απουσία βασικών εγγυήσεων κατά των αυθαίρετων παρεμβάσεων.

Συχνά, όσοι πλήττονται στερούνται ακόμη και τις ελάχιστες πληροφορίες που χρειάζονται για να προσφύγουν κατά του μέτρου. Τα δικαστήρια δεν ενημερώνουν συστηματικά τους χρήστες και η Προεδρία Κυβερνοασφάλειας δεν τους κοινοποιεί τις αποφάσεις. Το δικαίωμα αμφισβήτησης ενός περιορισμού καθίσταται σχεδόν άνευ περιεχομένου όταν ο θιγόμενος δεν γνωρίζει ποιο δικαστήριο αποφάσισε, ποια ανάρτηση επικαλέστηκε ή για ποιον λόγο.

Οι εντολές της Άγκυρας αποκτούν πρακτική ισχύ μόνο όταν το Χ τις εφαρμόζει. Τον Σεπτέμβριο, το Χ κατέστησε μη ορατούς στην Τουρκία 1.139 από τους 1.270 λογαριασμούς που στοχοποιήθηκαν — περίπου το 90%.

Δεν πρόκειται για μια παθητική ή αναπόφευκτη διαδικασία. Το Χ έχει στο παρελθόν εξασφαλίσει απόφαση τουρκικού δικαστηρίου που ακύρωνε αίτημα αφαίρεσης περιεχομένου, αποδεικνύοντας ότι η συμμόρφωση αποτελεί εταιρική επιλογή και όχι αναπόδραστη νομική υποχρέωση.

Ωστόσο, κατά το δεύτερο εξάμηνο του 2024, η εταιρεία φέρεται να συμμορφώθηκε με σχεδόν το 90% των 11.107 τουρκικών αιτημάτων αφαίρεσης περιεχομένου.

Ο Ακντενίζ λέει ότι οι πλατφόρμες έγιναν πιο πρόθυμες να συμμορφώνονται μετά τις 19 Μαρτίου 2025, όταν η κράτηση του δημάρχου Κωνσταντινούπολης Εκρέμ Ιμάμογλου πυροδότησε μαζικές διαδηλώσεις και μια ευρύτερη καταστολή.

Το Χ έχει επίσης γίνει λιγότερο διαφανές. Δεν παρέχει πλέον συστηματικά στους θιγόμενους χρήστες την απόφαση στην οποία στηρίζεται ο περιορισμός.

Ήμουν και εγώ μεταξύ εκείνων που αποκλείστηκαν τον Φεβρουάριο του 2025.

Χρειάστηκε να πιέσω απευθείας τη νομική υπηρεσία του Χ για να εξηγήσει τη βάση του περιορισμού και να μου δώσει τη δικαστική απόφαση. Όταν αποκλείστηκε πρόσφατα ο λογαριασμός του Ακντενίζ, χρειάστηκε να γράψει στο Χ τέσσερις φορές, μόνο και μόνο για να λάβει βασικές πληροφορίες. Ακόμη και τότε, δεν έλαβε την ίδια την απόφαση.

Υπάρχει και μια διάσταση που αφορά τα δικαιώματα των καταναλωτών. Πολλοί από τους θιγόμενους χρήστες πληρώνουν συνδρομή στο Χ για την υπηρεσία Premium και το μπλε σήμα επαλήθευσης. Ωστόσο, δεν λαμβάνουν επιστροφή χρημάτων όταν το Χ καθιστά τους λογαριασμούς τους μη προσβάσιμους στο ίδιο τους το κοινό. Η εταιρεία συνεχίζει να εισπράττει αντίτιμο για μια υπηρεσία που η ίδια έχει συμβάλει να καταστεί άχρηστη.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επέβαλε στο Χ πρόστιμο 120 εκατομμυρίων ευρώ τον Δεκέμβριο του 2025 για παραβίαση των υποχρεώσεων διαφάνειας που προβλέπει η Πράξη για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (Digital Services Act). Στα ευρήματά της περιλαμβάνονταν ο παραπλανητικός σχεδιασμός του επί πληρωμή μπλε σήματος επαλήθευσης, η ανεπαρκής διαφάνεια στη διαφήμιση και τα εμπόδια στην πρόσβαση των ερευνητών σε δημόσια δεδομένα. Η απόφαση αυτή δεν θεμελιώνει από μόνη της δικαίωμα επιστροφής χρημάτων για τους αποκλεισμένους χρήστες στην Τουρκία, αλλά ενισχύει τα επιχειρήματα υπέρ της εξέτασης των πρακτικών του Χ απέναντι στους καταναλωτές και των υποχρεώσεών του ως προς τη διαφάνεια.

Ένα μπλακάουτ εξυπηρετεί αποτελεσματικά το καθεστώς. Ο αποκλεισμός του EngelliWeb εξαφανίζει τη δημόσια καταγραφή των περιορισμών. Ο αποκλεισμός ειδησεογραφικών ιστοτόπων αποδυναμώνει τις συντακτικές ομάδες. Ο αποκλεισμός οικονομολόγων καταπνίγει την ανεξάρτητη ανάλυση της οικονομίας.

Ο αποκλεισμός λογαριασμών όπως ο δικός μου και άλλων δημοσιογράφων υψώνει ένα τείχος ανάμεσα στην πληροφόρηση και στο κοινό. Ο βαθύτερος στόχος είναι η εξάλειψη της δημοσιογραφίας ως επαγγέλματος.

Η εκστρατεία ξεκίνησε το καλοκαίρι του 2024 με 82 λογαριασμούς δημοσιογράφων και μέσων ενημέρωσης. Μέχρι το τέλος εκείνου του έτους, ο αριθμός είχε φτάσει τους 177, συμπεριλαμβανομένων εξόριστων συναδέλφων, όπως η Αμπερίν Ζαμάν, ο Ερκ Ατζαρέρ, ο Χαϊκό Μπαγντάτ και εγώ. Τον Μάρτιο του 2025, το Χ αποκάλυψε ότι οι τουρκικές εντολές αφορούσαν περισσότερους από 700 λογαριασμούς κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων που ακολούθησαν την κράτηση του Ιμάμογλου.

Οι δημοσιογράφοι αποκόπτονται από το κοινό τους σαν να ήταν εγκληματίες. Η ίδια η δημοσιογραφική κάλυψη παρουσιάζεται ως απειλή για τη «δημόσια τάξη», την «εθνική ασφάλεια» ή την «οικογένεια».

Οι εκκλήσεις προς την Άγκυρα έχουν πάψει προ πολλού να έχουν αποτέλεσμα. Η κυβέρνηση έχει επανειλημμένα επιδείξει περιφρόνηση προς το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, αλλά και προς τις συνταγματικές εγγυήσεις της ίδιας της χώρας.

Επομένως, η άμεση δράση πρέπει να επικεντρωθεί και στην εταιρεία που καθιστά δυνατή αυτή την καταστολή: το Χ του Μασκ.

Το πιο βάσιμο νομικό επιχείρημα δεν είναι ότι το ίδιο το Χ δεσμεύεται άμεσα από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου με τον ίδιο τρόπο που δεσμεύεται η Τουρκία. Είναι, αντιθέτως, ότι το Χ ενδέχεται να υπέχει ευθύνη βάσει των εφαρμοστέων κανόνων του εταιρικού δικαίου, της προστασίας των καταναλωτών, των συμβατικών υποχρεώσεων, της προστασίας δεδομένων και της ρύθμισης των πλατφορμών — και ότι η Τουρκία εξακολουθεί να λογοδοτεί βάσει της Σύμβασης για τους δικούς της περιορισμούς στην ελευθερία της έκφρασης.

Η Πράξη της ΕΕ για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες θεσπίζει πρότυπα για τα συστήματα υποβολής καταγγελιών στις πλατφόρμες, τη διαφάνεια και την πρόσβαση των ερευνητών σε δεδομένα. Οργανώσεις όπως οι Δημοσιογράφοι Χωρίς Σύνορα, η ARTICLE 19, η Επιτροπή για την Προστασία των Δημοσιογράφων και η Freedom House θα μπορούσαν να βοηθήσουν στη διερεύνηση δικαστικών προσφυγών στρατηγικού χαρακτήρα, καταγγελιών στις ρυθμιστικές αρχές και συλλογικών αξιώσεων καταναλωτών.

Μια ακόμη οδός είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες. Ο Τούρκος νομικός Ιλκέρ Αταμέρ υποστηρίζει ότι όσοι έχουν αποκλειστεί στην Τουρκία θα μπορούσαν να προσφύγουν κατά της X Corp. στην Καλιφόρνια, χωρίς να διαθέτουν αμερικανική υπηκοότητα ή να κατοικούν στις ΗΠΑ, υπό την προϋπόθεση ότι θα εξασφαλίσουν νομική εκπροσώπηση εκεί. Η συνένωση των αξιώσεων θα μπορούσε να επιμερίσει το κόστος.

Η ισχυρότερη πιθανή αξίωση αφορά την υπέρβαση των δικαστικών εντολών. Οι αποφάσεις των τουρκικών δικαστηρίων συνήθως προσδιορίζουν συγκεκριμένες διευθύνσεις URL που περιλαμβάνουν ένα όνομα χρήστη. Ωστόσο, το Χ φέρεται να αποκλείει το μοναδικό αναγνωριστικό του χρήστη, επεκτείνοντας έτσι τον περιορισμό και σε λογαριασμούς που έχουν αλλάξει όνομα και δεν κατονομάζονται σε καμία δικαστική απόφαση.

Αν αυτό τεκμηριωθεί, θα σημαίνει ότι το Χ δεν συμμορφώνεται απλώς με μια τουρκική εντολή· διευρύνει την εφαρμογή της μέσω μιας δικής του τεχνικής και εταιρικής επιλογής.

Yavuz Baydar

Το Palomar διατίθεται δωρεάν. Για να στηρίξετε, όμως, την προσπάθειά μου να προστατεύσω την ανεξάρτητη δημοσιογραφία, μπορείτε να εξετάσετε το ενδεχόμενο να γίνετε συνδρομητές επί πληρωμή.