της Ιωάννας Μαλαγαρδή*
Η σύνδεση των νέων τεχνολογιών με τις ανθρωπιστικές επιστήμες όπως η ιστορία, η γλωσσολογία, η φιλολογία, η αρχαιολογία, η νομική, η λογοτεχνία, η φιλοσοφία, καθώς και με τις παραστατικές τέχνες και τη μουσική, γίνεται όλο και πιο ισχυρή. Εφαρμογές της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) και της Πληροφορικής μπορούν να βοηθήσουν στη διευκρίνιση ή στην κατάρριψη θεωριών οι οποίες στο παρελθόν δημιούργησαν μεγάλες αναταράξεις, όπως αυτή του Ιάκωβου Φαλμεράυερ. Οι θεωρίες αυτές ατυχώς χρησιμοποιούνται ακόμη και σήμερα κατά περίπτωση, είτε λόγω ιστορικής άγνοιας αυτών που τις υποστηρίζουν είτε κυρίως λόγω πολιτικών σκοπιμοτήτων.
Ο Αυστριακός περιηγητής, εξερευνητής Ιάκωβος Φαλμεράυερ (Jakob Philipp Fallmerayer, 1790–1861) υπήρξε μια ιδιαίτερα αμφιλεγόμενη μορφή της ευρωπαϊκής ιστοριογραφίας του 19ου αιώνα. Οι απόψεις του, διατυπωμένες κυρίως στα έργα του «Geschichte der Halbinsel Morea während des Mittelalters» (Ιστορία της Χερσονήσου του Μορέως κατά τον Μεσαίωνα) είναι το πιο γνωστό και σημαντικό έργο του. Εκεί παρουσιάζει τη θέση ότι οι Σλάβοι και οι Αλβανοί εποίκισαν τον Μοριά (Πελοπόννησο) μετά τον 6ο–7ο αιώνα μ.Χ., εξαφανίζοντας δήθεν το αρχαίο ελληνικό στοιχείο. Σύμφωνα με τον Fallmerayer, «ούτε μια σταγόνα γνήσιου ελληνικού αίματος δεν ρέει στις φλέβες των σημερινών Ελλήνων», φράση που προκάλεσε έντονες αντιδράσεις. Άλλο έργο του «Fragmente aus dem Orient» (Θραύσματα από την Ανατολή, 1845–1846). Το έργο αυτό αν και δεν είναι αποκλειστικά αφιερωμένο στο ζήτημα της ελληνικής συνέχειας, περιέχει αποσπάσματα και σχόλια όπου επαναλαμβάνει τις θέσεις του περί της εθνολογικής και πολιτιστικής «ασυνέχειας» των Νεοελλήνων.
Αυτές οι θέσεις του, προϊόν των φυλετικών θεωριών της εποχής του ευρωπαϊκού ρομαντισμού, προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις και έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της νεοελληνικής ιστορικής σκέψης και στην ανάπτυξη της Ελληνικής ιστοριογραφίας. Ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος (1815 –1891) υπήρξε από τους πιο σημαντικούς Έλληνες ιστορικούς οι οποίοι επέκριναν ως εσφαλμένη τη θεωρία του Φαλμεράυερ, μέσα από τη μελέτη του περί της εποίκισης των Σλάβων στην Πελοπόννησο. Ορθώς ο Κ. Παπαρρηγόπουλος θεωρείται ο πατέρας της ελληνικής ιστοριογραφίας. Οι θεωρίες του Φαλμεράυερ απορρίφθηκαν ως υποκειμενικές και αντιεπιστημονικές από την Βαυαρική Ακαδημία Επιστημών και Κλασικών Μελετών, ενώ ο ίδιος δέχτηκε επικρίσεις και από αρκετούς Ευρωπαίους ιστορικούς. Για πολλούς από τους επικριτές του Φαλμεράυερ, το έργο του είναι βαθιά ιδεολογικό, οδηγούμενο από πολιτικά κίνητρα και φιλοδοξίες. Θεωρούν ότι γράφτηκε ως αντίβαρο στον επικρατούντα φιλελληνισμό των Βαυαρών, υποστηρίζοντας αυτούς που επεδίωκαν τη διατήρηση μιας ισχυρής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Στη σημερινή εποχή, η ραγδαία εξέλιξη της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) προσφέρει νέα εργαλεία για την επανεξέταση τέτοιων θεωριών μέσα από αυστηρές επιστημονικές διαδικασίες. Τα μεγάλα δεδομένα, η ανάλυση DNA, η επεξεργασία φυσικής γλώσσας και οι ψηφιακές μέθοδοι ιστοριογραφίας συμβάλλουν ουσιαστικά στην κατάρριψη των υποθέσεων του Φαλμεράυερ, επιβεβαιώνοντας την ιστορική και πολιτισμική συνέχεια του ελληνισμού.
Η συμβολή της ΤΝ στη μελέτη της γενετικής συνέχειας
Οι έρευνες αρχαιογενετικής των τελευταίων ετών, με την υποστήριξη της ΤΝ και της Πληροφορικής, έχουν φέρει επανάσταση στην κατανόηση της ανθρώπινης προέλευσης. Μέσω αλγορίθμων μηχανικής μάθησης είναι σήμερα δυνατόν να συγκριθούν εκατομμύρια δείγματα DNA από διαφορετικές εποχές και γεωγραφικές περιοχές.
Σύγχρονες μελέτες, όπως εκείνες των Lazaridis et al. (2017, Nature), που χρησιμοποιούν μεθόδους πληροφορικής για γονιδιωματική ομαδοποίηση, δείχνουν ότι οι πληθυσμοί της Ελλάδας παρουσιάζουν ισχυρή γενετική συνέχεια από τους προϊστορικούς χρόνους έως σήμερα. Ο ελλαδικός πληθυσμός φέρει μικρό ποσοστό επιρροών από Σλάβους και άλλες ομάδες, όχι όμως σε τέτοιο βαθμό που να ανατρέπεται η πολιτισμική και βιολογική συνέχεια.
Η ΤΝ επιτρέπει ταχύτερη και ακριβέστερη ανάλυση αυτών των δεδομένων, αφαιρώντας το ανθρώπινο λάθος και τις προκαταλήψεις που χαρακτήριζαν την παλαιότερη «φυλετική» έρευνα. Η βιολογική βάση της θεωρίας του Φαλμεράυερ, λοιπόν, καταρρίπτεται μέσα από αδιάσειστα γενετικά στοιχεία που καμία ιδεολογική προσέγγιση δεν μπορεί να τα αγνοήσει. Ο R. Beaton επισημαίνει ότι: Η θεωρία του Φαλμεράυερ αντιμετωπίζει την ελληνική ταυτότητα ως βιολογικό γεγονός, κάτι που η σύγχρονη επιστήμη και ιστοριογραφία έχουν ξεπεράσει. Στη θέση της, ο R. Beaton προτείνει πολιτισμική και ιστορική συνέχεια, όπου ο ελληνισμός ανανεώνεται, αλλά παραμένει αναγνωρίσιμος μέσα στον χρόνο. Η Ελλάδα, σύμφωνα με τον Beaton, είναι μια “σύγχρονη δημιουργία με αρχαίες ρίζες”. Δεν είναι “απόγονος” του αρχαίου κόσμου με την απλοϊκή έννοια, αλλά ένα νεωτερικό έθνος που διαρκώς διαπραγματεύεται την ευρωπαϊκή και ανατολική του ταυτότητα.
Η ΤΝ στη γλωσσολογική επιβεβαίωση της ιστορικής συνέχειας
Ένα δεύτερο πεδίο όπου η ΤΝ θα μπορούσε να παίξει καθοριστικό ρόλο είναι η γλωσσολογική ανάλυση. Τα σύγχρονα γλωσσικά μοντέλα, που βασίζονται σε βαθιά νευρωνικά δίκτυα, επιτρέπουν τη σύγκριση χιλιάδων κειμένων από διαφορετικές ιστορικές περιόδους — από την Ομηρική, Βυζαντινή έως τη Νεοελληνική γλώσσα.
Αυτές οι μελέτες αποκαλύπτουν ότι, παρά τις φυσικές εξελίξεις στη μορφολογία και το λεξιλόγιο, η ελληνική γλώσσα έχει αδιάλειπτη συνέχεια άνω των τριών χιλιετιών. Οι μεταβολές που εμφανίζονται είναι ομαλές και συστηματικές, χωρίς ενδείξεις ριζικής γλωσσικής αλλαγής που θα υποδήλωνε αντικατάσταση πληθυσμού.
Η ΤΝ, αναλύοντας γλωσσικά δεδομένα χωρίς προκατάληψη, επιβεβαιώνει κατ’ ουσίαν αυτό που ο Κ. Παπαρρηγόπουλος και οι διάδοχοί του είχαν υποστηρίξει θεωρητικά: ότι το Ελληνικό Έθνος εξελίχθηκε γλωσσικά και πολιτισμικά, όχι όμως με διακοπή της συνέχειάς του.
Τεχνητή νοημοσύνη και ψηφιακή ιστοριογραφία
Η ΤΝ εφαρμόζεται πλέον και στην ιστοριογραφική έρευνα μέσω ανάλυσης φυσικής γλώσσας (NLP), αναγνώρισης προτύπων. Με τα εργαλεία αυτά μπορούν να μελετηθούν εκτεταμένες συλλογές ιστορικών πηγών, επιτρέποντας τη δημιουργία ψηφιακών χαρτών πληθυσμιακών μετακινήσεων.
Αναλύσεις βυζαντινών χρονικών, φορολογικών καταλόγων και επιγραφών δείχνουν ότι οι πληθυσμοί του ελλαδικού χώρου διατήρησαν συνεχή διοικητική, οικονομική και πολιτισμική δραστηριότητα. Δεν υπάρχουν ενδείξεις βίαιης ή μαζικής αντικατάστασης, αλλά σταδιακή ενσωμάτωση μεταναστευτικών ρευμάτων, ένα φαινόμενο απολύτως φυσικό στην ιστορία κάθε λαού.
Η ΤΝ ενισχύει έτσι τη θέση πως ο ελληνικός πολιτισμός αποτελεί ένα δυναμικό, ανοιχτό σύστημα που αφομοιώνει επιρροές διατηρώντας τον πυρήνα της ταυτότητάς του, και όχι έναν πληθυσμό που «εξαφανίστηκε», όπως υποστήριζε σκοπίμως ο Φαλμεράυερ.
Η ΤΝ ως εργαλείο νέας ιστορικής προσέγγισης
Η ΤΝ δεν περιορίζεται στη συλλογή αποδείξεων, αλλά συμβάλλει ουσιαστικά στην ανάπτυξη μιας νέας αντίληψης της ιστορικής μεθοδολογίας. Η διασταύρωση δεδομένων από διαφορετικές επιστήμες όπως ιστορία, γλωσσολογία, γενετική και γεωγραφία δημιουργεί μια ολιστική εικόνα για το παρελθόν.
Αυτή η διεπιστημονική προσέγγιση μετατρέπει την ιστορία από αφήγηση σε τεκμηριωμένη επιστήμη δεδομένων. Στο πλαίσιο αυτό, η θεωρία του Φαλμεράυερ αποδεικνύεται όχι μόνο εσφαλμένη, αλλά και ενδεικτική των περιορισμών μιας προεπιστημονικής εποχής, όπου η ιδεολογία υπερίσχυε της ανάλυσης στοιχείων. Η ΤΝ επομένως συμβάλλει όχι μόνον στην απόρριψη μιας παρωχημένης υπόθεσης, αλλά και στη μεθοδολογική αναβάθμιση της ιστορικής σκέψης.
Συμπέρασμα
Δύο αιώνες μετά τη διατύπωση των ιδεών του Φαλμεράυερ, η εφαρμογή της ΤΝ και της Πληροφορικής στην ανάλυση DNA έχει συμβάλει καθοριστικά στην οριστική τους αναθεώρηση. Μέσα από την ανάλυση γενετικών δεδομένων και την ψηφιακή επανερμηνεία των ιστορικών πηγών, η επιστήμη αποδεικνύει την αδιάσπαστη συνέχεια του Ελληνικού Έθνους.
Η σημασία αυτής της εξέλιξης ξεπερνά τα όρια μιας εθνικής υπερηφάνειας δείχνει πώς η γνώση, όταν αξιοποιεί τα εργαλεία της ΤΝ, απελευθερώνεται από τις προκαταλήψεις και βασίζει τα συμπεράσματά της στη διασταύρωση στοιχείων και δεδομένων.
Η ΤΝ καθιστά τα συμπεράσματα πιο ακριβή, πιο αντικειμενικά και πιο ανθρωποκεντρικά επειδή αποκαλύπτει την πραγματική πολυπλοκότητα του παρελθόντος, προσφέροντας επιστημονικές απαντήσεις σε ερωτήματα που κάποτε γεννήθηκαν από ιδεολογίες και προκαταλήψεις.
Επομένως, η συμβολή της ΤΝ δεν περιορίζεται στην απόρριψη της θεωρίας του Φαλμεράυερ. Εκφράζει τη μετάβαση της ιστορικής επιστήμης στη νέα εποχή της γνώσης, όπου η αλήθεια επιβεβαιώνεται μέσα από δεδομένα, διαφάνεια και συνεργασία επιστημών.
- Lazaridis, I. et al. (2017). Genetic origins of the Minoans and Mycenaeans. Nature, 548, 214–218.
- Beaton, R. (2019). Greece: Biography of a Modern Nation. London: Penguin Books.
- Florou, E. & Petropoulos, Y. (2021). Artificial Intelligence in Archaeogenetics: Applications and Challenges. Journal of Computational Biology, 28(9), 1012–1025.
- Κουτσογιάννης, Δ. (2020). Ψηφιακή Γλωσσολογία και Νεοελληνική Γλώσσα: Εφαρμογές Τεχνητής Νοημοσύνης. Θεσσαλονίκη: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο.
- Παπαρρηγόπουλος, Κ. (1860). Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Αθήνα: Σακελλαρίου.
*Ιωάννα Δ. Μαλαγαρδή
Δρ. Υπολογιστικής Γλωσσολογίας – Ιστορικός
Εξαιρετικά ενδιαφέρον και τούτο το άρθρο τής Δρος Μαλαγαρδή.
Η αλήθεια (ίσως) είναι ότι ούτε ο ίδιος ο Φαλμεράυερ πίστευε ότι οι Νεοέλληνες είναι σλάβοι. Την εποχή του, με βάση την Ρωσσία, άρχισε να ανδύεται ο Πανσλαβισμός, κάτι που οι Δυτικοί και ειδικά οι Αυστριακοί αντιμετώπιζαν με φόβο. Ο Φαλμεράυερ δεν αποτελούσε εξαίρεση. Η “ανακάλυψή” του ότι και οι Νεοέλληνες είναι σλάβοι, μάλλον είχε σκοπό να κρούση τον κώδωνα τού κινδύνου στους Αυστριακούς και όχι μόνον, για την σλαβική απειλή. Ποιος μπορεί να γνωρίζει τα κίνητρά του;