Στις 26 Σεπτεμβρίου 1687, μια ενετική οβίδα έπεσε στον ναό που είχε μετατραπεί σε αποθήκη πυρίτιδας
Σήμερα είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς τον Παρθενώνα με στέγη και το μεγαλύτερο μέρος των τοίχων του όρθιο. Κι όμως, έτσι τον είχαν αντικρίσει ταξιδιώτες που επισκέφθηκαν την Αθήνα τον 17ο αιώνα. Το μνημείο είχε αλλάξει χρήσεις, είχε υποστεί φθορές και είχε επιβιώσει από πολέμους και κατακτήσεις.
Η καταστροφή που καθόρισε τη σημερινή του εικόνα ήρθε πολύ αργότερα από την αρχαιότητα: τη νύχτα της 26ης Σεπτεμβρίου 1687.
Εκείνες τις ημέρες η Αθήνα βρισκόταν στη δίνη του πολέμου ανάμεσα στη Βενετία και την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Οι ενετικές δυνάμεις, με επικεφαλής τον Φραντσέσκο Μοροζίνι, πολιορκούσαν την Ακρόπολη.
Η οθωμανική φρουρά είχε οχυρωθεί στον βράχο, ενώ μέσα στον Παρθενώνα, που τότε λειτουργούσε ως τζαμί, φυλασσόταν πυρίτιδα. Μια οβίδα έφτασε στον ναό και προκάλεσε έκρηξη που γκρέμισε μεγάλο μέρος του.
Ο ναός πριν από τη νύχτα της έκρηξης
Ο Παρθενώνας χτίστηκε τον 5ο αιώνα π.Χ. στην Ακρόπολη της Αθήνας, στο πλαίσιο του οικοδομικού προγράμματος του Περικλή. Στους αιώνες που ακολούθησαν, η χρήση του άλλαξε μαζί με την ιστορία της πόλης. Υπήρξε ναός της Αθηνάς, στη συνέχεια χριστιανική εκκλησία και, επί οθωμανικής κυριαρχίας, τζαμί. Κάθε εποχή άφησε το αποτύπωμά της στο κτίριο.
Η Ακρόπολη δεν είχε μείνει ανέπαφη. Τα Προπύλαια είχαν υποστεί σοβαρές ζημιές από έκρηξη αποθηκευμένης πυρίτιδας το 1645, όταν κεραυνός προκάλεσε ανάφλεξη. Παρ’ όλα αυτά, σύμφωνα με το Μουσείο Ακρόπολης, τα σημαντικότερα μνημεία του βράχου διατηρούνταν γενικά σε καλή κατάσταση μέχρι τα μέσα του 17ου αιώνα.
Σχέδια Ευρωπαίων περιηγητών μάς επιτρέπουν να δούμε πόσο διαφορετικός ήταν ο Παρθενώνας πριν από τον βομβαρδισμό.
Αυτή η εικόνα έχει σημασία. Ο Παρθενώνας δεν έφτασε μέχρι τη νεότερη εποχή ως το ανοιχτό ερείπιο που βλέπουμε σήμερα. Για πολλούς αιώνες εξακολουθούσε να είναι ένα κτίριο με εσωτερικό χώρο, που μπορούσε να χρησιμοποιηθεί και να προσαρμοστεί σε νέες ανάγκες. Αυτό ακριβώς τον έκανε, το 1687, μέρος της άμυνας της Ακρόπολης – και τον εξέθεσε σε έναν θανάσιμο κίνδυνο.
Η Ακρόπολη γίνεται πεδίο μάχης
Ο πόλεμος των Ενετών με τους Οθωμανούς είχε φτάσει στην Αθήνα. Η Ακρόπολη, πέρα από τόπος με αρχαία μνημεία, ήταν οχυρή θέση. Όποιος κρατούσε τον βράχο μπορούσε να συνεχίσει την άμυνα ακόμη κι αν έχανε την πόλη γύρω του. Για τους πολιορκητές, επομένως, η κατάληψή της ήταν στρατιωτικός στόχος. Για τους υπερασπιστές της, τα κτίσματα του χώρου βρέθηκαν μέσα στις ανάγκες της πολιορκίας.
Η απειλή είχε επηρεάσει τα μνημεία ήδη πριν από το ενετικό χτύπημα. Το Μουσείο Ακρόπολης αναφέρει ότι το 1686 οι Οθωμανοί αποσυναρμολόγησαν τον ναό της Αθηνάς Νίκης, χρησιμοποιώντας το υλικό του για να ενισχύσουν την άμυνα μπροστά από τα Προπύλαια.
Στον Παρθενώνα, αντίστοιχα, αποθήκευσαν πυρίτιδα. Έτσι, ένα από τα σημαντικότερα κτίρια της αρχαιότητας βρέθηκε να στεγάζει υλικό που μπορούσε να το καταστρέψει ολοκληρωτικά.
Δεν χρειάζεται να υποθέσουμε τι σκέφτονταν οι άνθρωποι που πήραν εκείνη την απόφαση. Το βέβαιο είναι το αποτέλεσμα: μέσα σε μια πολιορκούμενη οχυρή θέση, η πυρίτιδα βρισκόταν σε κτίριο εκτεθειμένο στα πυρά του αντιπάλου. Κάθε οβίδα που πλησίαζε στον ναό μπορούσε να μετατρέψει τον βομβαρδισμό σε καταστροφή πολύ μεγαλύτερης κλίμακας.
Το χτύπημα της 26ης Σεπτεμβρίου
Η ζημιά δεν περιορίστηκε σε ένα σημείο όπου έπεσε η οβίδα. Η πυρίτιδα μέσα στον ναό πολλαπλασίασε τη δύναμη του χτυπήματος.
Η στέγη χάθηκε, μεγάλα τμήματα των τοίχων κατέρρευσαν και οι μακριές πλευρές του μνημείου υπέστησαν εκτεταμένες φθορές, ιδιαίτερα στο κεντρικό τους μέρος. Μαζί με την αρχιτεκτονική του Παρθενώνα τραυματίστηκε και ο γλυπτός του διάκοσμος.
Αν μπορούσε κάποιος να σταθεί στην Αθήνα πριν και μετά από εκείνη τη νύχτα, θα αντίκριζε δύο πολύ διαφορετικά κτίρια. Ο ναός που επί αιώνες διατηρούσε τη μορφή ενός στεγασμένου οικοδομήματος είχε πλέον μετατραπεί σε βαριά πληγωμένο μνημείο.
Η 26η Σεπτεμβρίου δεν ήταν απλώς μία ακόμη ημερομηνία στην πολεμική ιστορία της πόλης. Ήταν η στιγμή που άλλαξε ριζικά η φυσική μορφή του πιο αναγνωρίσιμου μνημείου της.
Όσα χάθηκαν και όσα σώθηκαν
Οι συνέπειες της έκρηξης ξεπερνούν όσα βλέπει ο επισκέπτης από μακριά. Όταν καταρρέει ένα κτίριο, χάνεται και μέρος της πληροφορίας που διατηρούν οι επιφάνειες, η διάταξη και ο διάκοσμός του. Στην περίπτωση του Παρθενώνα, ορισμένα γλυπτά σώθηκαν ως θραύσματα, ενώ άλλα είναι γνωστά και χάρη σε σχέδια που είχαν γίνει πριν από την καταστροφή.
Ιδιαίτερη αξία έχουν τα σχέδια που αποδίδονται στον Ζακ Καρέ, ο οποίος επισκέφθηκε την Ακρόπολη το 1674, δεκατρία χρόνια πριν από τον βομβαρδισμό. Το Μουσείο Ακρόπολης τα χρησιμοποιεί ως πολύτιμη μαρτυρία για τμήματα της βόρειας και της νότιας ζωφόρου που υπέστησαν ζημιές το 1687.
Χάρη σε τέτοιες αποτυπώσεις, μπορούμε σήμερα να προσεγγίσουμε πλευρές του μνημείου που η ίδια η έκρηξη δεν άφησε ακέραιες.
Η καταστροφή, βέβαια, δεν ήταν το τέλος της ιστορίας του Παρθενώνα. Στους επόμενους αιώνες ακολούθησαν νέες απώλειες, μετακινήσεις αρχαιοτήτων και, αργότερα, προσπάθειες προστασίας και αποκατάστασης.
Η έκρηξη του 1687, όμως, παραμένει το γεγονός που εξηγεί σε μεγάλο βαθμό γιατί το μνημείο απέκτησε τη μορφή που γνωρίζουμε.
Κάθε χρόνο, εκατομμύρια βλέμματα στρέφονται προς τον Παρθενώνα. Βλέπουν τους κίονες, τα κενά ανάμεσά τους, τα τμήματα που στέκονται ακόμη.
Πίσω από αυτή την εικόνα βρίσκεται και μια συγκεκριμένη νύχτα: η 26η Σεπτεμβρίου 1687, όταν ο πόλεμος έφτασε στο εσωτερικό του ναού και άλλαξε την Ακρόπολη για πάντα.
https://www.pronews.gr/istoria/i-nyxta-pou-anatinaxthike-o-parthenonas-to-xtypima-pou-allakse-gia-panta-tin-akropoli/
