Εικόνα του Ευκλείδη με ένα πυκνό πεδίο άστρων
Αυτή η εικόνα από τον Ευκλείδη της ESA, δηλαδή της Ευρωπαϊκής Διαστημικής Υπηρεσίας, με χρώμα που προστέθηκε χρησιμοποιώντας επίγειες εικόνες, προσφέρει μια πρώιμη αποτύπωση μιας περιοχής του Γαλαξία μας, την οποία το Διαστημικό Τηλεσκόπιο Nancy Grace Roman της NASA θα παρατηρεί επανειλημμένα τα επόμενα χρόνια.
Πηγή: ESA/Euclid/Euclid Consortium/NASA, CFHT, επεξεργασία εικόνας από τους J.-C. Cuillandre και E. Bertin, CEA Paris-Saclay.
Φωτογραφία πορτρέτου της Ashley Balzer
Ashley Balzer
24 Ιουνίου 2026
Άρθρο
Εικόνα του Ευκλείδη από το κέντρο του Γαλαξία
Αυτή η εικόνα από τον Ευκλείδη της ESA, δηλαδή της Ευρωπαϊκής Διαστημικής Υπηρεσίας, με χρώμα που προστέθηκε χρησιμοποιώντας επίγειες εικόνες, προσφέρει μια πρώιμη αποτύπωση μιας περιοχής του Γαλαξία μας, την οποία το Διαστημικό Τηλεσκόπιο Nancy Grace Roman της NASA θα παρατηρεί επανειλημμένα τα επόμενα χρόνια.
Ο Ευκλείδης αφιέρωσε μία ημέρα για να λάβει μια σειρά από εννέα ξεχωριστές εικόνες κοντά στην καρδιά του Γαλαξία μας. Η ευρύτερη εικόνα του έχει ανάλυση παρόμοια με εκείνη του Roman, αν και είναι πιο «ρηχή» και δεν διαθέτει μερικά από τα χρώματα που θα μπορεί να δει το Roman.
Στη δεξιά πλευρά του κάδρου, ο Ευκλείδης κοιτά μέσα από το πυκνό προσκήνιο του γαλαξιακού επιπέδου του Γαλαξία μας, όπου παχιά μοριακά νέφη εμφανίζονται ως σκοτεινές κηλίδες που κρύβουν τμήματα του γαλαξιακού εξογκώματος στο βάθος. Προς τα αριστερά, η θέα ανεβαίνει σε υψηλότερα γαλαξιακά πλάτη: η κίτρινη λάμψη του εξογκώματος γίνεται πιο καθαρή, με λιγότερα και πιο απομονωμένα νέφη στο προσκήνιο να διακόπτουν το φως των άστρων.
ESA/Euclid/Euclid Consortium/NASA, CFHT, επεξεργασία εικόνας από τους J.-C. Cuillandre και E. Bertin, CEA Paris-Saclay
Μια νέα ματιά στην καρδιά του Γαλαξία μας από τον Ευκλείδη, αποστολή της ESA με συνεισφορές της NASA, επικαλύπτεται με μια περιοχή που οι επιστήμονες θα παρατηρήσουν με το Διαστημικό Τηλεσκόπιο Nancy Grace Roman της NASA, το οποίο θα εκτοξευθεί αργότερα αυτό το καλοκαίρι. Αυτή η πρόγευση δίνει στους αστρονόμους ένα σημαντικό προβάδισμα σε μια βασική έρευνα του Roman, βοηθώντας τους επιστήμονες να μάθουν περισσότερα απ’ όσα θα μπορούσαν να μάθουν από οποιοδήποτε από τα δύο τηλεσκόπια μόνο του.
«Αυτή είναι η μοναδική φορά που ο Ευκλείδης διέκοψε την κανονική του χαρτογράφηση του ουρανού, η οποία είναι κυρίως προσανατολισμένη στην κοσμολογία», δήλωσε ο Jason Rhodes, ανώτερος ερευνητής στο Εργαστήριο Αεριώθησης της NASA στη Νότια Καλιφόρνια. Ο Rhodes είναι τόσο ο επιστημονικός επικεφαλής των ΗΠΑ για τον Ευκλείδη όσο και ο επιστήμονας του προγράμματος Roman στο NASA JPL.
«Αυτό απαιτεί πολλή δουλειά και σχεδιασμό, επομένως πρέπει πραγματικά να είναι κάτι με μεγάλο επιστημονικό αντίκτυπο. Η προσθήκη της αποτύπωσης του Ευκλείδη στη μελλοντική έρευνα του Roman θα μας βοηθήσει να χαρτογραφήσουμε καλύτερα τον Γαλαξία μας και να εντοπίσουμε πιο εύκολα δύσκολους κοσμικούς θησαυρούς, όπως απομονωμένες μαύρες τρύπες και περιπλανώμενους πλανήτες».
Ο Ευκλείδης αφιέρωσε μία ημέρα από την εξαετή κύρια αποστολή του για να προεπισκοπήσει την περιοχή του ουρανού που θα στοχεύσει η Έρευνα Χρονικού Πεδίου του Γαλαξιακού Εξογκώματος του Roman, η οποία θα προσφέρει μία από τις βαθύτερες ματιές που έχουν υπάρξει ποτέ στο κέντρο του Γαλαξία μας. Αν και η εφάπαξ παρατήρηση του Ευκλείδη είναι πιο ρηχή και στερείται κάποιων χρωματικών λεπτομερειών που θα δει το Roman, έχει παρόμοια ανάλυση και καλύπτει μεγαλύτερη περιοχή — περίπου 5 τετραγωνικές μοίρες, δηλαδή περιοχή του ουρανού που αντιστοιχεί περίπου σε 25 πανσελήνους — καθώς η περιοχή έρευνας του Roman δεν είχε ακόμη καθοριστεί όταν έγινε η παρατήρηση, τον Μάρτιο του 2025.
Καλλιτεχνική απεικόνιση που δείχνει τις περιοχές έρευνας του Roman και του Ευκλείδη
Αυτή η καλλιτεχνική απεικόνιση οριοθετεί τις περιοχές του γαλαξιακού πυρήνα που καλύφθηκαν από τον Ευκλείδη, με πορτοκαλί χρώμα, και τη μελλοντική περιοχή έρευνας του τηλεσκοπίου Roman, με πράσινο χρώμα. Οι παρατηρήσεις του Ευκλείδη υπερκαλύπτουν την προγραμματισμένη περιοχή έρευνας του Roman, επειδή η κάλυψη του Roman δεν είχε ακόμη οριστικοποιηθεί όταν ο Ευκλείδης απεικόνισε την περιοχή. Η μόνη εξαίρεση είναι το τμήμα ακριβώς στο γαλαξιακό κέντρο, επειδή οι παρατηρήσεις του Ευκλείδη στο ορατό φως δεν μπορούν να διαπεράσουν την πυκνή σκόνη αυτής της περιοχής, όπως θα μπορέσει να κάνει η υπέρυθρη όραση του Roman.
Διαστημικό Κέντρο Goddard της NASA
Κατά τη διάρκεια της πενταετούς κύριας αποστολής του, το Roman θα απεικονίζει επανειλημμένα μια μικρότερη περιοχή, 1,7 τετραγωνικών μοιρών, δηλαδή περίπου την περιοχή του ουρανού που καλύπτουν 8,5 πανσέληνοι, για να παρακολουθεί πώς εκατοντάδες εκατομμύρια άστρα και άλλα αντικείμενα αλλάζουν σε σύντομα χρονικά διαστήματα. Η παρακολούθηση αυτών των αλλαγών θα αποκαλύψει πλήθη νέων πλανητών, μαζί με πολλά άλλα κοσμικά αντικείμενα και φαινόμενα.
Η σύνδεση της παρατήρησης του Ευκλείδη με την αρχή της συλλογής δεδομένων του Roman ουσιαστικά θα επεκτείνει την έρευνα κατά δύο χρόνια, καθώς οι παρατηρήσεις του Roman για το γαλαξιακό εξόγκωμα αναμένεται να αρχίσουν την άνοιξη του 2027, καθιστώντας δυνατή ακόμη περισσότερη επιστήμη.
Εξόρυξη κρυμμένων θησαυρών
Το Roman θα αναζητά μικροσκοπικές αυξήσεις στο φως των άστρων, οι οποίες προαναγγέλλουν ένα γεγονός μικροβαρυτικού φακού. Αυτό το φαινόμενο κάμψης του φωτός συμβαίνει όταν ένα μαζικό αντικείμενο, όπως ένα άστρο, ένας πλανήτης ή μια μαύρη τρύπα — δηλαδή οποιοδήποτε αντικείμενο με αρκετή βαρύτητα — ευθυγραμμίζεται στενά με ένα άστρο στο βάθος, όπως το βλέπουμε από τη δική μας οπτική γωνία.
Το φως από το μακρινό άστρο καμπυλώνεται καθώς ταξιδεύει μέσα από τον παραμορφωμένο χωροχρόνο που προκαλείται από τη μάζα του κοντινότερου αντικειμένου.
Αυτή η εικόνα από τον Ευκλείδη, με χρώμα που προστέθηκε χρησιμοποιώντας επίγειες εικόνες, εστιάζει στο κέντρο του Γαλαξία μας. Η περιοχή αποκτά τη χρυσαφένια απόχρωσή της από αμέτρητα παλιά, ψυχρά άστρα που έχουν κιτρινωπές αποχρώσεις. Τα άστρα σε αυτή την περιοχή είναι εξαιρετικά πυκνά συγκεντρωμένα, επομένως η παρατήρηση προς αυτή την κατεύθυνση αυξάνει την πιθανότητα εντοπισμού γεγονότων μικροβαρυτικού φακού.
ESA/Euclid/Euclid Consortium/NASA, CFHT, επεξεργασία εικόνας από τους J.-C. Cuillandre και E. Bertin, CEA Paris-Saclay
Αν η ευθυγράμμιση είναι ιδιαίτερα κοντινή, το πλησιέστερο αντικείμενο λειτουργεί σαν κοσμικός φακός, εστιάζοντας και μεγεθύνοντας το φως από το άστρο που βρίσκεται στο βάθος.
«Τις περισσότερες φορές, το αντικείμενο που λειτουργεί ως φακός είναι ένα άλλο άστρο», δήλωσε ο Matthew Penny, επίκουρος καθηγητής στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Λουιζιάνα και συν-επικεφαλής της επιστημονικής ομάδας εξωπλανητών του Ευκλείδη, ο οποίος έχει περάσει πάνω από μία δεκαετία προσομοιώνοντας δεδομένα τόσο του Ευκλείδη όσο και του Roman. «Όμως το Roman θα μπορεί επίσης να ανιχνεύει πλανήτες που περιφέρονται γύρω από αυτά τα άστρα, καθώς και κάθε είδους παράξενα αντικείμενα που είναι σχεδόν αδύνατο να βρεθούν με οποιονδήποτε άλλο τρόπο».
Ανάμεσα σε αυτά τα παράξενα αντικείμενα είναι οι μαύρες τρύπες που μένουν πίσω μετά τον θάνατο των πιο μαζικών άστρων. Οι αστρονόμοι πιστεύουν ότι θα πρέπει να υπάρχουν περίπου 100 εκατομμύρια τέτοιες μαύρες τρύπες αστρικής μάζας στον Γαλαξία μας, αλλά μέχρι στιγμής έχουν εντοπίσει αυτά τα αόρατα αντικείμενα σχεδόν αποκλειστικά όταν αλληλεπιδρούν με ένα συνοδό άστρο. Ωστόσο, θεωρείται ότι οι περισσότερες περιπλανώνται μόνες τους στον Γαλαξία. Το Roman θα τις εντοπίζει ακόμη και όταν δεν υπάρχει τίποτα κοντά τους που να αποκαλύπτει την παρουσία τους.
Ενώ τα γεγονότα μικροβαρυτικού φακού που δημιουργούνται από πλανήτες διαρκούν συνήθως ώρες ή ημέρες, οι μαύρες τρύπες συγκεντρώνουν τόσο μεγάλη μάζα ώστε μπορούν να κάμψουν το φως σε πολύ μεγαλύτερη περιοχή του διαστήματος, δημιουργώντας πολύ πιο μακρά σήματα. Αυτό σημαίνει ότι οι αστρονόμοι μπορεί να χρειαστεί να τις παρατηρούν για χρόνια, ώστε να δουν τα αντικείμενα να βγαίνουν από την ευθυγράμμιση.
«Τα επιπλέον δύο χρόνια που προσφέρει ο Ευκλείδης δίνουν στους αστρονόμους περισσότερο χρόνο για να παρακολουθήσουν τον φακό και το άστρο-πηγή να απομακρύνονται το ένα από το άλλο, καθιστώντας ευκολότερο τον εντοπισμό του φακού και τη μέτρηση της μάζας του», δήλωσε ο Himanshu Verma, μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Λουιζιάνα, ο οποίος αναλύει εικόνες του Ευκλείδη για να βοηθήσει τους επιστήμονες να προβλέψουν και να κατανοήσουν καλύτερα τα γεγονότα μικροβαρυτικού φακού που αναμένεται να παρατηρήσει το Roman.
Εικόνα του Hubble από το κέντρο του Γαλαξία
Αυτή η εικόνα από το όργανο Advanced Camera for Surveys του Διαστημικού Τηλεσκοπίου Hubble της NASA αποτελεί μέρος μιας έρευνας 1,1 τετραγωνικής μοίρας του κέντρου του Γαλαξία μας. Η πλήρης έρευνα του Hubble, η οποία αποτελείται από περισσότερες από 350 ξεχωριστές εικόνες που λήφθηκαν σε διάστημα περίπου 14 μηνών, είναι μικρότερη αλλά υψηλότερης ανάλυσης από τις παρατηρήσεις του Ευκλείδη της ESA, και αμφότερες επικαλύπτονται με την περιοχή που θα καλύψει το Roman.
Καταγράφοντας εικόνες προεπισκόπησης χρόνια πριν το Roman ξεκινήσει την αναζήτησή του για γεγονότα μικροβαρυτικού φακού, το Hubble και ο Ευκλείδης παρέχουν πρώιμα σημεία αναφοράς που θα βοηθήσουν τους αστρονόμους να μετρήσουν τις κινήσεις των άστρων και να χαρακτηρίσουν καλύτερα τους πλανήτες και άλλα αντικείμενα που θα ανακαλύψει το Roman.
Προσαρμογή από Terry et al. 2026
Ενώ οι περισσότερες μέθοδοι αναζήτησης πλανητών είναι καλύτερες στον εντοπισμό καυτών κόσμων που βρίσκονται πολύ κοντά στο μητρικό τους άστρο, η μέθοδος του μικροβαρυτικού φακού είναι καλύτερη στην ανίχνευση κόσμων σε τροχιές μεγαλύτερες από εκείνη της Γης. Αυτό περιλαμβάνει πλανήτες που περιστρέφονται γύρω από τα άστρα τους σε αποστάσεις μεγαλύτερες από την τροχιά του Ποσειδώνα γύρω από τον Ήλιο, καθώς και πλανήτες που έχουν εκτιναχθεί έξω από τα αρχικά τους αστρικά συστήματα και πλέον είναι καταδικασμένοι να περιπλανώνται μόνοι τους στον Γαλαξία.
«Όταν το Roman τους εντοπίσει, οι αστρονόμοι θα μπορούν να διασταυρώσουν τις παλαιότερες παρατηρήσεις του Ευκλείδη για να αναζητήσουν άστρα κοντά στο αντικείμενο που λειτουργεί ως φακός, ώστε να επιβεβαιώσουν αν ένας πλανήτης είναι πράγματι περιπλανώμενος ή απλώς βρίσκεται σε πολύ μακρινή τροχιά γύρω από το μητρικό του άστρο», δήλωσε ο David Bennett, ανώτερος ερευνητής και ειδικός στον μικροβαρυτικό φακό στο Πανεπιστήμιο του Μέριλαντ, College Park, και στο Διαστημικό Κέντρο Goddard της NASA.
Χαρτογράφηση του Γαλαξία μας
Οι επιστήμονες θα συνδυάσουν επίσης τα δεδομένα του Ευκλείδη με την Έρευνα του Γαλαξιακού Επιπέδου του Roman. Αυτό το πρόγραμμα παρατήρησης θα αποκαλύψει τον Γαλαξία μας με πρωτοφανή λεπτομέρεια σε μια περιοχή περίπου 400 φορές μεγαλύτερη από την έρευνα του γαλαξιακού εξογκώματος. Σε έναν μήνα παρατηρήσεων κατανεμημένων σε δύο χρόνια, η έρευνα του Roman θα αποκαλύψει δεκάδες δισεκατομμύρια άστρα και θα εξερευνήσει δομές που μέχρι τώρα δεν έχουν χαρτογραφηθεί.
Η μελέτη του ίδιου μας του Γαλαξία είναι δύσκολη, επειδή μοιάζει με προσπάθεια χαρτογράφησης του ανθρώπινου σώματος από το εσωτερικό ενός κυττάρου· υπάρχουν πολλά πράγματα στη μέση που εμποδίζουν την εικόνα. Ο συνδυασμός των παρατηρήσεων του Ευκλείδη με εκείνες του Roman θα επιτρέψει στους αστρονόμους να παρακολουθούν τα άστρα καθώς κινούνται αργά στον ουρανό. Επειδή τα άστρα σε διαφορετικά μέρη του Γαλαξία τείνουν να ακολουθούν διαφορετικές τροχιές, αυτό θα βοηθήσει τους αστρονόμους να καταλάβουν σε ποιο τμήμα του Γαλαξία βρίσκονται αυτά τα άστρα.
«Μία από τις πιο συναρπαστικές πτυχές των παρατηρήσεων του Ευκλείδη είναι ότι μας δίνουν την ευκαιρία να δοκιμάσουμε και να βελτιώσουμε τα μοντέλα του Γαλαξία μας», είπε ο Penny.
Η μονοήμερη παρέκκλιση του Ευκλείδη από την κύρια αποστολή του προσφέρει επιστημονικό όφελος που θα διαρκέσει για χρόνια και δείχνει πόσα περισσότερα μπορούν να προκύψουν όταν τα τηλεσκόπια συνεργάζονται.
«Δείξαμε ότι αυτά τα δύο τηλεσκόπια μπορούν να συνεργαστούν για να κάνουν επιστήμη που ξεπερνά αυτό για το οποίο είχε αρχικά σχεδιαστεί το καθένα», δήλωσε ο Rhodes. «Με αυτόν τον τρόπο, δημιουργήσαμε ένα μοντέλο για μελλοντικές συντονισμένες παρατηρήσεις, οι οποίες μπορούν να ξεκλειδώσουν πολύ περισσότερες ανακαλύψεις απ’ όσες θα μπορούσε να κάνει κάθε αποστολή μόνη της».
Για να μάθετε περισσότερα σχετικά με την αποστολή Roman, επισκεφθείτε:
Ashley Balzer
Η Ashley είναι η επικεφαλής επιστημονική συντάκτρια για το Διαστημικό Τηλεσκόπιο Nancy Grace Roman της NASA.
