του Θεόδωρου Ατματζίδη, Υποστρατήγου ε.α.
Υπάρχουν περίοδοι κατά τις οποίες ένα πολιτικό σύστημα διατηρεί τη θεσμική του λειτουργία, ενώ παράλληλα μεταβάλλονται σταδιακά οι κοινωνικές στάσεις απέναντί του. Η οικονομία μπορεί να αναπτύσσεται, οι θεσμοί να λειτουργούν τυπικά και οι κυβερνήσεις να συνεχίζουν να λαμβάνουν αποφάσεις. Παράλληλα, όμως, η σχέση της κοινωνίας με το πολιτικό σύστημα μπορεί να μεταβάλλεται.
Η σημερινή Ελλάδα μπορεί να εξεταστεί υπό το πρίσμα αυτό . Δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία για την πρόβλεψη συγκεκριμένης πολιτικής εξέλιξης, αλλά καταγράφονται διαφορετικές μορφές δυσαρέσκειας, δυσπιστίας και αποστασιοποίησης. Το κύριο ερώτημα είναι αν αυτές οι πιέσεις αρχίζουν να συνδέονται και να δημιουργούν προϋποθέσεις ευρύτερης πολιτικής μεταβολής.
Σε αυτό το πλαίσιο είναι χρήσιμη η έννοια της κρίσιμης μάζας (critical mass).
Από τη δυσαρέσκεια στην «κρίσιμη μάζα»
Στις κοινωνικές επιστήμες, η «κρίσιμη μάζα» περιγράφει την κατάσταση στην οποία ένας επαρκής αριθμός αλληλεξαρτώμενων ατομικών αποφάσεων μπορεί να οδηγήσει σε συλλογική δράση ή να μεταβάλει τη δυναμική ενός συστήματος. Η σχετική συζήτηση συνδέεται ιδιαίτερα με το έργο των Pamela Oliver, Gerald Marwell και Ruy Teixeira. Παράλληλα, τα μοντέλα κατωφλίου του Mark Granovetter εξετάζουν πώς η συμπεριφορά ενός ατόμου μπορεί να εξαρτάται από τον αριθμό των άλλων που έχουν ήδη κινηθεί προς την ίδια κατεύθυνση. [1][2]
Η αξία αυτής της προσέγγισης δεν προϋποθέτει ότι όλοι οι πολίτες έχουν τις ίδιες απόψεις. Άτομα με διαφορετικές αφετηρίες και προτεραιότητες μπορεί να συγκλίνουν σταδιακά στην εκτίμηση ότι το πολιτικό σύστημα δεν ανταποκρίνεται επαρκώς στις προσδοκίες τους.
Η αφετηρία διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο. Για κάποιον είναι η ακρίβεια. Για άλλον η στέγαση. Για κάποιον τρίτο η αντίληψη ότι η πολιτεία δεν αντιμετωπίζει όλους τους πολίτες ισότιμα. Για άλλους είναι η δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς, η διαχείριση μιας κρίσης, ένα σκάνδαλο ή η εκτίμηση ότι η πολιτική δεν προσφέρει αποτελεσματικές λύσεις.
Καθεμία από αυτές τις αιτίες μπορεί, μόνη της, να μην αρκεί για να προκαλέσει πολιτική αλλαγή. Η πολιτική σημασία τους αυξάνεται όταν αρχίζουν να συνδέονται.
Η συσσώρευση δεν γίνεται πάντα αντιληπτή
Ένα βασικό χαρακτηριστικό τέτοιων διαδικασιών είναι ότι η συσσώρευση συχνά δεν γίνεται αντιληπτή σε πραγματικό χρόνο.
Η Ελλάδα έχει περάσει διαδοχικές κρίσεις: οικονομική κρίση, μεταναστευτικές πιέσεις, πανδημία, ενεργειακή κρίση, πόλεμο στην Ευρώπη και συνεχιζόμενη γεωπολιτική αβεβαιότητα. Κάθε κρίση αφήνει οικονομικό, κοινωνικό και ψυχολογικό αποτύπωμα. Το αποτέλεσμα δεν είναι απαραίτητα μία ενιαία κοινωνική αντίδραση, αλλά η συσσώρευση διαφορετικών εμπειριών.
Η εικόνα της εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς είναι ενδεικτική. Σύμφωνα με την έρευνα του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (Organisation for Economic Co-operation and Development – OECD) για το 2025, που δημοσιεύθηκε το 2026, το ποσοστό των πολιτών στην Ελλάδα που δήλωσαν υψηλή ή μέτρια υψηλή εμπιστοσύνη στην εθνική κυβέρνηση μειώθηκε από 32% το 2023 σε 24% το 2025, έναντι 40% κατά μέσο όρο στις χώρες του OECD.33 Η ίδια έρευνα επισημαίνει ότι η αίσθηση πολιτικής φωνής και δυνατότητας επιρροής αποτελεί σημαντικό παράγοντα των διαφορών στην εμπιστοσύνη.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η ελληνική κοινωνία έχει απορρίψει τους θεσμούς ή ότι βρίσκεται σε θεσμική κατάρρευση. Σημαίνει ότι σημαντικό τμήμα της εμφανίζει χαμηλή εμπιστοσύνη στην πολιτική διαδικασία. Το στοιχείο αυτό είναι σχετικό με την εκτίμηση του κατά πόσο μπορεί να διαμορφωθεί κρίσιμη μάζα.
Η σημερινή Ελλάδα και η διάκριση μεταξύ δυσαρέσκειας και πολιτικής μετατόπισης
Η κοινωνική δυσαρέσκεια δεν μεταφράζεται αυτόματα σε μία ενιαία πολιτική επιλογή.
Η δημοσκόπηση της ALCO, που δημοσιεύθηκε στις 21 Σεπτεμβρίου 2026, κατέγραψε ότι το 67% των ερωτηθέντων επιθυμεί αλλαγή κυβέρνησης. Παράλληλα, η ίδια μέτρηση έδειξε δυσκολία εντοπισμού μιας εναλλακτικής πολιτικής πρότασης με αντίστοιχη αποδοχή. [4] Το εύρημα διακρίνει τη δυσαρέσκεια από την πολιτική μετατόπιση.
Η πρώτη μπορεί να υπάρχει χωρίς τη δεύτερη.
Για να μεταβληθεί ουσιαστικά η συμπεριφορά ενός πολιτικού συστήματος, δεν αρκεί η αύξηση της δυσαρέσκειας. Ένα τμήμα της κοινωνίας πρέπει να περάσει από την ατομική διαπίστωση στην πολιτική πράξη.
Ο Granovetter περιγράφει αυτή τη διαδικασία μέσω της έννοιας του «κατωφλίου»: διαφορετικοί άνθρωποι αλλάζουν συμπεριφορά σε διαφορετικό σημείο, ανάλογα με το τι κάνουν οι γύρω τους.[2] Πολιτικά, αυτό σημαίνει ότι ένας πολίτης μπορεί να είναι δυσαρεστημένος αλλά να μην αλλάζει επιλογή. Ένας δεύτερος μπορεί να αλλάξει μόνο όταν διαπιστώσει ότι αλλάζουν και άλλοι. Ένας τρίτος μπορεί να χρειάζεται ακόμη μεγαλύτερη μετατόπιση.
Για τον λόγο αυτό, η αλλαγή δεν εξελίσσεται απαραίτητα γραμμικά.
Από την ατομική δυσαρέσκεια στη συλλογική δυναμική
Το φαινόμενο της «κρίσιμης μάζας» εμφανίζεται όταν διαφορετικές δυσαρέσκειες αρχίζουν να αποκτούν κοινό πολιτικό νόημα.
Τότε η ακρίβεια δεν αντιμετωπίζεται μόνο ως οικονομικό πρόβλημα. Συνδέεται με την αντίληψη περί κοινωνικής δικαιοσύνης.
Η στέγαση δεν αφορά μόνο την αγορά ακινήτων. Συνδέεται με την αντίληψη ότι μια ολόκληρη γενιά δυσκολεύεται να αποκτήσει οικονομική ανεξαρτησία.
Η χαμηλή εμπιστοσύνη στους θεσμούς δεν αφορά μόνο την πολιτική. Μπορεί να επεκταθεί στην αξιολόγηση της ικανότητας του κράτους να λειτουργεί αποτελεσματικά και δίκαια.
Έτσι διαμορφώνεται ένα σύνολο αλληλοσυνδεόμενων αντιλήψεων.
Δεν είναι απαραίτητο όλοι να συμφωνούν σε μια κοινή ιδεολογία. Αρκεί να συγκλίνουν σε μια κοινή διάγνωση: «κάτι στο υπάρχον σύστημα δεν λειτουργεί όπως θα έπρεπε».
Αυτό δεν συνιστά πολιτική ανατροπή. Μπορεί, όμως, να αποτελέσει κοινωνική προϋπόθεσή της.
Η οικονομία και το χάσμα με την καθημερινότητα
Η ελληνική οικονομία έχει βελτιώσει τα τελευταία χρόνια αρκετούς μακροοικονομικούς δείκτες. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι κάθε πολίτης βιώνει αντίστοιχη βελτίωση στην καθημερινότητά του.
Η άνοδος του κόστους ζωής παραμένει κεντρική ανησυχία στην Ευρώπη, σύμφωνα με το Standard Eurobarometer 105 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Οι οικονομικές πιέσεις εξακολουθούν να επηρεάζουν σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες αξιολογούν την προσωπική τους κατάσταση.[5] Στην Ελλάδα, η πολιτική συζήτηση του Σεπτεμβρίου 2026 επικεντρώθηκε στην αγοραστική δύναμη, στους μισθούς, στη φορολογία και στο κόστος ζωής, ενώ η κυβέρνηση ανακοίνωσε πακέτο μέτρων ύψους περίπου 3,5 δισ. ευρώ για την περίοδο έως το 2030.[6]
Το ζήτημα είναι ότι ένα κράτος μπορεί να βελτιώνει τους οικονομικούς του δείκτες, ενώ σημαντικό τμήμα της κοινωνίας να θεωρεί ότι η προσωπική του κατάσταση δεν βελτιώνεται με τον ίδιο ρυθμό.
Όταν διευρύνεται η απόσταση ανάμεσα στη μακροοικονομική εικόνα και την καθημερινή εμπειρία, οι πολίτες αξιολογούν την πολιτική όχι μόνο με βάση τους αριθμούς, αλλά και με βάση τις επιπτώσεις που αντιλαμβάνονται στην προσωπική τους ζωή.
Η «κρίσιμη μάζα» δεν σημαίνει αναγκαστικά ανατροπή
Η χρήση της έννοιας «κρίσιμη μάζα» δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα βρίσκεται αναγκαστικά μπροστά σε πολιτική ανατροπή. Ούτε επιτρέπει πρόβλεψη για το αποτέλεσμα μιας επόμενης εκλογικής αναμέτρησης.
Η κρίσιμη μάζα μπορεί να οδηγήσει σε διαφορετικές μορφές αλλαγής: μετακίνηση ψηφοφόρων, αναδιάταξη κομματικών συμμαχιών, ενίσχυση νέων σχηματισμών, αλλαγή θεματολογίας, μεγαλύτερη αποχή ή προσωρινή ενίσχυση του υφιστάμενου συστήματος, αν αυτό καταφέρει να απορροφήσει τη δυσαρέσκεια.
Αυτό καθιστά την έννοια χρήσιμη ως εργαλείο ανάλυσης. Δεν προβλέπει το αποτέλεσμα. Εξετάζει τι συμβαίνει όταν οι ατομικές αποφάσεις αρχίζουν να αλληλεπιδρούν σε μεγάλη κλίμακα.
Πού βρίσκεται η Ελλάδα;
Η πιο ασφαλής εκτίμηση δεν είναι ότι η Ελλάδα έχει φτάσει σε κάποιο συγκεκριμένο «σημείο βρασμού». Είναι ότι βρίσκεται σε περίοδο συσσώρευσης κοινωνικών και πολιτικών πιέσεων.
Υπάρχουν ενδείξεις μειωμένης εμπιστοσύνης προς την κυβέρνηση.[3] Υπάρχει έντονη ανησυχία για το κόστος ζωής.[50] Υπάρχει καταγεγραμμένη επιθυμία για πολιτική αλλαγή, αλλά όχι αντίστοιχη συγκέντρωση εμπιστοσύνης σε μια εναλλακτική πολιτική ηγεσία.[4] Παράλληλα, η δυσαρέσκεια, η αποστασιοποίηση και η αναζήτηση νέων επιλογών συνυπάρχουν.
Αυτό δεν αποδεικνύει ότι έχει ήδη δημιουργηθεί κρίσιμη μάζα.
Δείχνει, όμως, ότι υπάρχουν αρκετοί παράγοντες που αξίζει να παρακολουθούνται.
Το κρίσιμο ζήτημα είναι αν οι διαφορετικές δυσαρέσκειες θα συγκλίνουν σε κοινή πολιτική συμπεριφορά. Αν παραμείνουν αποσπασματικές, το σύστημα μπορεί να συνεχίσει να απορροφά τις πιέσεις. Αν αρχίσουν να αλληλοενισχύονται, η πολιτική δυναμική μπορεί να μεταβληθεί ταχύτερα από όσο υποδεικνύουν οι προηγούμενες τάσεις.
Τα πολιτικά συστήματα δεν μεταβάλλονται απαραίτητα όταν η κοινωνική δυσαρέσκεια βρίσκεται στο υψηλότερο επίπεδό της. Μπορεί να μεταβληθούν όταν ένα κρίσιμο τμήμα της κοινωνίας πάψει να θεωρεί δεδομένη την υπάρχουσα κατάσταση.
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να βρίσκεται σε «κρίση» με την κλασική έννοια για να βρίσκεται σε διαδικασία πολιτικής μεταβολής. Μπορεί να περνά μια λιγότερο εμφανή φάση, κατά την οποία συσσωρεύονται οι προϋποθέσεις μιας αλλαγής που δεν έχει ακόμη αποκτήσει συγκεκριμένη μορφή.
Αυτό είναι το βασικό αναλυτικό ενδιαφέρον της έννοιας της κρίσιμης μάζας.
Δεν μας λέει πότε θα αλλάξει η Ελλάδα.
Μας βοηθά να θέσουμε ένα πιο συγκεκριμένο ερώτημα:
Πόση κοινωνική δυσαρέσκεια μπορεί να απορροφήσει ένα πολιτικό σύστημα πριν η ατομική δυσαρέσκεια αρχίσει να μετατρέπεται σε συλλογική πολιτική δυναμική;
Το ερώτημα αυτό μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο παρακολούθησης τους επόμενους μήνες.
Πηγές
11 Oliver, Pamela E., Marwell, Gerald & Teixeira, Ruy, A Theory of the Critical Mass. I. Interdependence, Group Heterogeneity, and the Production of Collective Action, American Journal of Sociology, Vol. 91, No. 3, 1985.
22 Granovetter, Mark, Threshold Models of Collective Behavior, American Journal of Sociology, Vol. 83, No. 6, 1978.
33 Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD), Survey on Drivers of Trust in Public Institutions 2026 Results: Greece, 29 June 2026.
44 ALCO poll, September 2026, as reported by Kathimerini and SKAI, 21 September 2026.
55 European Commission, Standard Eurobarometer 105 – Spring 2026, May 2026.
66 Reuters, Greek PM unveils plan to boost incomes ahead of elections, 5 September 2026.
Σημείωση μεθοδολογίας: Η «κρίσιμη μάζα» χρησιμοποιείται εδώ ως έννοια από τη βιβλιογραφία της συλλογικής δράσης και όχι ως πρόβλεψη ότι η Ελλάδα έχει ήδη περάσει ένα συγκεκριμένο, μετρήσιμο κατώφλι. Τα δημοσκοπικά στοιχεία αποτυπώνουν συγκεκριμένες χρονικές στιγμές και δεν αποτελούν από μόνα τους απόδειξη μελλοντικής πολιτικής εξέλιξης.
Θεόδωρος Ατματζίδης
Ο Υποστράτηγος ΕΑ Θεόδωρος Ατματζίδης, έχει υπηρετήσει σε ανώτατες θέσεις στρατηγικής ασφάλειας, πληροφοριών, διοίκησης και διεθνών σχέσεων, με πολυετή υπηρεσία στο ΝΑΤΟ, στο ΓΕΣ και στο Γενικό Επιτελείο Εθνικής Άμυνας. Υπηρέτησε ως Director – Assistant Chief of Staff (ACOS) (2019–2021), καθώς και ως Executive Officer στο Public Affairs Office (2006–2009) στο NATO SHAPE Mons- Βέλγιο , με ευθύνη στη στρατηγική επικοινωνία και διεθνή εκπροσώπηση. Διετέλεσε επίσης ως Τμηματάρχης στην Διεύθυνση Εξοπλισμών του ΓΕΣ , ως Διευθυντής Πληροφοριών και Ασφάλειας και Διευθυντής Αντικατασκοπείας στο ΓΕΕΘΑ, ενώ έχει διατελέσει και καθηγητής στη Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Διαθέτει μεταπτυχιακούς τίτλους στις Στρατηγικές Σπουδές και στη Διοίκηση .
