πηγή: Στράβων

Φωτογραφία του USS MacLeish απο το αρχείο του αμερικανικού Ναυτικού.

Το κείμενο που έστειλες είναι ελληνική απόδοση της υπηρεσιακής μελέτης του Henry P. Beers, U.S. Naval Detachment in Turkish Waters, 1919–1924, η οποία εκδόθηκε από το αμερικανικό Υπουργείο Ναυτικών τον Ιούνιο του 1943. Περιλαμβάνει επιπλέον πρόλογο, εισαγωγή, σημειώσεις και συμπεράσματα των Ελλήνων επιμελητών. Αυτή η διάκριση έχει σημασία: ο Beers καταγράφει κυρίως την οργάνωση και τη δράση της αποστολής, ενώ οι επιμελητές ασκούν πιο έντονη κριτική στην πολιτική των ΗΠΑ και ειδικά στον ναύαρχο Μαρκ Μπρίστολ.

Η κεντρική εικόνα είναι η εξής: οι Ηνωμένες Πολιτείες, παρότι δεν είχαν πολεμήσει την Οθωμανική Αυτοκρατορία και δεν συμμετείχαν ως δύναμη κατοχής στην Κωνσταντινούπολη, διατήρησαν ισχυρή ναυτική παρουσία στην Ανατολική Μεσόγειο και τον Εύξεινο Πόντο. Τα πλοία τους προστάτευαν Αμερικανούς πολίτες και ιδρύματα, υποστήριζαν αποστολές αρωγής, συγκέντρωναν πληροφορίες και εξυπηρετούσαν εμπορικά και διπλωματικά συμφέροντα. <u>Η ανθρωπιστική δράση και η προώθηση της αμερικανικής επιρροής εξελίσσονταν μέσα από την ίδια ναυτική υποδομή.</u>

1. Γιατί βρέθηκαν οι ΗΠΑ στην περιοχή

Μετά την Ανακωχή του Μούδρου, τον Οκτώβριο του 1918, η Οθωμανική Αυτοκρατορία κατέρρεε και οι Σύμμαχοι έλεγχαν την Κωνσταντινούπολη και τα Στενά. Η ευρύτερη περιοχή είχε διαλυμένες μεταφορές και επικοινωνίες, ελλείψεις τροφίμων, προσφυγικές ροές και συνεχιζόμενες συγκρούσεις. Στον Εύξεινο Πόντο μαινόταν ο ρωσικός εμφύλιος πόλεμος· στη Μικρά Ασία και στον Καύκασο διαμορφώνονταν νέοι συσχετισμοί ισχύος.

Οι ΗΠΑ είχαν διαφορετική θέση από τη Βρετανία και τη Γαλλία. Οι σχέσεις τους με την Οθωμανική Αυτοκρατορία είχαν διακοπεί το 1917, χωρίς οι δύο χώρες να κηρύξουν μεταξύ τους πόλεμο. Παράλληλα, υπήρχαν στην περιοχή αμερικανικά σχολεία, ιεραποστολές, φιλανθρωπικά ιδρύματα, πολίτες και επιχειρήσεις. Η Ουάσιγκτον ήθελε να παρακολουθεί τις εξελίξεις και να προστατεύει αυτή την παρουσία, χωρίς να ενταχθεί επισήμως στο καθεστώς συμμαχικής κατοχής.

Το αμερικανικό Υπουργείο Εξωτερικών ζήτησε λοιπόν έναν ανώτερο αξιωματικό του Ναυτικού και ένα πλοίο μόνιμης παρουσίας στην Κωνσταντινούπολη. Η αποστολή ανατέθηκε στον υποναύαρχο Μαρκ Λάμπερτ Μπρίστολ. Οι αρχικές οδηγίες του ήταν εξαιρετικά γενικές: να προστατεύει τα αμερικανικά συμφέροντα και να ενεργεί όπως έκρινε σωστό. <u>Αυτή η ευρύτητα οδηγιών έδωσε στον Μπρίστολ μεγάλη προσωπική ευχέρεια να καθορίζει την καθημερινή αμερικανική στάση επί τόπου.</u> (PDF, σ. 4, 9–12)

2. Ο Μπρίστολ ως ναύαρχος και διπλωμάτης

Η αμερικανική ναυτική μοίρα συγκροτήθηκε στην Κωνσταντινούπολη τον Ιανουάριο του 1919. Ο Μπρίστολ δεν περιορίστηκε στη διοίκηση των πλοίων. Διαπραγματευόταν με συμμαχικές και τουρκικές αρχές, παρακολουθούσε τις πολιτικές εξελίξεις, λάμβανε πληροφορίες από προξένους σε όλη την περιοχή και συντόνιζε τη μετακίνηση προσωπικού και υλικού.

Αρχικά το επίσημο καθεστώς του ήταν ασαφές. Τον Αύγουστο του 1919 ορίστηκε Ύπατος Αρμοστής των ΗΠΑ στην Τουρκία. Έκτοτε είχε δύο διακριτούς ρόλους: για τα διπλωματικά ζητήματα λογοδοτούσε στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ, ενώ ως ναυτικός διοικητής υπαγόταν στη ναυτική ιεραρχία. Στην πρεσβεία λειτουργούσαν μάλιστα χωριστά διπλωματικό και ναυτικό επιτελείο.

Η πρακτική του ισχύς στηριζόταν και στις επικοινωνίες. Η αποστολή εγκατέστησε ασύρματο στην πρεσβεία, ώστε να συνδέεται με τα πλοία και την Ουάσιγκτον. Αμερικανοί πρόξενοι και άλλοι εκπρόσωποι από τη Σμύρνη, τη Σαμψούντα, τη Βαγδάτη, τη Βηρυτό και άλλες πόλεις τροφοδοτούσαν ένα εκτεταμένο δίκτυο ενημέρωσης. Ο Μπρίστολ λειτουργούσε ταυτόχρονα ως διοικητής στόλου, κέντρο πληροφοριών και επικεφαλής της αμερικανικής διπλωματικής παρουσίας. (PDF, σ. 11–17)

3. Πώς λειτουργούσε η ναυτική αποστολή

Η μελέτη του Beers αφιερώνει αξιοσημείωτο χώρο σε όσα συνήθως λείπουν από μια πολιτική αφήγηση: λιμενικά γραφεία, καύσιμα, επισκευές, ιατρική περίθαλψη, ταχυδρομείο, ασύρματες επικοινωνίες και εναλλαγή πλοίων. Η βάση της Κωνσταντινούπολης υποστήριζε αντιτορπιλικά που κινούνταν από το Αιγαίο και τις ακτές της Ανατολίας έως τον Καύκασο και τη βόρεια ακτή του Ευξείνου Πόντου.

Τα πλοία δεν βρίσκονταν όλα διαρκώς στο ίδιο μέρος. Έκαναν περιπολίες, μετέφεραν ανθρώπους και αλληλογραφία, χρησίμευαν ως σταθμοί ασυρμάτου και επισκέπτονταν λιμάνια όπου υπήρχαν Αμερικανοί ή εξελισσόταν κρίση. Το καλοκαίρι του 1920 η δύναμη είχε φθάσει τα δώδεκα αντιτορπιλικά. Μετά την καταστροφή της Σμύρνης, το 1922, ενισχύθηκε σε είκοσι.

<u>Η αύξηση της δύναμης μετά τη Σμύρνη δείχνει πόσο σοβαρά αντιμετώπιζε η Ουάσιγκτον τον κίνδυνο νέας κρίσης, ιδίως στην Κωνσταντινούπολη.</u> Οι επιμελητές προσθέτουν την ερμηνεία ότι μια τόσο μεγάλη δύναμη δεν εξυπηρετούσε μόνο ανθρωπιστικούς σκοπούς. Η ίδια η έκθεση καταγράφει πάντως πολλαπλές αποστολές των πλοίων και δεν αποδεικνύει έναν αποκλειστικό σκοπό για την παρουσία τους. (PDF, σ. 12–16, 20–25, 28)

4. Ανθρωπιστική βοήθεια, εμπόριο και αμερικανικά συμφέροντα

Μεγάλο μέρος της αποστολής αφορούσε την υποστήριξη οργανώσεων όπως η Near East Relief, ο Αμερικανικός Ερυθρός Σταυρός και η American Relief Administration. Το Ναυτικό διευκόλυνε την άφιξη φορτίων βοήθειας, τη μεταφορά προσωπικού, την επικοινωνία μεταξύ σταθμών και τη διανομή εφοδίων. Οι αξιωματικοί του λειτουργούσαν ως σύνδεσμοι με τις συμμαχικές και τοπικές αρχές.

Η ίδια υποδομή εξυπηρετούσε και την αμερικανική οικονομική παρουσία. Η έκθεση αναφέρεται στη Standard Oil, σε άλλες επιχειρήσεις που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή και στον ρόλο των ναυτικών υπηρεσιών για τις μεταφορές και τις επικοινωνίες τους. Η εισαγωγή των επιμελητών συνδέει αυτό το ενδιαφέρον με την αμερικανική πολιτική της «ανοιχτής πόρτας»: την επιδίωξη πρόσβασης στις αγορές και στις οικονομικές ευκαιρίες της πρώην Οθωμανικής Αυτοκρατορίας χωρίς αποκλειστικά προνόμια των ευρωπαϊκών δυνάμεων. Εξετάζει επίσης το Σχέδιο Τσέστερ για σιδηροδρομικές και άλλες παραχωρήσεις.

<u>Το ισχυρότερο τεκμηριωμένο συμπέρασμα εδώ είναι η συνύπαρξη αρωγής και οικονομικής προστασίας.</u> Η περαιτέρω θέση ότι η αρωγή ήταν κυρίως κάλυμμα οικονομικών επιδιώξεων αποτελεί ιστορική ερμηνεία των επιμελητών και χρειάζεται σύγκριση με περισσότερα αρχεία. (PDF, σ. 4–6, 14–16)

5. Η Σμύρνη το 1919 και η στάση του Μπρίστολ

Η έκθεση παρακολουθεί την παρουσία αμερικανικών πολεμικών πλοίων στη Σμύρνη γύρω από την απόβαση του ελληνικού στρατού τον Μάιο του 1919. Αναφέρει την άφιξη του θωρηκτού USS Arizona και αντιτορπιλικών, καθώς και την αποβίβαση αμερικανικής φρουράς για περιορισμένο διάστημα.

Ο Μπρίστολ αντιμετώπιζε αρνητικά την ελληνική παρουσία στη Σμύρνη. Κατά την παρουσίαση του Beers, θεωρούσε ότι ακόμη και η περιορισμένη αμερικανική συμμετοχή στα γεγονότα έβλαπτε την επιρροή των ΗΠΑ στους Τούρκους. Προήδρευσε επίσης διεθνούς επιτροπής που εξέτασε επεισόδια μετά την ελληνική απόβαση.

Εδώ το ελληνικό κείμενο επιτρέπει στον αναγνώστη να δει και την τριβή ανάμεσα στο πρωτότυπο και την επιμέλεια: σε ορισμένα σημεία οι επιμελητές αντικαθιστούν ή σχολιάζουν λέξεις όπως «κατάληψη» και «απελευθέρωση». Αυτό δεν είναι ασήμαντη γλωσσική λεπτομέρεια. Οι όροι μεταφέρουν διαφορετική πολιτική και ιστορική οπτική. Για ακριβή παράθεση της αμερικανικής υπηρεσιακής θέσης, πρέπει να διακρίνεται η διατύπωση του Beers από τις παρεμβάσεις σε αγκύλες. (PDF, σ. 18–19)

6. Το κεμαλικό κίνημα και το αρμενικό ζήτημα

Ο Beers περιγράφει την άνοδο του τουρκικού εθνικιστικού κινήματος, τα συνέδρια του 1919, την αντιπαράθεση με τις αποφάσεις των Συμμάχων και τη συγκρότηση κυβέρνησης στην Άγκυρα. Ο Μπρίστολ πίστευε ότι ο διαμελισμός της Τουρκίας θα δημιουργούσε διαρκή αστάθεια. Κατά την έκθεση, θεωρούσε ότι η λύση βρισκόταν σε αποτελεσματική διακυβέρνηση, θρησκευτική ελευθερία και εκπαίδευση και αντιμετώπιζε τους εθνικιστές ως δύναμη ικανή να επικρατήσει.

Η στάση του απέναντι στην Αρμενία είναι ένα από τα πιο επίμαχα σημεία του εγγράφου. Η έκθεση μεταφέρει την πεποίθησή του ότι ένα αμερικανικό καθεστώς εντολής στην Αρμενία θα ενέπλεκε βαθιά τις ΗΠΑ στις συγκρούσεις της περιοχής. Μεταφέρει επίσης εξαιρετικά αμφισβητήσιμες εκτιμήσεις του για την αρμενική εθνική και κρατική υπόσταση. Πρόκειται για απόψεις που αποδίδονται στον Μπρίστολ, όχι για συμπεράσματα που πρέπει να υιοθετηθούν ως ιστορικά δεδομένα.

Οι Έλληνες επιμελητές κρίνουν συνολικά τη στάση του ως ευνοϊκή προς το κεμαλικό κίνημα και επικριτική προς τις ελληνικές και αρμενικές μαρτυρίες. Επισημαίνουν ιδίως ότι η υπηρεσιακή αφήγηση αφιερώνει πολύ λιγότερο χώρο στις διώξεις και τις σφαγές χριστιανικών πληθυσμών από ό,τι στη διοίκηση της αμερικανικής αποστολής. (PDF, σ. 2–3, 7, 18–19, 27–29)

7. Η Κριμαία, οι Ρώσοι πρόσφυγες και ο λιμός

Η αποστολή δεν περιοριζόταν στα οθωμανικά ή τουρκικά παράλια. Κατά τον ρωσικό εμφύλιο πόλεμο, αμερικανικά πλοία παρακολουθούσαν τις εξελίξεις στη νότια Ρωσία και υποστήριξαν την απομάκρυνση αμερικανικού προσωπικού όταν κατέρρευσε η θέση των δυνάμεων του στρατηγού Βράνγκελ στην Κριμαία το 1920.

Στη συνέχεια το αμερικανικό Ναυτικό συνέβαλε στην περίθαλψη περισσότερων από 100.000 Ρώσων στρατιωτών και αμάχων προσφύγων, οι οποίοι είχαν καταφύγει σε περίπου 80 πλοία στο λιμάνι της Κωνσταντινούπολης. Δεν σημαίνει ότι όλοι μεταφέρθηκαν από αμερικανικά πλοία: η έκθεση περιγράφει κυρίως τη βοήθεια και τον συντονισμό μετά την άφιξή τους.

Το 1921–1922, η ναυτική παρουσία συνδέθηκε και με την αντιμετώπιση του λιμού στη σοβιετική Ρωσία. Αμερικανικά αντιτορπιλικά υποστήριξαν την American Relief Administration με μεταφορές, ταχυδρομείο και επικοινωνίες. Η κυβέρνηση των ΗΠΑ, επειδή δεν είχε αναγνωρίσει το σοβιετικό καθεστώς, προσπαθούσε ταυτόχρονα να περιορίζει την επίσημη εμφάνιση πολεμικών πλοίων στα σοβιετικά λιμάνια. <u>Η αποστολή έπρεπε συνεχώς να συνδυάζει επείγουσα ανθρωπιστική ανάγκη με διπλωματικούς περιορισμούς.</u> (PDF, σ. 19–21)

8. Η καταστροφή της Σμύρνης το 1922

Η πιο δραματική ενότητα αφορά τον Σεπτέμβριο του 1922. Καθώς ο ελληνικός στρατός υποχωρούσε και πρόσφυγες συγκεντρώνονταν στη Σμύρνη, ο Μπρίστολ έστειλε αντιτορπιλικά, προσωπικό αρωγής και ιατρικό υλικό. Αμερικανοί ναύτες αποβιβάστηκαν με επίσημη αποστολή την προστασία αμερικανικών ζωών και περιουσιών. Μετά την είσοδο του τουρκικού στρατού και τη μεγάλη πυρκαγιά, τα πλοία απομάκρυναν Αμερικανούς και συμμετείχαν στον συντονισμό μιας πολύ μεγαλύτερης εκκένωσης προσφύγων.

Η έκθεση αναφέρει περίπου 250.000 Έλληνες πρόσφυγες στην προκυμαία και περιγράφει διαπραγματεύσεις με τις τουρκικές αρχές ώστε να χρησιμοποιηθούν ελληνικά πλοία για την απομάκρυνσή τους, υπό τη διεύθυνση Αμερικανών αξιωματικών. Η δράση επεκτάθηκε και σε άλλα μικρασιατικά λιμάνια. Αμερικανικές ανθρωπιστικές οργανώσεις ανέλαβαν στη συνέχεια μέρος της τεράστιας ανάγκης σίτισης και περίθαλψης.

Αυτή η ενότητα χρειάζεται προσεκτική ανάγνωση. <u>Το έγγραφο τεκμηριώνει πραγματική αμερικανική συμμετοχή στην εκκένωση, αλλά η αρχική εντολή προς τους ναύτες αφορούσε πρωτίστως τους Αμερικανούς και την περιουσία τους.</u> Οι επιμελητές επισημαίνουν επίσης προβληματικές διατυπώσεις της έκθεσης για τα αίτια της καταστροφής και για τους Έλληνες που εγκατέλειπαν την πόλη. Στη δική τους σημείωση διευκρινίζουν ειδικά ότι δεν προκύπτει διαταγή προστασίας αποκλειστικά της Standard Oil, παρότι οι εγκαταστάσεις της προστατεύθηκαν ως αμερικανική περιουσία και χρησιμοποιήθηκαν ως χώρος καταφυγής. (PDF, σ. 22–23)

9. Μουδανιά, Λωζάνη και αποχώρηση των πλοίων

Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, η κρίση μεταφέρθηκε προς τα Στενά και την Ανατολική Θράκη. Η έκθεση παρουσιάζει την Ανακωχή των Μουδανιών, τον Οκτώβριο του 1922, και τις διαπραγματεύσεις που ακολούθησαν στη Λωζάνη. Ο Μπρίστολ συμμετείχε στην πρώτη φάση της διάσκεψης ως μέλος της αμερικανικής αντιπροσωπείας. Οι ΗΠΑ δεν ήταν συμβαλλόμενο μέρος της συνθήκης ειρήνης των Συμμάχων με την Τουρκία, αλλά επιδίωκαν δική τους διευθέτηση σχέσεων με το νέο καθεστώς.

Όσο η κατάσταση παρέμενε αβέβαιη, η μεγάλη αμερικανική ναυτική δύναμη διατηρήθηκε στην περιοχή, παρά το κόστος της. Το 1923 άρχισε σταδιακή μείωση. Όταν οι Σύμμαχοι αποχώρησαν από την Κωνσταντινούπολη, οι ΗΠΑ απομάκρυναν επίσης τα περισσότερα πολεμικά τους πλοία από την πόλη, λαμβάνοντας υπόψη την ευαισθησία της νέας τουρκικής κυβέρνησης. Η αποστολή αναδιοργανώθηκε ως Ναυτική Μοίρα Ανατολικής Μεσογείου και τα τελευταία αντιτορπιλικά της επέστρεψαν τον Μάιο του 1924.

Ο Μπρίστολ, όμως, παρέμεινε στην Κωνσταντινούπολη ως Ύπατος Αρμοστής έως το 1927, όταν αποκαταστάθηκαν οι πλήρεις διπλωματικές σχέσεις και τον διαδέχθηκε πρέσβης. Η αρχικά προσωρινή αποστολή του είχε διαρκέσει περισσότερο από οκτώ χρόνια. (PDF, σ. 23–26)

10. Τι υποστηρίζουν οι Έλληνες επιμελητές

Στα τελικά τους συμπεράσματα οι επιμελητές θεωρούν την έκθεση πολύτιμη για τις κινήσεις των πλοίων, την οργάνωση της αποστολής και τον τρόπο άσκησης ισχύος από τις ΗΠΑ. Την ίδια στιγμή υποστηρίζουν ότι ο Beers αποφεύγει μια ουσιαστική αποτίμηση του Μπρίστολ και υποβαθμίζει τις διώξεις των Ελλήνων και των Αρμενίων.

Ερμηνεύουν τη στάση του Μπρίστολ μέσα από τρεις κυρίως παράγοντες: την εκτίμησή του ότι οι κεμαλικοί θα επικρατούσαν, την επιθυμία να αποφευχθεί νέα αμερικανική στρατιωτική εμπλοκή και την προστασία της αμερικανικής πρόσβασης στο εμπόριο και στους πόρους της περιοχής. Υπογραμμίζουν την αντίθεση ανάμεσα στη θετική αξιολόγησή του από την αμερικανική διοίκηση και στην κριτική που του ασκήθηκε για τη στάση του απέναντι στις χριστιανικές κοινότητες.

Το τελικό τους συμπέρασμα είναι πολιτικό και ιστοριογραφικό: η υπηρεσιακή έκθεση δείχνει αποτελεσματικά πώς υπερασπίστηκαν οι ΗΠΑ τα συμφέροντά τους, αλλά χρειάζεται να διαβαστεί δίπλα σε προξενικά αρχεία, ημερολόγια, εκθέσεις ιεραποστόλων και μαρτυρίες προσφύγων για να εξεταστεί πληρέστερα ποιο ήταν το ανθρώπινο κόστος των γεγονότων και τι αποσιωπήθηκε. (PDF, σ. 26–29)

Τα σημαντικότερα σημεία σε σύντομη μορφή

1. <u>Οι ΗΠΑ δεν ήταν δύναμη κατοχής της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αλλά απέκτησαν ουσιαστική επιτόπια ισχύ μέσω του στόλου, των προξένων και του Μπρίστολ.</u>
2. <u>Ο Μπρίστολ συγκέντρωσε διπλωματική και ναυτική εξουσία, με ασυνήθιστα μεγάλη ελευθερία κινήσεων.</u>
3. <u>Η ναυτική υποδομή εξυπηρετούσε ταυτόχρονα αρωγή, εκκενώσεις, συλλογή πληροφοριών και προστασία οικονομικών συμφερόντων.</u>
4. <u>Η Σμύρνη του 1922 αποτελεί την πιο οξεία δοκιμασία της αποστολής: υπήρξε συμμετοχή στη διάσωση προσφύγων, μέσα όμως σε πλαίσιο εντολών που έδινε προτεραιότητα σε αμερικανικές ζωές και περιουσίες.</u>
5. <u>Η έκθεση του 1943 είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για την επιχειρησιακή ιστορία, αλλά η οπτική της και οι παραλείψεις της πρέπει να εξετάζονται κριτικά.</u>

Μια τελευταία προσοχή για τη χρήση του κειμένου: οι αγκύλες, οι διορθώσεις και αρκετές εκτενείς υποσημειώσεις ανήκουν στους Έλληνες επιμελητές. Αν χρησιμοποιήσεις την εργασία σε άρθρο ή μελέτη, καλό είναι κάθε ισχυρισμός να αποδίδεται ρητά είτε στον Beers, είτε στον Μπρίστολ όπως τον παρουσιάζει ο Beers, είτε στους επιμελητές. Έτσι αποφεύγεται να εμφανιστεί μια μεταγενέστερη ερμηνεία ως αυτούσια αμερικανική μαρτυρία.

ΤΟ ΠΛΗΡΕΣ ΚΕΙΜΕΝΟ

Αποστολή ναυτικών δυνάμεων των ΗΠΑ στα τουρκικά ύδατα 1919-1924