Καθώς οι ΗΠΑ και η Κίνα ανταγωνίζονται για το ποιος θα φυτέψει πρώτος τη σημαία του στη Σελήνη, η Ευρώπη χαράσσει έναν σημαντικό αλλά υποτιμημένο ρόλο στο Διάστημα.
Τις τελευταίες δύο εβδομάδες, είδαμε τέσσερις αστροναύτες να κάνουν κάτι που κανένας άνθρωπος δεν είχε πετύχει ποτέ: να ταξιδέψουν 406.771 χιλιόμετρα από τη Γη, γύρω από τη Σελήνη, και πίσω. Κατά την επανείσοδο, έφτασαν τα 38.600 χιλιόμετρα την ώρα — 35 φορές την ταχύτητα του ήχου — ενώ ο αέρας έξω από την κάψουλα υπερθερμάνθηκε και μετατράπηκε σε πλάσμα, προτού τα αλεξίπτωτα επιβραδύνουν το Orion σε μια ήπια προσθαλάσσωση με 27 χιλιόμετρα την ώρα στον Ειρηνικό. Το επίτευγμα είναι μνημειώδες.
Η αποστολή Artemis II μπορεί να φαίνεται σαν ένα ακόμη στεφάνι δάφνης στα επιτεύγματα της NASA, όμως μια κρίσιμη συμβολή προήλθε από την Ευρώπη. Ένα βασικό τμήμα του διαστημοπλοίου Orion ήταν η Ευρωπαϊκή Μονάδα Υπηρεσίας (European Service Module) του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος (ESA).
Ένα απολύτως κρίσιμο σύστημα για την επιβίωση των αστροναυτών, που παρείχε αέρα, νερό, ηλεκτρική ενέργεια, θερμικό έλεγχο και τόσο ακριβή ώθηση, ώστε δύο από τις τρεις προγραμματισμένες διορθώσεις τροχιάς προς τη Σελήνη δεν χρειάστηκε τελικά να πραγματοποιηθούν.
Η κατασκευή της μονάδας περιλάμβανε περισσότερους από 100 ευρωπαίους προμηθευτές σε 13 ευρωπαϊκές χώρες, ενώ η συναρμολόγησή της έγινε από την Airbus Defence and Space στη Γερμανία. Μηχανικοί της ESA στην Ολλανδία και τη Γερμανία υποστήριζαν την αποστολή όλο το εικοσιτετράωρο.
Ο γενικός διευθυντής της ESA, Josef Aschbacher, επαίνεσε τη στενή συνεργασία ανάμεσα στον οργανισμό και την ευρωπαϊκή βιομηχανία, χαρακτηρίζοντάς τη «μια πραγματικά πανευρωπαϊκή προσπάθεια».
«Η Ευρωπαϊκή Μονάδα Υπηρεσίας δείχνει ότι η Ευρώπη έχει την ικανότητα να παραδίδει συστήματα κρίσιμης σημασίας για τις σεληνιακές εξερευνήσεις, αντανακλώντας την ωριμότητα της βιομηχανικής, τεχνολογικής και επιστημονικής της βάσης», δήλωσε στο The European Correspondent ο Δρ Δημήτριος Στροΐκος, επικεφαλής του προγράμματος διαστημικής πολιτικής στο London School of Economics.
Καθώς η Ευρώπη επιδιώκει να κατοχυρώσει τη θέση της ανάμεσα στις κορυφαίες διαστημικές δυνάμεις, αυτή η αποστολή πρόσφερε μια εικόνα του τι μπορεί να πετύχει η ήπειρος στο Διάστημα όταν λειτουργεί συντονισμένα.
Η Κίνα, στο μεταξύ, προωθεί με ταχύτατους ρυθμούς το δικό της σεληνιακό πρόγραμμα, με σχέδια για επανδρωμένη προσελήνωση γύρω στο 2030. Το Πεκίνο κατασκευάζει επίσης μια μόνιμη σεληνιακή βάση μαζί με τη Ρωσία, ως ρητή εναλλακτική απέναντι στο πρόγραμμα Artemis υπό αμερικανική ηγεσία. Όποιος φτάσει πρώτος, θα καθορίσει και τους όρους για όσα θα ακολουθήσουν.
Η Ευρώπη δεν προσπαθεί να κερδίσει αυτή τη νέα κούρσα για τη Σελήνη, τουλάχιστον όχι με τον ίδιο τρόπο. Αντίθετα, οι ευρωπαϊκές χώρες αντιμετωπίζουν το Διάστημα βλέπουν το Διάστημα όχι ως πεδίο επίδειξης ισχύος, αλλά ως εργαλείο που υπηρετεί το δημόσιο συμφέρον. Τα εμβληματικά προγράμματα της ESA — το Copernicus, το πιο προηγμένο δορυφορικό σύστημα παρατήρησης της Γης στον κόσμο, και το Galileo, το ακριβέστερο σύστημα πλοήγησης στον κόσμο — είναι αμφότερα ανοιχτής πρόσβασης και, σε αντίθεση με το αμερικανικό GPS, ανήκουν εξ ολοκλήρου σε πολιτικό φορέα, χωρίς καμία δυνατότητα στρατιωτικής παρέμβασης.
Το ευρωπαϊκό διαστημικό πρόγραμμα μοιάζει λιγότερο με αγώνα δρόμου για κύρος και περισσότερο με μια ερευνητική ατζέντα που εστιάζει στην κατανόηση και τη βελτίωση της ζωής στη Γη.
Και τη στιγμή που η κυβέρνηση Τραμπ κινείται για να τερματίσει τη λειτουργία των δικών της δορυφόρων παρακολούθησης του CO2 — αν και το Κογκρέσο αντιδρά — οι επιστήμονες στρέφονται σε ευρωπαίους εταίρους για να αναλάβουν τη συνέχιση των επιχειρήσεων. Το χάσμα ανάμεσα στα δύο διαφορετικά μοντέλα για το τι σκοπό υπηρετεί το Διάστημα σπάνια υπήρξε πιο ορατό.
«Καμία χώρα από μόνη της δεν μπορεί να εξασφαλίσει τη συνέχεια, την κάλυψη και τα κοινά δεδομένα που απαιτούνται για την παρακολούθηση ενός πλανήτη που αλλάζει», δήλωσε ο Στροΐκος.
Το διακύβευμα αυτού του ερωτήματος εκτείνεται πολύ πέρα από το κλίμα. «Το Διάστημα παραμένει ένας οριζόντιος τομέας, σημαντικός για την περιβαλλοντική παρακολούθηση, τις μεταφορές, την επιστήμη, την ανταγωνιστικότητα και την οικονομική ανάπτυξη», είπε. Σημείωσε, ωστόσο, ότι οι καιροί αλλάζουν. «Υπάρχει σαφώς μια διακριτή στροφή στην Ευρώπη προς τη χρήση του Διαστήματος για λόγους ασφάλειας και άμυνας, ως αποτέλεσμα γεωπολιτικών πιέσεων», συνέχισε.
Η πολιτική προσέγγιση της Ευρώπης στο Διάστημα μόνο αδυναμία δεν είναι, όμως η ήπειρος εξακολουθεί να υστερεί σε πραγματική ανταγωνιστικότητα. Πέρα πολύ από το γεωπολιτικό κύρος, η στρατηγική αυτονομία σε τροχιά αφορά τις επικοινωνίες, την ασφάλεια, την παρακολούθηση του κλίματος και πολλά ακόμη.
Μεγάλο μέρος της καθημερινής μας ζωής εξαρτάται από τους δορυφόρους, και η Ευρώπη εξακολουθεί να βασίζεται σχεδόν ολοκληρωτικά στη NASA ή τη SpaceX για εκτοξεύσεις, πυραύλους, δορυφορικές επικοινωνίες και επανδρωμένες διαστημικές πτήσεις.
Δεν πρόκειται να δούμε σύντομα ένα πλήρως ευρωπαϊκό σεληνιακό πρόγραμμα. Αντί γι’ αυτό, η ESA συνεισφέρει εξοπλισμό σε προγράμματα της NASA, όπως ο σεληνιακός σταθμός Gateway που προορίζεται να τεθεί σε τροχιά γύρω από τη Σελήνη. Όμως τον Μάρτιο, η Ουάσιγκτον ακύρωσε το Gateway, επιλέγοντας αντί γι’ αυτό να κατευθύνει πόρους προς μια επανδρωμένη βάση στη Σελήνη.
«Μένει να φανεί αν η αβεβαιότητα γύρω από άλλες ευρωπαϊκές συνεισφορές στο Artemis θα δώσει περαιτέρω ώθηση στις ίδιες τις ευρωπαϊκές φιλοδοξίες», δήλωσε ο Στροΐκος.
Το ποιος θα είναι μακροπρόθεσμα ο ρόλος της Ευρώπης στη διαστημική εξερεύνηση παραμένει, προς το παρόν, ανοιχτό ερώτημα — ένα ερώτημα στο οποίο οι Βρυξέλλες δεν έχουν ακόμη απαντήσει. «Δεν υπάρχει τίποτε εγγενώς ευρωπαϊκό, αμερικανικό ή κινεζικό στην ίδια τη διαστημική τεχνολογία. Αυτό που έχει σημασία είναι ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιείται», είπε ο Στροΐκος.
Η Toyah Höher και ο Samuel Dempsey
Μιλώντας για τον ρόλο τους στην αποστολή Artemis II, η Siân Cleaver, βιομηχανική υπεύθυνη της Airbus για την Ευρωπαϊκή Μονάδα Υπηρεσίας, δήλωσε στο Payload: «Βρισκόμαστε κάπως αθόρυβα στο παρασκήνιο, κάνοντας τη δουλειά μας ακριβώς όπως είχε σχεδιαστεί».
Όμως, αν η Ευρώπη θέλει να περάσει στο προσκήνιο σε αυτό το πεδίο — και μάλλον θα έπρεπε — θα χρειαστεί να το κάνει συλλογικά.
Ένα βήμα προς αυτή την κατεύθυνση είναι η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για έναν Ευρωπαϊκό Νόμο για το Διάστημα (EU Space Act), με στόχο τη δημιουργία μιας ενιαίας αγοράς για τις διαστημικές δραστηριότητες των κρατών-μελών και των εταιρειών της ΕΕ, με κοινούς κανόνες για την ασφάλεια και τη βιωσιμότητα.
