Στη 1 Οκτωβρίου 2026, στο Ράδιο Ε103 και στην εκπομπή «Αρχίζουν από Ε» καλεσμένοι της Μαρκέλλας Μικέλη, ήταν ο βυζαντινολόγος Paolo Odorico, ομότιμος καθηγητής στην Ecole de Hautes Etudes en Sciences Sociales, Centre des Etudes Byzantines, Neo–helleniques et Sud–Est Europeennes στο Παρίσι και ο δικηγόρος, πρώην βουλευτής και πρώην υφυπουργός Εξωτερικών Μάρκος Μπόλαρης, μίλησαν με αφορμή την επικείμενη επιστροφή στην Ελλάδα 48 κειμηλίων από την Ιερά Μονή Παναγίας Εικοσιφοινίσσης, την Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών. Τα κειμήλια είχαν που είχαν συληθεί κατά την Βουλγαρική κατοχή είχαν μεταφερθεί στη Σόφια το 1917, κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και εκτίθεντο ή φυλάσσονταν στο Εθνικό Μουσείο Ιστορίας της Βουλγαρίας.
Και οι δύο καλεσμένοι εξέφρασαν σοβαρές ανησυχίες για τη συμφωνία πολιτιστικής ανταλλαγής μεταξύ των δύο χωρών και για τον τρόπο με τον οποίο χειρίστηκε το ζήτημα το Υπουργείο Πολιτισμού.
Paolo Odorico: «Κίνδυνος να θεωρηθεί λήξαν το ζήτημα»
Ο κ. Odorico διευκρίνισε ότι πρόκειται για μια πρώτη αντίδραση, καθώς δεν γνωρίζει όλες τις επίσημες λεπτομέρειες. Τα βασικά σημεία της κριτικής του είναι τα εξής:
· Κίνδυνος οριστικού «κλεισίματος» της διεκδίκησης. Με την υπογραφή της συμφωνίας, η Ελλάδα ενδέχεται να αναγνωρίζει έμμεσα ότι το ζήτημα έχει λήξει, ενώ η Βουλγαρία θα κρατήσει το υπόλοιπο και μεγαλύτερο μέρος των κειμηλίων.
· Δυσανάλογη ανταλλαγή και ελλιπής ενημέρωση. Χαρακτήρισε ελάχιστη την επιστροφή 48 κωδίκων, όταν από τις μονές της Βόρειας Ελλάδας (μεταξύ άλλων την Εικοσιφοίνισσα και τον Τίμιο Πρόδρομο Σερρών) έχουν αφαιρεθεί εκατοντάδες ή και χιλιάδες χειρόγραφα και κειμήλια. Τόνισε ότι δεν έχει γίνει γνωστό ποιοι ακριβώς κώδικες επιστρέφονται, κάτι που έχει μεγάλη σημασία διότι διαφέρει πολύ αν πρόκειται για κείμενα του 10ου αιώνα ή για έγγραφα ήσσονος σημασίας του 1800. Υπενθύμισε ότι η βουλγαρική πλευρά ισχυριζόταν διαχρονικά πως δεν είναι βέβαιη η προέλευση των κωδίκων από την Ελλάδα.
· «Επικοινωνιακή φιέστα». Κατά τον ίδιο, η κίνηση εξυπηρετεί την ανάγκη της πολιτικής ηγεσίας του Υπουργείου Πολιτισμού να παρουσιάσει γρήγορο αποτέλεσμα, χωρίς ουσιαστική επιστημονική μελέτη του περιεχομένου και των όρων της συμφωνίας.
· Τα οστά του Τσάρου Σαμουήλ. Για το ότι η Ελλάδα παραδίδει ως αντάλλαγμα τα οστά του Τσάρου Σαμουήλ, σχολίασε με χιούμορ ότι «τέσσερα κόκκαλα δεν αλλάζουν τον κόσμο».
Μάρκος Μπόλαρης: «Υποχρέωση της Βουλγαρίας, όχι παζάρι»
Ο κ. Μπόλαρης, που ασχολείται χρόνια με το θέμα (το 1995, ως πρόεδρος της Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης Σερρών, είχε εκδοθεί σχετικό βιβλίο του Βασίλη Κατσαρού), άσκησε οξεία πολιτική και νομική κριτική στην κυβέρνηση και στο Υπουργείο Πολιτισμού.
· Η νομική βάση. Υποστήριξε ότι η επιστροφή των κειμηλίων δεν είναι θέμα «πολιτιστικής ανταλλαγής», αλλά ρητή υποχρέωση της Βουλγαρίας βάσει διεθνούς συνθήκης. Επικαλέστηκε τα άρθρα 125 και 126 της Συνθήκης του Νεϊγύ (1919), σύμφωνα με τα οποία η Βουλγαρία οφείλει να αναζητήσει και να επιστρέψει στην Ελλάδα όλα τα αντικείμενα αρχαιολογικού, ιστορικού ή καλλιτεχνικού ενδιαφέροντος που αφαιρέθηκαν κατά τον πόλεμο. Κατά τον ίδιο, η «ανταλλαγή» με τα οστά του Τσάρου Σαμουήλ, που είχαν εντοπιστεί από τον καθηγητή Μουτσόπουλο στην Πρέσπα, υποβαθμίζει τα κυριαρχικά και ιδιοκτησιακά δικαιώματα της χώρας.
· Απαράγραπτα δικαιώματα. Απαντώντας σε όσους θεωρούν τη Συνθήκη ξεπερασμένη, υποστήριξε ότι οι διατάξεις της είναι απαράγραπτες. Εξήγησε ότι τα κειμήλια δεν υπήρξαν απλώς κλεμμένα, αλλά λαφυραγωγήθηκαν με τη βία σε εμπόλεμη περίοδο και σε κατεχόμενη χώρα, και ότι τέτοιου είδους σύληση πολιτιστικών αγαθών δεν παραγράφεται.
· Το μέγεθος της λεηλασίας. Αναφέρθηκε στην άνοιξη του 1917, όταν βουλγαρικές στρατιωτικές δυνάμεις λεηλάτησαν τα πατριαρχικά μοναστήρια της Ανατολικής Μακεδονίας και της Θράκης (Εικοσιφοίνισσα, Τίμιος Πρόδρομος Σερρών, Παναγία Καλαμού Ξάνθης και Αρχαγγελιώτισας, Κορνοφολιά Έβρου). Ως ενορχηστρωτή ανέφερε τον Τσέχο βυζαντινολόγο Vladimir Sis, ο οποίος είχε καταγράψει εκ των προτέρων τις κρύπτες των μονών, κερδίζοντας την εμπιστοσύνη των μοναχών. Σύμφωνα με το χειρόγραφο σημειωματάριο του Sis, αφαιρέθηκαν 827 χειρόγραφα, ενώ τα συνολικά κειμήλια (εικόνες, ασημικά, ξυλόγλυπτα) ξεπερνούν τα 1.000 έως 1.300 αντικείμενα. Η επιστροφή μόλις 48, είπε, αποδυναμώνει τη διαπραγματευτική θέση της χώρας για τα υπόλοιπα. Σύμφωνα με τον ίδιο, ο κύριος όγκος τους φυλάσσεται σε πυρηνικό καταφύγιο στη Σόφια, πίσω από το Κέντρο Σλαβοβυζαντινών Ερευνών «Ivan Dujčev», ενώ ορισμένα εκτίθενται στο Εθνικό Εκκλησιαστικό Μουσείο της Σόφιας.
· Το προηγούμενο της Ιαπωνίας. Ανέφερε ότι η Βουλγαρία είχε επιχειρήσει στο παρελθόν να εκθέσει στην Ιαπωνία αντικείμενα από τον Τίμιο Πρόδρομο και την Εικοσιφοίνισσα ως «βουλγαρικές αρχαιότητες». Ο τότε έφορος βυζαντινών αρχαιοτήτων Χαράλαμπος Μπακιρτζής αντιλήφθηκε την υπόθεση και κίνησε διαδικασίες διεθνούς κατάσχεσης. Τότε, κατά τον κ. Μπόλαρη, τα κειμήλια αποσύρθηκαν εσπευσμένα από την έκθεση και επέστρεψαν στη Σόφια με διπλωματικούς σάκους.
· Οι διπλωματικές προσπάθειες του 2018-2019. Ως υφυπουργός Εξωτερικών (2018-2019), είχε συνεννοηθεί απευθείας με τη βουλγαρική πλευρά. Όπως υποστήριξε, είχε επιτευχθεί συναίνεση μεταξύ των δύο πρωθυπουργών και των προέδρων των δύο Δημοκρατιών για την πλήρη εφαρμογή της Συνθήκης του Νεϊγύ και την επιστροφή του συνόλου των κειμηλίων. Η Ελλάδα είχε θέσει δύο επιλογές: είτε εκούσια εφαρμογή της Συνθήκης και πλήρη επιστροφή, είτε παραπομπή στα ευρωπαϊκά δικαστήρια. Η διαδικασία πάγωσε λόγω των πρόωρων εκλογών του 2019, και, κατά τον κ. Μπόλαρη, επί 7,5 χρόνια δεν επαναδραστηριοποιήθηκε.
· Έλλειψη διαφάνειας. Επισήμανε ότι το Υπουργείο Πολιτισμού δεν έχει δημοσιεύσει το κείμενο του Μνημονίου Συνεργασίας, παρά μόνο ένα γενικόλογο δελτίο τύπου. Σε ένα συντεταγμένο κράτος, είπε, θα έπρεπε να έχουν οριστεί επιστημονικές επιτροπές, να έχουν μεταβεί αρχαιολόγοι για αξιολόγηση και να έχει ενημερωθεί η Βουλή.
· Σε οξύ ύφος, χαρακτήρισε τη συμφωνία «ατιμωτική, αισχρή και αξιόποινη», δήλωσε ότι, αν δεν αγγίζει τα όρια της εσχάτης προδοσίας, δεν γνωρίζει πώς αλλιώς να την χαρακτηρίσει, και προανήγγειλε ότι η υπόθεση θα οδηγηθεί στα ποινικά δικαστήρια.
