του Ελευθέριου Τζιόλα, πρώην Υπουργού
Το κείμενο που ακολουθεί βασίζεται σε ομιλία που εκφωνήθηκε στις 21 Σεπτεμβρίου 2026, στην Κεντρική Δημοτική Βιβλιοθήκη Θεσσαλονίκης, κατά την παρουσίαση του βιβλίου «Ευρώπη RESTART» του Βασίλη Μίχου, από τις εκδόσεις Αρμός. Η ομιλία διασκευάστηκε σε άρθρο για τις «Ανιχνεύσεις».
Φωτογραφία: το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο
Η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε μια δοκιμασία που δεν αντιμετωπίζεται με μια ακόμη διακήρυξη προθέσεων. Η ενεργειακή ανασφάλεια, ο βιομηχανικός ανταγωνισμός, ο πόλεμος στην Ουκρανία, η αβεβαιότητα στις σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες και οι κοινωνικές ανισότητες θέτουν το ίδιο ερώτημα: μπορεί η Ευρωπαϊκή Ένωση να αλλάξει πορεία πριν οι αντιφάσεις της γίνουν αδιέξοδα;
Αυτό το ερώτημα διατρέχει το βιβλίο του Βασίλη Μίχου Ευρώπη RESTART. Ο τίτλος του προτείνει μια επανεκκίνηση. Οι εξελίξεις, όμως, αναδεικνύουν την ανάγκη για κάτι βαθύτερο: την αναθεώρηση του τρόπου με τον οποίο η Ένωση αντιλαμβάνεται την ιστορία, τα σύνορα, τη δημοκρατία, την οικονομία και τη θέση της στον κόσμο.
Ιστορία και πολιτισμός ως θεμέλια
Η συζήτηση για το μέλλον της Ευρώπης αρχίζει από τη γνώση του παρελθόντος της. Η ευρωπαϊκή ενοποίηση γεννήθηκε από την εμπειρία των πολέμων, από την επιδίωξη της ειρήνης και από πολιτικούς αγώνες για τη δημοκρατία, την ελευθερία και την κοινωνική δικαιοσύνη. Αν αυτή η διαδρομή περιοριστεί σε έναν κατάλογο συνθηκών και θεσμών, χάνεται το περιεχόμενο που έδωσε στο εγχείρημα νόημα.
Η ιστορική παιδεία και ο πολιτισμός χρειάζεται να βρεθούν ξανά στο κέντρο της ευρωπαϊκής αυτογνωσίας. Η ελληνική πολιτική σκέψη, η ρωμαϊκή νομική παράδοση, ο ανθρωπισμός, ο Διαφωτισμός και οι τραυματικές εμπειρίες του εικοστού αιώνα αποτελούν μέρος μιας σύνθετης κοινής κληρονομιάς. Η αναγνώρισή της μπορεί να βοηθήσει τους Ευρωπαίους πολίτες να συζητήσουν τι θέλουν να οικοδομήσουν μαζί.
Σύνορα, Κύπρος και γεωπολιτικός ρόλος
Μια Ένωση που επιδιώκει να αποκτήσει στρατηγικό ρόλο οφείλει να αντιμετωπίσει καθαρά το ζήτημα του χώρου της. Τα κράτη μέλη έχουν χερσαία, θαλάσσια και εναέρια σύνορα. Κατά την άποψη που αναπτύχθηκε στην ομιλία, η προστασία τους, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, πρέπει να αποτελεί ενιαία ευρωπαϊκή υπόθεση.
Το ζήτημα αυτό αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα για την Ελλάδα και την Κύπρο. Η συνεχιζόμενη κατοχή τμήματος της Κυπριακής Δημοκρατίας θέτει ένα θεμελιώδες ερώτημα για τη συνοχή της Ένωσης. Αν η ΕΕ μιλά για κοινή άμυνα και για προστασία του ευρωπαϊκού χώρου, χρειάζεται να εξηγήσει τι σημαίνουν αυτές οι δεσμεύσεις για ένα κράτος μέλος του οποίου μέρος της επικράτειας παραμένει κατεχόμενο.
Παράλληλα, η Ευρώπη χρειάζεται πιο συγκροτημένη πολιτική για την Ανατολική Μεσόγειο, τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική. Η γεωγραφία της συνδέει άμεσα την ασφάλεια, την ενέργεια, το εμπόριο και τις σχέσεις της με τους γείτονές της. Η απουσία σταθερής στρατηγικής σε αυτές τις περιοχές περιορίζει την πολιτική της επιρροή.
Η δημοκρατική και κοινωνική απόσταση
Η επανεκκίνηση δεν μπορεί να αφορά μόνο την εξωτερική ισχύ της ΕΕ. Αφορά και τη σχέση της με τους πολίτες της. Για πολλούς Ευρωπαίους, οι αποφάσεις λαμβάνονται μακριά από τις ανάγκες της καθημερινής ζωής, ενώ η ακρίβεια, η δυσκολία πρόσβασης στη στέγη, η υποχώρηση υπηρεσιών και η εγκατάλειψη ορισμένων περιφερειών εντείνουν την αποξένωση.
Σε αυτό το έδαφος αναπτύσσονται η δυσπιστία και η ακροδεξιά. Η απάντηση που προτείνεται δεν εξαντλείται στην καταγγελία τους. Απαιτεί αλλαγή πολιτικών προτεραιοτήτων, μεγαλύτερη δημοκρατική συμμετοχή, λογοδοσία και ένα νέο ευρωπαϊκό κοινωνικό συμβόλαιο. Οι κοινωνίες πρέπει να έχουν ουσιαστικό ρόλο στον καθορισμό της πορείας της Ένωσης.
Ένα οικονομικό μοντέλο που εξαντλείται
Για δεκαετίες, η ευρωπαϊκή οικονομία στηρίχθηκε σε συνθήκες που πλέον έχουν αλλάξει: στην αμερικανική προστασία για την ασφάλειά της, στη ρωσική ενέργεια για σημαντικό μέρος της βιομηχανίας της και σε ανοιχτές διεθνείς αγορές για τις εξαγωγές της. Η ρήξη με τη Ρωσία, η άνοδος της Κίνας ως τεχνολογικού και βιομηχανικού ανταγωνιστή και οι πιέσεις στις διατλαντικές σχέσεις δοκιμάζουν τα θεμέλια αυτού του μοντέλου.
Η ενεργειακή μετάβαση αποτελεί, επομένως, ζήτημα οικονομίας και ασφάλειας, πέρα από την ανάγκη αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής. Η Ευρώπη χρειάζεται ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, ισχυρότερα δίκτυα, δυνατότητες αποθήκευσης και μορφές συμμετοχής των πολιτών, όπως οι ενεργειακές κοινότητες. Για χώρες του Νότου, μεταξύ τους και η Ελλάδα, αυτή η αλλαγή μπορεί να αποτελέσει αναπτυξιακή ευκαιρία.
Ταυτόχρονα, το κοινό νόμισμα δεν έχει εξαφανίσει τις οικονομικές αποκλίσεις μεταξύ των κρατών μελών. Η ανάγκη για περισσότερη κοινή χρηματοδότηση, παραγωγικές επενδύσεις και οικονομική σύγκλιση παραμένει ανοιχτή. Χωρίς αυτές, οι νέες δαπάνες για ενέργεια, τεχνολογία και άμυνα κινδυνεύουν να διευρύνουν τα ήδη υπάρχοντα χάσματα.
Ψηφιακή ισχύς και ευρωπαϊκή άμυνα
Η Ευρώπη δυσκολεύτηκε να αναπτύξει ψηφιακές πλατφόρμες αντίστοιχης κλίμακας με εκείνες των ΗΠΑ και της Κίνας. Η εξάρτηση αυτή έχει οικονομικές συνέπειες, αλλά αγγίζει επίσης τη διαχείριση της πληροφορίας και τη δημόσια συζήτηση. Χρειάζονται επενδύσεις στην τεχνολογία και κοινές ευρωπαϊκές δυνατότητες, με παράλληλη προστασία των δικαιωμάτων των πολιτών.
Ανάλογα δύσκολα ερωτήματα θέτει η άμυνα. Η συζήτηση για ευρωπαϊκές αμυντικές δυνατότητες δεν μπορεί να περιοριστεί σε έναν κατάλογο εξοπλισμών. Προϋποθέτει απαντήσεις για το ποιος λαμβάνει τις αποφάσεις, ποια σύνορα προστατεύονται, πώς οργανώνεται η πολιτική και στρατιωτική ευθύνη και ποια είναι η σχέση με το ΝΑΤΟ. Προϋποθέτει, επίσης, προσοχή στο κοινωνικό κόστος: μια Ευρώπη που θα ενισχύσει την άμυνά της αποδυναμώνοντας την κοινωνική της συνοχή θα δημιουργήσει ένα νέο πρόβλημα προσπαθώντας να λύσει ένα άλλο.
Δίκαιος ανταγωνισμός και νέα παραγωγική πολιτική
Η ευρωπαϊκή παραγωγή χρειάζεται ενεργητική στήριξη. Μια νέα βιομηχανική πολιτική, ο ψηφιακός μετασχηματισμός, η καινοτομία, η αγροδιατροφή και η μεταποίηση μπορούν να ενισχύσουν την παραγωγική βάση της Ένωσης. Ιδιαίτερη σημασία έχει η δημιουργία προστιθέμενης αξίας στα κράτη μέλη του Νότου, ώστε η ανάπτυξη να μη συγκεντρώνεται σε λίγες περιοχές.
Απαιτούνται επίσης δίκαιοι όροι ανταγωνισμού. Όταν οι Ευρωπαίοι παραγωγοί υποχρεούνται να τηρούν συγκεκριμένους περιβαλλοντικούς και εργασιακούς κανόνες, η Ένωση πρέπει να εξετάζει πώς αντιμετωπίζονται εισαγόμενα προϊόντα που παράγονται με διαφορετικούς όρους. Η προστασία της εργασίας, του περιβάλλοντος και της εγχώριας παραγωγής χρειάζεται συνεκτική πολιτική, όχι αποσπασματικές αντιδράσεις.
Η κοινωνική διάσταση αυτής της πολιτικής είναι εξίσου κρίσιμη. Προοδευτική φορολόγηση, ισχυρές δημόσιες υπηρεσίες, συμμετοχή των εργαζομένων και επενδύσεις στη στέγη, στην υγεία και στην παιδεία συνθέτουν την πρόταση για ένα σύγχρονο κοινωνικό συμβόλαιο. Η ανάπτυξη αποκτά σταθερά θεμέλια όταν τα οφέλη της φτάνουν στην κοινωνία.
Η παιδεία στο κέντρο της επανεκκίνησης
Στο βιβλίο του, ο Βασίλης Μίχος δίνει ιδιαίτερη έμφαση σε ένα «κίνημα της γνώσης». Η πρόταση αυτή υπενθυμίζει ότι καμία οικονομική ή θεσμική αλλαγή δεν μπορεί να ευδοκιμήσει χωρίς πολίτες με ιστορική συνείδηση, κριτική σκέψη και ουσιαστική μόρφωση.
Η συζήτηση για την ελληνική εκπαίδευση δεν αρκεί να περιορίζεται στον τρόπο εισαγωγής στα πανεπιστήμια. Χρειάζεται να εξετάζει τι μαθαίνουν οι μαθητές, πώς διδάσκονται η ιστορία και η γλώσσα, πώς στηρίζονται οι εκπαιδευτικοί και πώς το σχολείο καλλιεργεί αυριανούς δημοκρατικούς πολίτες. Σε αυτό το σημείο, το αίτημα για ευρωπαϊκή αναγέννηση συναντά την ανάγκη βαθιάς ανανέωσης της παιδείας.
Το Ευρώπη RESTART προσφέρει την αφορμή για μια συζήτηση που υπερβαίνει την παρουσίαση ενός βιβλίου. Το ερώτημα δεν είναι αν η Ευρωπαϊκή Ένωση χρειάζεται αλλαγές. Είναι αν οι ηγεσίες και οι κοινωνίες της θα διαμορφώσουν από κοινού την πολιτική βούληση για να τις πραγματοποιήσουν.
