Πηγή: The National Interest.
9 Ιουνίου 2026
Η νεανική «κουλτούρα διαμαρτυρίας» στην Τουρκία δεν έχει εξαφανιστεί, παρά τη μακροχρόνια παραμονή του προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στην εξουσία.
Robert Ellis
Ο Robert Ellis παρουσιάζεται είναι αναλυτής για την Τουρκία και διεθνής σύμβουλος στο RIEAS – Research Institute for European and American Studies στην Αθήνα.
Φοιτητές πανεπιστημίου διαδηλώνουν κατά της σύλληψης του δημάρχου Κωνσταντινούπολης Εκρέμ Ιμάμογλου, η οποία φέρεται να έγινε κατ’ εντολήν του προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, στις 22 Μαρτίου 2025. Η δυσαρέσκεια της νεολαίας απέναντι στο καθεστώς Ερντογάν αυξάνεται.
Μετά από περισσότερα από 23 χρόνια διακυβέρνησης, η Τουρκία του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν έχει όλα τα χαρακτηριστικά ενός καταπιεστικού καθεστώτος. Το νομικό σύστημα, το οποίο φαίνεται να βρίσκεται στη διάθεση του Ερντογάν, και ένα πλέγμα νόμων είναι σχεδιασμένα ώστε να καταστέλλουν τη διαφωνία. Ωστόσο, υπάρχουν ρωγμές.
Ο Ερντογάν είχε δηλώσει τον Φεβρουάριο του 2012 ότι στόχος του κυβερνώντος Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης, του AKP, ήταν να «αναθρέψει μια θρησκευόμενη γενιά», κάτι που έκτοτε επιχείρησε να κάνει πράξη.
Επτά χρόνια νωρίτερα, όταν το Μεγάλο Τμήμα του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων αποφάσισε ότι ένα πανεπιστήμιο μπορούσε να απαγορεύσει σε φοιτήτρια να φορά μαντίλα, ο Ερντογάν είπε ότι το δικαστήριο δεν είχε δικαίωμα να μιλά. Υποστήριξε ότι το ζήτημα ανήκε στους λόγιους του Ισλάμ, τους ουλεμάδες. Ως αποτέλεσμα, η σφιχτά δεμένη ισλαμική μαντίλα, το türban, επιτρέπεται πλέον στα σχολεία, στα πανεπιστήμια, στις δημόσιες υπηρεσίες, στα δικαστήρια και στον στρατό.
Ο ίδιος ο Ερντογάν είναι απόφοιτος ιμάμ χατίπ, δηλαδή θρησκευτικού λυκείου. Όταν εξελέγη δήμαρχος Κωνσταντινούπολης το 1994, είχε πει: «Θα μετατρέψουμε όλα τα σχολεία μας σε ιμάμ χατίπ».
Με την ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας το 1923, το κράτος κατάργησε τα θρησκευτικά σχολεία, τις μεντρεσέδες, και ανέλαβε την εποπτεία της εκπαίδευσης των ιμάμηδων. Το 1951 άνοιξαν τα πρώτα σχολεία ιμάμ χατίπ για επαγγελματική κατάρτιση. Όταν η κυβέρνηση του AKP ήρθε στην εξουσία το 2002, οι μαθητές απέκτησαν πλήρη πρόσβαση στα πανεπιστήμια. Με την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 2012, οι μαθητές απέκτησαν πρόσβαση όχι μόνο στα λύκεια ιμάμ χατίπ, αλλά και στα γυμνάσια από την ηλικία των 10 ετών.
Ως αποτέλεσμα, ο αριθμός των μαθητών σε αυτά τα σχολεία, όπου το πρόγραμμα σπουδών είναι κατά 40% θρησκευτικό και κατά 60% κοσμικό, αυξήθηκε από 84.000 το 2002 σε πάνω από 1,4 εκατομμύρια σήμερα.
Έρευνα του Reuters το 2018 έδειξε ότι τα σχολεία αυτά λάμβαναν σχεδόν το ένα τέταρτο του συνολικού προϋπολογισμού για τα λύκεια, παρότι αποτελούσαν μόλις το 11% αυτού του τομέα. Ωστόσο, βασικοί δείκτες έδειχναν ότι υστερούσαν σε απόδοση σε σχέση με τα κανονικά σχολεία.
Την ίδια στιγμή, υπό τη Διεύθυνση Θρησκευτικών Υποθέσεων, τη Diyanet, υπήρξε τεράστια αύξηση στον αριθμό των μαθημάτων Κορανίου και των θερινών σχολείων. Έχει επίσης ξεκινήσει ένα πρόγραμμα παροχής εκπαίδευσης αξιών, το ÇEDES, στο πλαίσιο του οποίου ιμάμηδες και δάσκαλοι μαθημάτων Κορανίου τοποθετούνται στα σχολεία ως «πνευματικοί σύμβουλοι».
Το πρόγραμμα σπουδών στα τουρκικά σχολεία έχει επίσης προσαρμοστεί ώστε να ταιριάζει με τις απόψεις του Ερντογάν. Η θεωρία της εξέλιξης του Κάρολου Δαρβίνου έχει αφαιρεθεί από τα σχολικά βιβλία φυσικών επιστημών. Τον Μάρτιο του 2009, το περιοδικό Bilim ve Teknik —Επιστήμη και Τεχνολογία— είχε σχεδιάσει ένα ειδικό τεύχος για την 200ή επέτειο από τη γέννησή του. Το TÜBİTAK, το Τουρκικό Συμβούλιο Επιστημονικής και Τεχνολογικής Έρευνας, παρενέβη και αφαιρέθηκαν η φωτογραφία του Δαρβίνου από το εξώφυλλο, ένα άρθρο 16 σελίδων και η αρχισυντάκτρια.
Η Diyanet διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στο σχέδιο του Ερντογάν για την προώθηση της θρησκευτικότητας στην Τουρκία, και ο πρόεδρός της, Αλί Ερμπάς, έχει το ίδιο καθεστώς με υπουργό της κυβέρνησης. Με 90.000 τζαμιά στην Τουρκία και εκατοντάδες στο εξωτερικό, καθώς και με πάνω από 140.000 υπαλλήλους, ο προϋπολογισμός της ξεπερνά εκείνον αρκετών υπουργείων. Ως προέκταση του Ερντογάν, παρακολουθεί στενά την τουρκική διασπορά. Πριν από εννέα χρόνια, ο ακόλουθος της Diyanet στην τουρκική πρεσβεία στην Κοπεγχάγη παραδέχθηκε ότι αυτό ακριβώς έκανε και ανακλήθηκε.
Αυτό που πρέπει να προκάλεσε σοκ στον Ερντογάν ήταν ότι στα τέλη Μαΐου του 2013 μια περιβαλλοντική διαμαρτυρία κατά της κατεδάφισης του Πάρκου Γκεζί στην Κωνσταντινούπολη, προκειμένου να κατασκευαστεί εμπορικό κέντρο, εξελίχθηκε σε πανεθνική διαμαρτυρία στην οποία συμμετείχαν πάνω από τριάμισι εκατομμύρια άνθρωποι. Οι διαδηλώσεις αντιμετωπίστηκαν με αστυνομική βία και δυσανάλογη χρήση βίας· οκτώ διαδηλωτές πέθαναν, 8.163 τραυματίστηκαν και 5.300 συνελήφθησαν.
Οι διαδηλωτές προέρχονταν από ένα ευρύ φάσμα της τουρκικής κοινωνίας: Κούρδοι, Αλεβίτες, θρησκευόμενοι φτωχοί, αντικαπιταλιστές ισλαμιστές, νέοι επαναστάτες ισλαμιστές, φεμινίστριες, οπαδοί ποδοσφαίρου και περιβαλλοντιστές, με μέσο όρο ηλικίας περίπου τα 30 έτη. Ο Ερντογάν κατήγγειλε τους διαδηλωτές ως «ταραχοποιούς» και «πλιατσικολόγους». Παρ’ όλα αυτά, έκθεση που δημοσίευσε το KONDA, ινστιτούτο δημοσκοπήσεων, διαπίστωσε ότι οι περισσότεροι ήταν φοιτητές στα τελευταία έτη των σπουδών τους, πρόσφατοι απόφοιτοι πανεπιστημίων ή νέοι επαγγελματίες.
Όπως κατέληξε το αγγλικό PEN: «Μια κουλτούρα διαμαρτυρίας και διαφωνίας έχει εγκαθιδρυθεί σε μια νεότερη γενιά που προηγουμένως ήταν πολιτικά αποκλεισμένη».
Ο Ερντογάν ισχυρίστηκε ότι πίσω από τις διαδηλώσεις βρισκόταν «το λόμπι των επιτοκίων» και ότι ξένα μέσα ενημέρωσης, ιδίως το BBC, αποτελούσαν μέρος μιας διεθνούς συνωμοσίας για την αποσταθεροποίηση της Τουρκίας. Ο σύμβουλος του Ερντογάν, Γιγίτ Μπουλούτ, ο οποίος αργότερα έγινε οικονομικός του σύμβουλος, ισχυρίστηκε ακόμη ότι ξένες δυνάμεις προσπαθούσαν να σκοτώσουν τον Ερντογάν μέσω τηλεκινησίας.
Ο Ερντογάν βρήκε έναν βολικό αποδιοπομπαίο τράγο στο πρόσωπο του Οσμάν Καβαλά, ηγέτη της κοινωνίας των πολιτών και ιδρυτικού μέλους του Open Society Foundation στην Τουρκία. Ο Καβαλά τέθηκε υπό προφυλάκιση το 2017, κατηγορήθηκε το 2019 και καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη το 2022.
Μετά τη σύλληψη του δημοφιλούς δημάρχου της Κωνσταντινούπολης τον Μάρτιο του περασμένου έτους, η Τουρκία βρέθηκε αντιμέτωπη με τις μεγαλύτερες αντικυβερνητικές διαδηλώσεις εδώ και περισσότερο από μία δεκαετία. Οι διαδηλώσεις καταδικάστηκαν από τον Ερντογάν ως «τρομοκρατία του δρόμου» και σχεδόν 1.900 άνθρωποι συνελήφθησαν.
Ένας Τούρκος εκπρόσωπος από το Φόρουμ Νεολαίας του Συμβουλίου της Ευρώπης κατέστησε σαφές ότι η νεολαία της Τουρκίας έχει αγανακτήσει.
«Οι αστυνομικές δυνάμεις χρησιμοποίησαν δυσανάλογη βία, μεταξύ άλλων σπρέι πιπεριού, πλαστικές σφαίρες και αντλίες νερού. Είμαστε έτοιμοι να βγούμε στους δρόμους για να ξανακερδίσουμε την ελευθερία μας. Ο χρόνος μας τελειώνει όταν πρόκειται για τη διάσωση της δημοκρατίας στην Τουρκία. Αν ψάχνετε για ένα καμπανάκι αφύπνισης, αυτό είναι».
Όταν επέστρεψε στην Τουρκία, συνελήφθη αμέσως, αλλά έναν μήνα αργότερα αφέθηκε ελεύθερος. Τον Φεβρουάριο αθωώθηκε από όλες τις κατηγορίες.
Την επομένη της απομάκρυνσης με δικαστική απόφαση του Οζγκιούρ Οζέλ, ηγέτη του βασικού κόμματος της αντιπολίτευσης στην Τουρκία, του CHP —Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα—, ο πρόεδρος Ερντογάν εξέδωσε διάταγμα με το οποίο έκλεινε ένα από τα πιο φημισμένα πανεπιστήμια της Τουρκίας, το Πανεπιστήμιο Bilgi, ένα ιδιωτικό πανεπιστήμιο στην Κωνσταντινούπολη.
Την επόμενη ημέρα, χιλιάδες φοιτητές και διαδηλωτές συγκεντρώθηκαν στην πανεπιστημιούπολη, γεγονός που οδήγησε σε συγκρούσεις με την αστυνομία αντιμετώπισης ταραχών, η οποία ήταν οπλισμένη με πλαστικές σφαίρες και δακρυγόνα.
Το πρωί της Δευτέρας, ο πρόεδρος Ερντογάν εξέδωσε νέο διάταγμα, με το οποίο ανακάλεσε το διάταγμα της Παρασκευής.
Το κλίμα στην Τουρκία είναι ζοφερό, ιδιαίτερα επειδή εκατομμύρια άνθρωποι δεν μπορούν να τα βγάλουν πέρα. Η έρευνα της Metropoll, με τίτλο «Κοινωνική εξουθένωση, εμπιστοσύνη και προσδοκίες για το 2026», αποκαλύπτει υψηλά επίπεδα κοινωνικής εξουθένωσης και βαθιά απαισιοδοξία.
Έρευνα ενός άλλου ινστιτούτου δημοσκοπήσεων και ερευνών, του MAK, αναφέρει ότι το 64% των νέων ηλικίας 18 έως 29 ετών —η γενιά που μεγάλωσε υπό τον Ερντογάν— θα σκεφτόταν να εγκαταλείψει την Τουρκία αν του δινόταν υπηκοότητα σε άλλη χώρα.
Δεδομένου ότι ο πρόεδρος Ερντογάν έχει δηλώσει: «Πορευόμαστε προς τον Αιώνα της Τουρκίας μαζί με τη νεολαία μας», πρέπει να είναι απογοητευμένος.
Ο Robert Ellis είναι αναλυτής και σχολιαστής για την Τουρκία. Είναι επίσης διεθνής σύμβουλος στο RIEAS, το Research Institute for European and American Studies, στην Αθήνα. Είναι τακτικός σχολιαστής τουρκικών υποθέσεων στον δανικό και διεθνή Τύπο. Παλαιότερα υπηρέτησε ως σύμβουλος στην Turkey Assessment Group του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και ως ανώτερος ερευνητής στο Gatestone Institute στη Νέα Υόρκη.
