του Αχιλλέα Ταουξή, Υποστρατήγου ε.α.Φωτογραφία: Κωνσταντίνος Βολανάκης, «Η πυρπόληση του τουρκικού δίκροτου στην Ερεσσό» (1882). Το γεγονός που πυροδότησε την καταστροφή του Αϊβαλιού.
Υπάρχουν πράγματα που τα ξέρουμε, αλλά δεν τα έχουμε κοιτάξει ποτέ κατάματα. Το Αϊβαλί του 1821 σιγουρα είναι ένα από αυτά.
Για μένα δεν ξεκίνησε από περιέργεια. Ξεκίνησε από έναν τόπο που υπάρχει μέσα στην οικογένειά μου. Από εκεί κατάγεται ο παππούς μου. Κι όταν ένας τόπος δεν είναι απλώς μια κουκκίδα στον χάρτη, αλλά ο τόπος από τον οποίο ξεκίνησε ένας δικός σου άνθρωπος, θέλεις να μάθεις τι ακριβώς συνέβη εκεί. Όχι όπως το θυμήθηκαν οι επόμενες γενιές. Όπως το γράφουν τα ίδια τα έγγραφα.
Τότε οι Κυδωνίες, το σημερινό Αϊβαλί, ήταν μια ακμαία ελληνική πόλη. Είχε σχολεία, τυπογραφείο, εμπόριο, πνευματική ζωή. Η Επανάσταση του 1821 έφτασε κι εκεί, και η οθωμανική διοίκηση αποφάσισε να την καταστείλει με στρατό. Στις 14 Ιουνίου 1821, σύμφωνα με τα οθωμανικά έγγραφα, άρχισε η επίθεση που κατέστρεψε την πόλη.
Κωνσταντίνος Βολανάκης, «Η πυρπόληση του τουρκικού δίκροτου στην Ερεσσό» (1882). Το γεγονός που πυροδότησε την καταστροφή του Αϊβαλιού.
Η ελληνική ιστοριογραφία μιλά για περίπου 10.000 νεκρούς, αιχμαλώτους και πρόσφυγες. Ο αριθμός αυτός είναι εκτίμηση, όχι εξακριβωμένος απολογισμός. Τα οθωμανικά αρχεία όμως δίνουν από μόνα τους μια εικόνα που κόβει την ανάσα. Περίπου 2.000 κάτοικοι αναφέρονται ως «kahr ve tedmir», δηλαδή συντριμμένοι και εξοντωμένοι. Περίπου 3.000 ως «seby ve esir», δηλαδή αιχμάλωτοι. Άλλοι κάηκαν ή πνίγηκαν προσπαθώντας να ξεφύγουν. Η πόλη και τα σπίτια της καταστράφηκαν.
Και εδώ είναι το πιο συγκλονιστικό. Δεν μιλάμε για ελληνικές αφηγήσεις που γράφτηκαν αργότερα. Μιλάμε για τις ίδιες τις διαταγές του οθωμανικού κράτους.
Σε ένα έγγραφο του 1821 αναφέρεται ότι, αν επιβεβαιωνόταν η εξέγερση των κατοίκων του Αϊβαλιού και της Γιούντα, έπρεπε να εφαρμοστούν τα «kahr ve tedmir» και «iyal ve evladları seby ve esir». Δηλαδή συντριβή και καταστροφή των εξεγερμένων, και αιχμαλωσία των γυναικών και των παιδιών τους. Σε άλλη διαταγή γράφεται ότι οι περιουσίες θα γίνονταν λάφυρα και οι γυναίκες και τα παιδιά θα υποδουλώνονταν.
Ακόμη πιο αποκαλυπτικά είναι τα λόγια του ίδιου του Σουλτάνου Μαχμούτ Β΄:
«Heman her tarafta reaya edna hareket ederse istimalet vermeyüb kırmağa bakmalı.»
Δηλαδή, όπου οι ραγιάδες κάνουν ακόμη και την παραμικρή κίνηση, να μη δείχνεται επιείκεια αλλά να επιδιώκεται η συντριβή τους.
Και δεν σταματά εκεί. Ο Σουλτάνος γράφει «Aferin», που σημαίνει μπράβο, επαινώντας την ενέργεια, και ζητά να εφαρμοστεί το ίδιο και στη Γιούντα.
Δεν μπορούμε, χωρίς περισσότερη τεκμηρίωση, να μεταφέρουμε αυτούσιο τον σημερινό νομικό όρο «γενοκτονία» στο 1821. Μπορούμε όμως να πούμε κάτι που δεν αποσιωπάται εύκολα. Υπήρξε κρατικά οργανωμένη μαζική βία. Καταστροφή πληθυσμού, αιχμαλωσία γυναικών και παιδιών, ολοκληρωτική καταστροφή της πόλης. Και όσοι την έκαναν δεν αντιμετωπίστηκαν ως εγκληματίες. Αντίθετα, επαινέθηκαν.
Η καταστροφή δεν σταμάτησε στη σφαγή. Τα οθωμανικά έγγραφα καταγράφουν μετά την περιουσία των κατοίκων, ελαιώνες, γαίες, καλλιέργειες, αξίας περίπου 20.000 kese akçe, που πέρασαν στη διαχείριση του κράτους. Ο ξεριζωμός των ανθρώπων συνοδεύτηκε από την απώλεια της περιουσίας τους.
Όσο περισσότερο διαβάζω αυτά τα έγγραφα, τόσο περισσότερο καταλαβαίνω ότι η σχέση με έναν τόπο δεν είναι μόνο θέμα καταγωγής αλλά είναι και ευθύνη. Να μη μένουν άγνωστα όσα συνέβησαν εκεί. Το Αϊβαλί δεν είναι για μένα μια πόλη που χάθηκε κάπου στις σελίδες της ιστορίας. Είναι ο τόπος από τον οποίο ξεκίνησε ο παππούς μου. Είναι κομμάτι της δικής μου ιστορίας.
Κι όμως, όλα αυτά τα έγγραφα, όλα αυτά τα ονόματα, όλοι αυτοί οι άνθρωποι, δεν βρίσκονται στα βιβλία που διαβάζουν τα παιδιά μας. Το Αϊβαλί του 1821 δεν διδάσκεται. Δεν υπάρχει στο μάθημα της Ιστορίας. Λες και κάποιοι αποφάσισαν ότι δεν αξίζει να το ξέρουν οι νέοι μας.
Και για αυτό το ερώτημα είναι απλό. Αν δεν μπορούμε να κοιτάξουμε κατάματα αυτά που γράφουν τα ίδια τα αρχεία, τι φοβόμαστε να μάθουμε για την ιστορία μας;
Το Αϊβαλί του 1821 δεν χρειάζεται μύθους για να μας συγκλονίσει. Έχει τα ίδια τα οθωμανικά έγγραφα.
Δεν χρειάζεται να φωνάξουμε για να ακουστεί. Αρκεί να διαβάσουμε.
Τότε καταλαβαίνουμε γιατί κάποιοι τόποι δεν είναι απλώς πατρίδες των προγόνων μας. Είναι μνήμες που, όταν ξεχαστούν, χάνεται μαζί τους ένα κομμάτι της αλήθειας μας.
Το Αϊβαλί του 1821 δεν είναι θρύλος αλλά ιστορία. Και η ιστορία, όσο κι αν κάποιοι την άφησαν στη σιωπή, δεν παύει να υπάρχει.
Υποστράτηγος ε.α. Αχιλλεύς Ταούξης
Απόφοιτος της Σχολής Ευελπίδων και με 43 χρόνια υπηρεσίας στις Ένοπλες Δυνάμεις, υπηρέτησε σε επιχειρησιακές και επιτελικές θέσεις στην Ελλάδα, στο ΝΑΤΟ και σε διεθνείς αποστολές. Διετέλεσε Εκπαιδευτής και Διευθυντής Σπουδών στη ΣΕΘΑ, Διευθυντής Κέντρου Επιχειρήσεων στο ΝΑΤΟϊκό Στρατηγείο Σκοπίων και στέλεχος του ΓΕΣ, του ΓΕΕΘΑ και του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας, με αντικείμενο την άμυνα, την αμυντική πολιτική, την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις διεθνείς σχέσεις.
Είναι κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου στην Εφαρμοσμένη Στρατηγική και Διεθνείς Σχέσεις από το University of Plymouth και έχει συμμετάσχει ως ομιλητής σε ημερίδες και εκδηλώσεις. Αρθρογραφεί για θέματα εθνικής ασφάλειας, άμυνας, στρατηγικής και γεωπολιτικής.
Σάς συγχαίρω, στρατηγέ, για την ποικιλία των θεμάτων, με τα οποία καταπιάνεστε. Σάς είναι ασφαλώς γνωστή η ρήση τού αειμνήστου Νεοκλή Σαρρή, ότι “η Τουρκία δεν έχει Ιστορία, αλλά ποινικό μητρώο”. Πέρασαν κι άλλοι βάρβαροι λαοί από την Ιστορία, αλλά αυτό που γίνεται με την Τουρκία δεν έχει το όμοιό του.
Τουρκικός πολιτισμός:
α) Η τεχνική του γδαρσίματος
β) Η τεχνική του σουβλίσματος
Κατά τ’ άλλα, οι “άνθρωποι αυτοί” ανήκουν στην Δύση, ή, αν θέλετε, η Δύση τούς θεωρεί δικούς της, συμμάχους κι εταίρους στο ΝΑΤΟ και την ΕΕ αντιστοίχως. Τι να πει κανείς;