Ανδρέας Θεοφάνους*
18/1/2026
Δια μέσου των αιώνων οι συγκρούσεις και η προσπάθεια προώθησης συμφερόντων αποτελούσαν κύρια χαρακτηριστικά του διεθνούς συστήματος. Ενώ γίνεται λόγος για το Διεθνές Δίκαιο καθώς και για την Ηθική, η σημασία τους είναι περιορισμένη.
Για ιστορικούς και άλλους λόγους εν πολλοίς τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Κύπρο δινόταν ιδιαίτερη έμφαση στο Διεθνές Δίκαιο. Πάνω απ’ όλα υπήρχαν οι προσδοκίες ότι το Διεθνές Δίκαιο θα συνέβαλλε στις απαιτούμενες λύσεις στα εθνικά ζητήματα. Η στάση αυτή εν πολλοίς δεν είναι πραγματιστική. Ενώ το Διεθνές Δίκαιο αποτελεί χρήσιμο εργαλείο και πρέπει να αξιοποιείται ανάλογα προφανώς δεν αρκεί.
Είναι η Ρεαλπολιτίκ που εν πολλοίς κατευθύνει ή τουλάχιστον επηρεάζει καθοριστικά τις εξελίξεις. Διαχρονικά οι Μεγάλες Δυνάμεις έχουν την τάση να είναι επεκτατικές ή τουλάχιστον να οριοθετούν τις σφαίρες επιρροής τους τις οποίες προασπίζονται με όλα τα μέσα, ακόμα και όταν τέτοιες δράσεις συγκρούονται με το Διεθνές Δίκαιο.
Το Δόγμα Μονρόε (Monroe Doctrine 1823) πάντοτε επηρέαζε την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ. Υπενθυμίζεται ότι δι’ αυτού εμμέσως πλην σαφώς τονίζετο ότι δεν θα γίνονταν ανεκτά καθεστώτα στην Αμερικανική ήπειρο τα οποία δεν ήταν φιλικά προς τις ΗΠΑ. Υπήρξαν πολλές περιπτώσεις Αμερικανικών παρεμβάσεων στη Λατινική Αμερική. Χαρακτηριστική ήταν η ανατροπή του Προέδρου της Χιλής Σαλβαδόρ Αλιέντε στις 11 Σεπτεμβρίου 1973 από τον Στρατηγό Πινοτσέτ. Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία για τον ρόλο των ΗΠΑ στο πραξικόπημα αυτό.
Στη σημερινή συγκυρία η σύλληψη και απαγωγή του Προέδρου της Βενεζουέλας Νικολά Μαδούρο επαναβεβαιώνει με τον πιο κυνικό τρόπο τη συγκεκριμένη πολιτική. Θα διαφανεί στην πορεία σε ποιο βαθμό η πολιτική αυτή θα έχει και συνέχεια σε άλλες χώρες της Λατινικής Αμερικής αλλά και ευρύτερα.
Όμως και άλλες δυνάμεις όπως η Ρωσία και η Κίνα θεωρούν ότι έχουν τις δικές τους σφαίρες επιρροής οι οποίες, σύμφωνα με τη δική τους προσέγγιση, θα πρέπει να τυγχάνουν αποδοχής ή τουλάχιστον ανοχής. Οι θεωρητικοί της Ρεαλιστικής Σχολής Σκέψης στις ΗΠΑ αναγνωρίζουν αυτή την κατάσταση. Γι’ αυτό και θεωρούσαν ότι η συνεχής επέκταση του ΝΑΤΟ προς Ανατολάς θα προκαλούσε κάποια στιγμή τη Ρωσική αντίδραση.
Είναι καθοριστικής σημασίας οι ηγεσίες των διαφόρων χωρών να κατανοούν τα χαρακτηριστικά του διεθνούς περιβάλλοντος, το οποίο υφίσταται συστηματικές μεταβολές. Σε διαφορετική περίπτωση το τίμημα μπορεί να είναι βαρύτατο. Στην περίπτωση της Κύπρου το αίτημα για αυτοδιάθεση ήταν δίκαιο. Όμως η υλοποίηση του δεν ήταν εφικτή καθώς η Ελλάδα δεν είχε ως προτεραιότητά της την αντιπαράθεση με την Τουρκία για την Κύπρο.
Ανεξάρτητα από το τι έλαβε χώρα στο παρελθόν είναι σημαντικό να υφίσταται μια ισορροπία μεταξύ Ρεαλπολιτίκ και Διεθνούς Δικαίου στην εξωτερική πολιτική της Κυπριακής Δημοκρατίας. Θεωρώ επικίνδυνη την παραβίαση του κανόνα αυτού. Με το ίδιο σκεπτικό θεωρώ επιζήμιες τις οποιεσδήποτε υπερβολές και την παραβίαση του Αριστοτελικού Μέτρου. Η θέση αυτή πρέπει να εφαρμόζεται σε όλες τις εκφάνσεις της εξωτερικής πολιτικής της Κύπρου.
Στη σημερινή συγκυρία προτεραιότητα για την ΕΕ είναι η Ουκρανία. Και η Κυπριακή Δημοκρατία η οποία προεδρεύει αυτό το εξάμηνο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου είναι υπέρμαχος της πολιτικής αυτής παρά το γεγονός ότι η χώρα αυτή συστηματικά αποφεύγει να πάρει θέση για το Κυπριακό. Η Λευκωσία θα έπρεπε να θέτει συστηματικά το Κυπριακό ως μείζον ζήτημα. Άλλωστε η Κυπριακή Δημοκρατία είναι μέλος της ΕΕ ενώ η Ουκρανία δεν είναι.
Πάνω απ’ όλα είναι σημαντικό όπως η Κύπρος, παρά το μικρό της μέγεθος, προωθήσει συγκεκριμένες θέσεις στην ΕΕ και το διεθνές σύστημα. Ενώ εν πολλοίς το διεθνές σύστημα είναι άναρχο, είναι σημαντικό να καταβληθεί κάθε προσπάθεια για να προωθηθεί η θέση ότι απαιτείται ένα έστω ελάχιστο πλαίσιο αρχών το οποίο να διέπει τις σχέσεις των κρατών. Πέραν τούτου είναι καθοριστικής σημασίας να υπάρχει συνέπεια και να παραμερισθεί η πρακτική των «δυο μέτρων και δυο σταθμών».
* Ο Καθηγητής Ανδρέας Θεοφάνους είναι Πρόεδρος του Κυπριακού Κέντρου Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων το οποίο είναι διασυνδεδεμένο με το Πανεπιστήμιο Λευκωσίας. Είναι επίσης Συνεργαζόμενος Υποψήφιος Βουλευτής με το Κίνημα Οικολόγων- Συνεργασία Πολιτών.
