Συνδεόταν η απόπειρα μαζικής εισβολής σε ισπανικό θύλακα στο Μαρόκο με την επανενεργοποίηση των θαλάσσιων στρατηγικών περασμάτων της δυτικής Ευρασίας;
11 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 2026
Φωτογραφία: The Cradle
Η εικόνα δεκάδων χιλιάδων Μαροκινών να περνούν από μαροκινά σημεία ελέγχου στα τέλη Ιουλίου, προκειμένου να φτάσουν κολυμπώντας σε έναν ισπανικό ημιθύλακα, κατέδειξε εύγλωττα μια γενικότερη αποσύνθεση της παγκόσμιας ασφάλειας. Η κατάρρευση των συστημάτων ενός πλανήτη που βρίσκεται υπό ασφυκτική πίεση δημιούργησε κύματα μεταναστών, τα οποία με τη σειρά τους εργαλειοποιήθηκαν από το Βασίλειο του Μαρόκου ως μια ωμή γεωπολιτική προειδοποίηση προς τη γειτονική Ισπανία, τον ιστορικό του αντίπαλο: ότι πλέον διαθέτει ορισμένους ισχυρούς νέους φίλους.
«Είναι αρκετά πιθανό οι Μαροκινοί να διευκόλυναν την κρίση, αν και δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι την οργάνωσαν», δήλωσε ο Riccardo Fabiani, διευθυντής του προγράμματος Βόρειας Αφρικής του International Crisis Group. «Γνωρίζουμε ότι οι αρχές είχαν επίγνωση της διαδικτυακής δραστηριότητας σχετικά με το ότι η Θέουτα υποτίθεται πως ήταν ανοιχτή, επειδή ειδοποίησαν τις ισπανικές αρχές».
Τα σύνορα υποχωρούν
Στα πιθανά κίνητρα του Ραμπάτ για την αποστολή ενός τόσο επιθετικού μηνύματος περιλαμβάνονται η μακροχρόνια εκστρατεία του για τη διεκδίκηση των δύο ισπανικών θυλάκων, η ανανεωμένη αίσθηση ότι είναι άτρωτο χάρη στις ακμάζουσες συμμαχίες του με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, καθώς και η επιθυμία της Ουάσινγκτον και του Τελ Αβίβ να τιμωρήσουν την Ισπανία επειδή δεν υποστήριξε τον πόλεμο κατά του Ιράν, περιόρισε τις αγορές αμερικανικού υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) και επέκρινε δημοσίως τη στάση του Ισραήλ απέναντι στους Παλαιστινίους.
Η κατάργηση του ισπανικού ελέγχου στη Θέουτα —μια πόλη-λιμάνι την οποία οι Πορτογάλοι μεταβίβασαν στους Ισπανούς τον 15ο αιώνα— θα υπονόμευε τις προσπάθειες της ΕΕ να επεκτείνει τον χώρο Σένγκεν στο Γιβραλτάρ, δημιουργώντας μια νότια δίοδο μέσω των Στενών του Γιβραλτάρ που θα ελεγχόταν αποκλειστικά από το Μαρόκο.
«Δεν μπορούμε εύλογα να ισχυριστούμε ότι οι ΗΠΑ και το Ισραήλ ενεπλάκησαν σε αυτό, αλλά υπήρχε αναμφίβολα υποκίνηση επί αρκετές εβδομάδες μέσω ισραηλινών λογαριασμών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, καθώς και μέσω ενός νομοσχεδίου πιστώσεων στη Βουλή των Αντιπροσώπων που χαρακτήριζε τη Θέουτα και τη Μελίγια “υπό ισπανική διοίκηση” και παρότρυνε το Στέιτ Ντιπάρτμεντ να πιέσει το Μαρόκο και την Ισπανία να συζητήσουν το καθεστώς των δύο αυτών εδαφών», δήλωσε ο Fabiani. «Όλα αυτά ίσως αποσκοπούσαν στο να δείξουν στους Ισπανούς ότι αυτή η επικράτεια δεν μπορεί να υπερασπιστεί χωρίς την καλή θέληση του Μαρόκου».
Παρά τα συντριπτικά στοιχεία, το Μαρόκο αρνείται ότι διευκόλυνε την πρόσβαση στον θύλακα και άσκησε δίωξη σε τουλάχιστον μία από τους εκατοντάδες Μαροκινούς που περιέγραψαν πώς έφτασαν στη Θέουτα. Οι ΗΠΑ υπαναχώρησαν από την προηγούμενη υποστήριξή τους στις μαροκινές διεκδικήσεις επί των ισπανικών θυλάκων. Εκπρόσωπος του Στέιτ Ντιπάρτμεντ δήλωσε στις 6 Αυγούστου ότι «οι Ηνωμένες Πολιτείες υποστηρίζουν απερίφραστα την κυριαρχία της Ισπανίας επί της Θέουτα και της Μελίγια».
«Το Μαρόκο δεν έχει συμφέρον να προκύψει νέα ισπανική κυβέρνηση, καθώς παίρνει όλα όσα θέλει από τη σημερινή», δήλωσε ο Jacob Mundy, αναπληρωτής καθηγητής Σπουδών Ειρήνης και Συγκρούσεων στο Πανεπιστήμιο Colgate των ΗΠΑ, αναφερόμενος στην υποστήριξη της Ισπανίας προς την προτεινόμενη από το Ραμπάτ λύση για το αδιέξοδο της Δυτικής Σαχάρας. «Το σημείο στο οποίο όλα αυτά συνδέονται με τις εξελίξεις στη Δυτική Ασία είναι η στάση της Ισπανίας απέναντι στην Παλαιστίνη και στον πόλεμο κατά του Ιράν· οι ΗΠΑ και το Ισραήλ είναι πολύ δυσαρεστημένες με αυτήν».
Η Θέουτα βρίσκεται στην αφρικανική πλευρά των Στενών του Γιβραλτάρ και ανήκει στην Ισπανία από την εποχή πριν η κυβερνώσα δυναστεία των Αλαουιτών ενοποιήσει το Μαρόκο τον 17ο αιώνα. Η σημασία του Γιβραλτάρ ως στρατηγικού θαλάσσιου περάσματος, το οποίο ελέγχει την είσοδο στη Μεσόγειο και την έξοδο από αυτήν, έχει αυξηθεί κατακόρυφα από τότε που οι συγκρούσεις παρεμπόδισαν το εμπόριο σε άλλα στρατηγικά περάσματα, όπως τα Στενά του Ορμούζ στον Περσικό Κόλπο και το Μπαμπ ελ Μαντέμπ στην Ερυθρά Θάλασσα.
Η άρνηση του Ιράν να ανοίξει ξανά τα Στενά του Ορμούζ μέχρις ότου οι ΗΠΑ καταβάλουν αποζημιώσεις για τις καταστροφές του πολέμου υπογράμμισε πόσο γρήγορα ο έλεγχος ενός στρατηγικού θαλάσσιου περάσματος μπορεί να μετατραπεί σε μέσο γεωπολιτικής διαπραγμάτευσης.
Η άφιξη κινεζικών εργοστασίων ενίσχυσε τη γεωπολιτική σημασία του Μαρόκου και μετέτρεψε τη χώρα σε πεδίο εμπορικού και γεωπολιτικού ανταγωνισμού μεταξύ της Ουάσινγκτον, του Πεκίνου και των Βρυξελλών — ιδίως αφότου η Ισπανία αρνήθηκε στις ΗΠΑ τη χρήση των στρατιωτικών βάσεων της Ρότα και του Μορόν για τη διεξαγωγή του πολέμου τους κατά του Ιράν.
«Το Μαρόκο αξιοποιεί τα εθνικιστικά αισθήματα που προκάλεσε η καλή πορεία της ομάδας στο Παγκόσμιο Κύπελλο, προβάλλοντας το αφήγημα ότι ανακτούμε την κυριαρχία μας σε ολόκληρη την επικράτεια», δήλωσε Μαροκινός πανεπιστημιακός, ο οποίος ζήτησε να διατηρήσει την ανωνυμία του. «Το ζήτημα της Σαχάρας έχει επιλυθεί χάρη στην υποστήριξη του Τραμπ· απομένουν, λοιπόν, η Θέουτα και η Μελίγια, και η καλύτερη στιγμή για να κινηθούμε είναι τώρα που καταρρέει η διεθνής τάξη».
Οι επιπτώσεις της εργαλειοποίησης της μετανάστευσης
Μετά το περιστατικό στη Θέουτα, Ευρωπαίοι πολιτικοί ανέστειλαν εν μέρει την ελεύθερη κυκλοφορία εντός της Ζώνης Σένγκεν και επέκριναν τη φιλομεταναστευτική πολιτική του σοσιαλιστή πρωθυπουργού της Ισπανίας, Πέδρο Σάντσεθ. Ο δεξιός πρωθυπουργός της Ελλάδας, Κυριάκος Μητσοτάκης, προειδοποίησε ότι «η ΕΕ βρίσκεται ολοένα και συχνότερα αντιμέτωπη με […] τη σκόπιμη εργαλειοποίηση της μετανάστευσης από κρατικούς και μη κρατικούς δρώντες, οι οποίοι επιδιώκουν να δοκιμάσουν την ανθεκτικότητα της Ευρώπης, να υπονομεύσουν τη συνοχή της και να αποσπάσουν πολιτικά ανταλλάγματα».
Ο Μητσοτάκης αναφερόταν στη συνοριακή σύγκρουση του 2020 με τη γειτονική Τουρκία, όταν οι δυνάμεις ασφαλείας της επέτρεψαν σε δεκάδες χιλιάδες μετανάστες να φτάσουν στα σύνορα με την Ελλάδα. Για μία εβδομάδα, Έλληνες αστυνομικοί των ΜΑΤ και κάτοικοι αγροτικών περιοχών βρέθηκαν αντιμέτωποι με τους μετανάστες στις δύο πλευρές του ποταμού Έβρου, ενώ οι ελληνικές υπηρεσίες ασφαλείας χαρακτήρισαν το περιστατικό οργανωμένη επιχείρηση υβριδικού πολέμου.
Στο ίδιο συμπέρασμα κατέληξαν τον περασμένο μήνα και οι ισπανικές υπηρεσίες ασφαλείας, αφού εντόπισαν πράκτορες των μαροκινών υπηρεσιών πληροφοριών ανάμεσα στα πλήθη μέσα στη Θέουτα. Η ισπανική κυβέρνηση, ωστόσο, επέλεξε μια πιο συμφιλιωτική προσέγγιση, αποδίδοντας τη μαζική άφιξη σε δίκτυα διακινητών και σε μια συνωμοσία που υποκινήθηκε μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, χωρίς να κάνει αναφορά σε εμπλοκή του μαροκινού κράτους. Το περιστατικό έληξε με την πλειονότητα όσων είχαν εισέλθει στον θύλακα να επιστρέφουν στις πόλεις τους.
«Ως Μαροκινός, μου προκάλεσε βαθιά θλίψη η εικόνα των ελίτ της χώρας να ορκίζονται πίστη στον βασιλιά στην Τετουάν, μόλις λίγα χιλιόμετρα από το σημείο όπου δεκάδες χιλιάδες νέοι ξεφόρτωναν τη δυστυχία τους στους γείτονές μας», δήλωσε ο Μαροκινός δημοσιογράφος και πανεπιστημιακός Aboubakr Jamai. Αναφερόταν στο γεγονός ότι η μαζική είσοδος στη Θέουτα συνέπεσε με την Ημέρα του Θρόνου —εθνική εορτή κατά την οποία οι ελίτ ανανεώνουν την αφοσίωσή τους στον βασιλιά, ο οποίος εκφωνεί επίσης ομιλία για την κατάσταση του έθνους, παρουσιάζοντας τις μεταρρυθμίσεις και τις επιτυχίες της χώρας. «Πώς μπορείς να καυχιέσαι για τα επιτεύγματά σου, όταν η νεολαία σου βρίσκεται σε τέτοια απόγνωση;»
Ευρισκόμενες στα απώτατα όρια της ΕΕ, τόσο η Τουρκία όσο και το Μαρόκο εργαλειοποιούν τις μεταναστευτικές ροές για να αποσπούν παραχωρήσεις από τους Ευρωπαίους γείτονές τους. Το 2021, το Μαρόκο εξέφρασε τη δυσαρέσκειά του για την απόφαση της Ισπανίας να δεχθεί για ιατρική περίθαλψη τον Brahim Ghali, επικεφαλής του Πολισάριο —του κινήματος απελευθέρωσης της Δυτικής Σαχάρας που αντιτίθεται στο Μαρόκο—, αίροντας τους περιορισμούς πρόσβασης στη Θέουτα και κατακλύζοντας τον θύλακα με επίδοξους μετανάστες προς την ΕΕ.
Και αυτή τη φορά υπήρχε μια αφορμή που σχετιζόταν με την Αλγερία: στις 20 Ιουλίου, ο Σάντσεθ υπέγραψε συμφωνία για την αύξηση των παραδόσεων αλγερινού φυσικού αερίου προς την Ισπανία, με αποτέλεσμα η Αλγερία να αντικαταστήσει τις ΗΠΑ ως κύριος προμηθευτής της Μαδρίτης.
«Η Θέουτα επιτρέπει στην Ισπανία και, μέσω αυτής, στους Ευρωπαίους συμμάχους της να ελέγχουν τις πύλες της Μεσογείου», δήλωσε ο Laurent Ozon, Γάλλος γεωπολιτικός αναλυτής και συγγραφέας του βιβλίου Οι νεοαντιδραστικοί: Ένας δυτικός πανικός, ο οποίος πιστεύει ότι το Μαρόκο φιλοδοξεί να ανακτήσει το μεσογειακό λιμάνι κατ’ απαίτηση των συμμάχων του. «Οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ θέλουν να επιβάλουν έναν δεύτερο μαροκινό διάδρομο για αυτό το στενό, ώστε να μην εξαρτώνται από αυτούς».
Παρότι η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας του 1982 εγγυάται την ελεύθερη διέλευση των πλοίων από τα Στενά του Γιβραλτάρ, οι ΗΠΑ και το Ισραήλ έχουν επιδείξει περιφρόνηση για το διεθνές δίκαιο, προτιμώντας να εξασφαλίζουν την πρόσβαση μέσω διπλωματικού και στρατιωτικού εξαναγκασμού.
Κατά τη δεύτερη προεδρία του Τραμπ, οι ΗΠΑ ανάγκασαν τον Παναμά να αποσπάσει τη διώρυγά του από τους Κινέζους ιδιοκτήτες της και εξέφρασαν φιλοδοξίες να αποκτήσουν τη Γροιλανδία, η οποία ελέγχει τη βόρεια θαλάσσια πρόσβαση προς την αμερικανική ήπειρο, καθώς και τη Γάζα, η οποία βρίσκεται λίγα χιλιόμετρα από τη Διώρυγα του Σουέζ. Το Ισραήλ ενίσχυσε την παρουσία του στην Ερυθρά Θάλασσα καλλιεργώντας διπλωματικές σχέσεις με τη Σαουδική Αραβία και τη Σομαλιλάνδη, ενώ εγκατέστησε παρουσία υπηρεσιών πληροφοριών στα νησιωτικά συμπλέγματα Σοκότρα και Νταχλάκ.
Τα Στενά του Γιβραλτάρ έχουν καταγράψει αύξηση σχεδόν 50% στο εμπόριο προέλευσης ΗΠΑ, αφότου η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022 επέβαλε τη γεωπολιτική αναδιάρθρωση της Ευρώπης. Η συντριπτική πλειονότητα των αμερικανικών προϊόντων που εισέρχονται στη Μεσόγειο μέσω του Γιβραλτάρ αφορά φορτία υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG), τα οποία αντικαθιστούν τον παραδοσιακά φθηνότερο εφοδιασμό από τη Ρωσία, που πλέον τελεί υπό κυρώσεις. Σε αντίθεση με άλλα στρατηγικά θαλάσσια περάσματα, όπως τα Στενά της Μαλάκκας ή το Σουέζ, το Γιβραλτάρ αποτελεί αναπόφευκτο σημείο συμφόρησης για την πρόσβαση στη Μεσόγειο. Έτσι, σε μια περίοδο κλιμακούμενων παγκόσμιων εντάσεων, η γεωπολιτική του σημασία αυξάνεται με ταχείς ρυθμούς.
Θαλάσσιο ντόμινο
Το περιστατικό στη Θέουτα συνέβη σε μια περίοδο αυξανόμενης παγκόσμιας αναταραχής γύρω από τα θαλάσσια περάσματα της δυτικής Ευρασίας. Η ενεργοποίηση αυτών των στρατηγικών στενών —τα οποία σε περιόδους σταθερότητας παραμένουν συνήθως ειρηνικά— αποτελεί κατά κανόνα ένδειξη ότι βρίσκεται σε εξέλιξη μια αναδιάταξη της παγκόσμιας ισχύος. Και στους δύο Παγκόσμιους Πολέμους, στενά περάσματα όπως τα Τουρκικά Στενά, το Μπαμπ ελ Μαντέμπ και το Γιβραλτάρ αποτέλεσαν ενεργά μέτωπα και βρέθηκαν στο επίκεντρο των εκστρατειών στα Δαρδανέλλια, στο Κέρας της Αφρικής και των επιχειρήσεων γερμανικών υποβρυχίων στη Μεσόγειο.
Το Ισραήλ άρχισε να ενδιαφέρεται για το Γιβραλτάρ, όταν τα τελευταία χρόνια βρέθηκε αποκλεισμένο από τις θαλάσσιες συνδέσεις με την Αραβική Χερσόνησο και τις ασιατικές αγορές. Για να εξασφαλίσει τη μεσογειακή του πρόσβαση, ανέπτυξε συνεργασίες με την Ελλάδα, την Κύπρο και το Μαρόκο, πουλώντας τους εξελιγμένο λογισμικό παρακολούθησης με τεχνολογική «κερκόπορτα», όπως τα Pegasus και Predator, καθώς και το αντιπυραυλικό σύστημα ραντάρ Barak MX, το οποίο παρέχει στο Τελ Αβίβ εποπτεία της εναέριας δραστηριότητας σε ολόκληρη τη Μεσόγειο και τη Βόρεια Αφρική.
Τόσο το Ισραήλ όσο και το Μαρόκο βρίσκονται σε μια αλυτρωτική φάση: το Ισραήλ στοχοποιεί διάφορα καθεστώτα της περιοχής, ενώ το Μαρόκο προωθεί «την αντίληψη ότι η επικράτεια που υπήρχε πριν από το 1812 ήταν πολύ μεγαλύτερη από εκείνη που τελικά απέκτησε και ότι του αφαιρέθηκαν η δυτική Αλγερία, το βόρειο Μάλι, η Μαυριτανία και ορισμένα νησιά», σύμφωνα με τον Mundy. «Οι Μαροκινοί θεωρούν ότι η Μελίγια και η Θέουτα αποτελούν τμήμα της χώρας τους».
«Η Ευρώπη βρίσκεται σε παρακμή και τα επόμενα χρόνια θα αντιμετωπίσουμε μια νέα σύγκρουση: ένα αντιαπελευθερωτικό κίνημα στη Θέουτα και τη Μελίγια», προβλέπει ο Πορτογάλος κοινωνιολόγος και φιλόσοφος Boaventura de Sousa Santos. Προσθέτει: «Αν το Μαρόκο τις ελέγξει, θα ελέγχει και το Γιβραλτάρ, ενώ η πρωτοβουλία θα περάσει από την Ευρώπη στις ΗΠΑ και το Ισραήλ, που ουσιαστικά επιδιώκουν να αποκτήσουν τον έλεγχο της Δυτικής Ασίας και του εμπορίου με την Ανατολή».
Ο ανταγωνισμός μεταξύ Μαρόκου και Ισπανίας έχει κορυφωθεί μετά τη δημιουργία του Tanger Med και του Nador West Med, δύο γιγαντιαίων λιμανιών εμπορευματοκιβωτίων βαθέων υδάτων δίπλα στη Θέουτα και τη Μελίγια, τα οποία εντάσσονται σε μια στρατηγική μαροκινού αποκλεισμού των ισπανικών θυλάκων. Πρόκειται για μια στρατηγική που συνδυάζει «ισραηλινά μη επανδρωμένα αεροσκάφη, ραντάρ, συστήματα ηλεκτρονικού πολέμου και δίκτυα διοίκησης με τη μαροκινή κυριαρχία, εξασφαλίζοντας μόνιμη εποπτεία των θαλάσσιων οδών που εξυπηρετούν τους ισπανικούς θύλακες», όπως έγραψε τον Μάιο ο Αμερικανοϊσραηλινός ερευνητής και πρώην Ισραηλινός στρατιώτης Jose Lev Alvarez.
Τα Στενά του Γιβραλτάρ, γνωστά και ως Στενά της Θέουτα
Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022 ενεργοποίησε τα Τουρκικά Στενά, ενώ ο αμερικανοϊσραηλινός πόλεμος κατά του Ιράν ενεργοποίησε τα Στενά του Ορμούζ. Στη συνέχεια, τον Ιούλιο του 2026, οι σύμμαχοι του Ιράν στην Υεμένη, Ανσαράλα, έκλεισαν το Μπαμπ ελ Μαντέμπ για τη σαουδαραβική ναυσιπλοΐα, περιορίζοντας την κίνηση στην Ερυθρά Θάλασσα.
Στις 28 Ιουλίου, ενώ η μεταναστευτική κρίση στη Θέουτα κορυφωνόταν, άγνωστης προέλευσης μη επανδρωμένα αεροσκάφη έπληξαν δύο πλοία μεταφοράς LNG στο αιγυπτιακό λιμάνι της Νταμιέτα, μόλις 50 χιλιόμετρα από τη Διώρυγα του Σουέζ. Στο μεταξύ, ουκρανικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη συνεχίζουν να επιτίθενται σε πλοία που μεταφέρουν ρωσικά προϊόντα κατά μήκος των εμπορικών διαδρομών της Μαύρης Θάλασσας και μέσω των Δαρδανελλίων. Τα περιστατικά αυτά συνθέτουν τη γενικευμένη εικόνα μιας δυτικής Ευρασίας σε κρίση, καθώς αντίπαλοι παράγοντες συγκρούονται για θαλάσσια περάσματα που παραδοσιακά παρέμεναν ανοικτά.
Πέρα από το ότι αποτελεί τον καθοριστικό κόμβο που ελέγχει την είσοδο στη Μεσόγειο, το Γιβραλτάρ βρίσκεται στο σημείο συνάντησης διαφορετικών κόσμων: «χωρίζει την Ισπανία από το Μαρόκο, τη Χριστιανοσύνη από το Νταρ αλ-Ισλάμ, την αυτοκρατορική Ευρώπη από την αποικιοκρατούμενη Αφρική και τον μεγάλο ωκεανό από την εσωτερική θάλασσα».
Αυτά γράφει ο Sasha Pack, ακαδημαϊκός του Πανεπιστημίου του Μπάφαλο, στο βιβλίο του The Deepest Border: The Strait of Gibraltar and the Making of the Modern Hispano-African Borderland («Το βαθύτερο σύνορο: Τα Στενά του Γιβραλτάρ και η διαμόρφωση της σύγχρονης ισπανοαφρικανικής μεθορίου»). Και συνεχίζει: «Εκτός από σύνορο μεταξύ Βορρά και Νότου, αυτός ο ιδιόμορφος γεωπολιτικός χώρος αποτελεί ταυτόχρονα και πέρασμα μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Αποτελεί κόμβο μιας μεγάλης θαλάσσιας αρτηρίας, η οποία απέκτησε παγκόσμια διάσταση το 1869, με τη διάνοιξη της Διώρυγας του Σουέζ στο άλλο άκρο της Μεσογείου».
Αυτήν ακριβώς τη συντομότερη διαδρομή, που επιτρέπει στα πλοία να αποφεύγουν τον περίπλου της Αφρικής, επιδιώκουν οι ΗΠΑ και το Ισραήλ να στερήσουν από τους Κινέζους, υποστηρίζει ο Santos, ο οποίος χαρακτηρίζει το Γιβραλτάρ ιστορική «εστία συγκρούσεων». Θεωρεί, μάλιστα, ότι η κατάληψη της Θέουτα από τους Πορτογάλους το 1415 —η οποία άνοιξε τον δρόμο για σημαντικές ανακαλύψεις στην αφρικανική ήπειρο— σηματοδότησε την απαρχή της εμπορικής ανόδου και της δυτικής επέκτασης της Ευρώπης, που διήρκεσαν αιώνες, με φόντο την παρακμή του μουσουλμανικού πολιτισμού. Μέσα σε έναν αιώνα, οι Πορτογάλοι θα έκαναν τον περίπλου της Αφρικής και, χάρη στα εκπληκτικά ταξίδια του Πορτογάλου εξερευνητή Pero da Covilha, θα κατασκεύαζαν φρούριο στο Ορμούζ και θα εξασφάλιζαν μια θαλάσσια οδό προς την Ινδία και την Κίνα.
Η κατάκτηση της Θέουτα από την Πορτογαλία αποτέλεσε το πρώτο βήμα μιας μακράς διαδικασίας, η οποία επέτρεψε στο εμπορικό βασίλειο να παρακάμψει τις εμπορικές υπερδυνάμεις των ιταλικών δημοκρατιών και των αραβικών δυναστειών και να εξελιχθεί στην κυρίαρχη θαλάσσια δύναμη του κόσμου. Παρότι σήμερα η Πορτογαλία δεν αποτελεί παρά σκιά του παλαιού της εαυτού, η Κίνα, ο εμπορικός εταίρος της, παραμένει παγκόσμια δύναμη, ενώ το Μαρόκο διατηρεί τη σημασία του ως σημείο τριβής μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας.
«Οι Κινέζοι επενδύουν δισεκατομμύρια σε εργοστάσια αυτοκινήτων και μονάδες παραγωγής μπαταριών, έχοντας αντιληφθεί ότι μπορούν να χρησιμοποιήσουν το Μαρόκο ως κερκόπορτα για να διοχετεύουν στην ΕΕ και στις ΗΠΑ προϊόντα τα οποία κανονικά οι Αμερικανοί δεν θα επέτρεπαν να εισαχθούν, αν προέρχονταν απευθείας από την Κίνα», δήλωσε ο Michael Shurkin, πρώην αναλυτής της CIA, ο οποίος εργάζεται σήμερα για την εταιρεία συμβούλων 14 North Strategies με έδρα τη Σενεγάλη.
Οι κινεζικές εταιρείες παρακάμπτουν τους δυτικούς δασμούς, αξιοποιώντας τη συμφωνία ελεύθερου εμπορίου του Μαρόκου με τις ΗΠΑ και τη συμφωνία σύνδεσής του με την ΕΕ, καθώς κατασκευάζουν προϊόντα που αποκτούν καθεστώς «μαροκινής καταγωγής». Η Κίνα εφαρμόζει την πρακτική της εγγύς μετεγκατάστασης παραγωγής —το λεγόμενο nearshoring— αποστέλλοντας βασικά εξαρτήματα σε μονάδες ταχείας συναρμολόγησης που βρίσκονται πιο κοντά στις αγορές προορισμού τους. «Επειδή ο πραγματικός αντίπαλος είναι η Κίνα και το Μαρόκο αποτελεί την πλέον στρατηγικής σημασίας αφρικανική χώρα στον ανταγωνισμό μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας», δήλωσε ο Santos, «και επειδή οι Κινέζοι προτιμούν πάντοτε να παραδίδουν τα προϊόντα τους μέσω της Μεσογείου, οι Αμερικανοί προσπαθούν να εξαλείψουν αυτές τις συντομότερες διαδρομές».
Η στροφή των ΗΠΑ προς το Μαρόκο
Το Μαρόκο, που παραδοσιακά αποτελούσε μια ιδιόμορφη εξαίρεση στην εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ, μετακινείται πλέον στο επίκεντρο των στρατηγικών υπολογισμών της Ουάσινγκτον. Η προσέγγιση άρχισε όταν το Ραμπάτ προσχώρησε στις Συμφωνίες του Αβραάμ το 2021, με αντάλλαγμα την αναγνώριση από την Ουάσινγκτον της μαροκινής διεκδίκησης επί της Δυτικής Σαχάρας, και συνεχίστηκε με συζητήσεις για τη μετεγκατάσταση της Διοίκησης Αφρικής του αμερικανικού Πενταγώνου (AFRICOM).
Το Μαρόκο αναφέρθηκε αρκετές φορές στον Νόμο περί Εξουσιοδότησης Εθνικής Άμυνας για το 2027 (NDAA), κυρίως σε σχέση με την ανάπτυξη αμυντικών δεσμών και τον ρόλο του ως προμηθευτή φωσφορικών αλάτων — βασικού συστατικού των λιπασμάτων, το οποίο έχει γίνει σπανιότερο λόγω του κλεισίματος του Περσικού Κόλπου.
«Υπάρχει σαφώς μια φιλομαροκινή κλίση στον NDAA και το καλύτερο παράδειγμα είναι το νομοσχέδιο στρατιωτικών δαπανών για το 2027, το οποίο έχει πολλά να πει για το Μαρόκο», δήλωσε ο Shurkin. «Δεν είναι συνηθισμένο να αναβαθμίζονται μαροκινές στρατιωτικές βάσεις και να ενισχύεται η διαλειτουργικότητα μεταξύ των ενόπλων δυνάμεων. Το Μαρόκο, όμως, είναι η “Σαουδική Αραβία των φωσφορικών αλάτων”, ενός στρατηγικού ορυκτού που συνδέεται άμεσα με την επισιτιστική ασφάλεια των ΗΠΑ».
Το Μαρόκο είναι πιθανό να επιδιώξει συμφωνία για την ανάπτυξη πυρηνικής ενέργειας για ειρηνικούς σκοπούς, παρόμοια με εκείνη που φάνηκε για λίγο ότι θα εξασφάλιζε η Σαουδική Αραβία τον Ιούλιο, αλλά η οποία στη συνέχεια συνδέθηκε με την προϋπόθεση υπογραφής ειρηνευτικής συμφωνίας με το Ισραήλ.
Στο επίκεντρο των σχέσεων Μαρόκου–Ισραήλ βρίσκεται ο Yariv Elbaz, ένας ισχυρός Μαροκινοϊσραηλινός επιχειρηματίας που διευκόλυνε τη σύναψη των Συμφωνιών του Αβραάμ. Η εταιρεία του, Adarco Energy, συνεργάστηκε με την ισραηλινή NewMed Energy για να εξασφαλίσει δικαιώματα υπεράκτιας έρευνας φυσικού αερίου στα αμφισβητούμενα ύδατα του Ατλαντικού, ανοικτά της Δυτικής Σαχάρας.
Ο Elbaz έχει κοινές επενδύσεις στην Γκαμπόν με τον Jared Kushner, γαμπρό του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, και διευθύνει μια εταιρεία που λειτούργησε ως μεσάζων για τη μεταφορά πετρελαίου από τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα στο Ισραήλ. Ένας από τους συνεργάτες του είναι ο Abdelwali el-Himma, γιος του στενότερου συμβούλου του βασιλιά, του οποίου το επενδυτικό ταμείο 54 Capital επίσης αναμένεται να επωφεληθεί.
«Το Μαρόκο χρησιμοποιεί τη σχέση του με τους Αμερικανούς και τους Ισραηλινούς για να επιβάλει την κυριαρχία του στη Δυτική Σαχάρα, αλλά, κατά τη διαδικασία, την παραδίδει σε αυτά τα συμφέροντα», δήλωσε Μαροκινός πολιτικός αναλυτής που ζήτησε να διατηρήσει την ανωνυμία του. «Μια μικρή ομάδα εταιρειών με διασυνδέσεις στις ΗΠΑ και στο Ισραήλ εκμεταλλεύεται τα φωσφορικά άλατα, την αλιεία και την ενέργεια με έναν εξαιρετικά αδιαφανή τρόπο, ο οποίος δεν έχει συζητηθεί ποτέ στο κοινοβούλιο».
Οι χιλιάδες νεαροί Μαροκινοί που επιδιώκουν να εγκαταλείψουν τη χώρα τους εκφράζουν μια κοινωνική αναταραχή, η οποία εκδηλώθηκε πρόσφατα τόσο στο κίνημα του Ριφ την περίοδο 2016–2017 όσο και στις διαδηλώσεις της Γενιάς Ζ το 2025. Ακόμη και αν διεξαγόταν δημοψήφισμα για το μέλλον της Θέουτα και της Μελίγια, οι αραβόφωνοι μουσουλμάνοι κάτοικοί τους —των οποίων ο μέσος μισθός είναι δεκαπλάσιος από τον αντίστοιχο μαροκινό— είναι απίθανο να επέλεγαν την ένωση με το Μαρόκο.
Τον Μάιο, η ολοένα στενότερη σχέση του Μαρόκου με το Ισραήλ αναδείχθηκε κατά τις μεγάλης κλίμακας στρατιωτικές ασκήσεις African Lion, στις οποίες συμμετείχε για πρώτη φορά η Ταξιαρχία Γκολάνι του ισραηλινού στρατού. Το Μαρόκο έχει ήδη δημιουργήσει στην Καζαμπλάνκα μονάδα παραγωγής μη επανδρωμένων αεροσκαφών για την Blue Bird, θυγατρική της Israel Aerospace Industries, και αποστέλλει στρατιωτικό απόσπασμα για την αστυνόμευση της Γάζας.
«Οι Ισραηλινοί έχουν μακρά ιστορία εφαρμογής της τακτικής του “διαίρει και βασίλευε”», δήλωσε ο Brody. «Ένας τρόπος άσκησης πίεσης είναι μέσω του Μαρόκου, το οποίο, μετά την προσχώρησή του στις Συμφωνίες του Αβραάμ, έχει καταγράψει τεράστια αύξηση της συνεργασίας του με τις Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις».
Το Ισραήλ και η θαλάσσια πρόσβαση
Σε όλη τη διάρκεια της ύπαρξής του, το Ισραήλ αντιμετώπιζε δυσκολίες στον ανεφοδιασμό του διά θαλάσσης. Ακόμη και πριν από την ίδρυσή του, τη δεκαετία του 1930, χρειάστηκε να μεταφέρει Εβραίους λιμενεργάτες από το ελληνικό λιμάνι της Θεσσαλονίκης στη Χάιφα, προκειμένου να παρακάμψει το βρετανικό εμπάργκο στη μεταφορά όπλων και εποίκων προς την Παλαιστίνη.
Το λιμάνι του Εϊλάτ, στην Ερυθρά Θάλασσα, υποβλήθηκε σε διαδοχικούς αιγυπτιακούς αποκλεισμούς: αμέσως μετά τον πόλεμο ίδρυσης του Ισραήλ, από το 1949 έως το 1951, και ξανά από το 1967 έως το 1979. Μόνο μετά την υπογραφή ειρηνευτικής συνθήκης μεταξύ Τελ Αβίβ και Καΐρου απέκτησαν και πάλι τα ισραηλινά πλοία πρόσβαση στον Ινδικό Ωκεανό και στις αγορές της Αφρικής και της Ασίας.
Ωστόσο, οι Ένοπλες Δυνάμεις της Υεμένης (YAF), υπό την ηγεσία της Ανσαράλα, επέβαλαν εκ νέου τον αποκλεισμό τον Νοέμβριο του 2023. Έναν μήνα αργότερα, ο ταξίαρχος Mohammad Reza Naghdi του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης του Ιράν (IRGC) απείλησε δημοσίως το Ισραήλ και τους συμμάχους του με μελλοντικό «κλείσιμο της Μεσογείου, των Στενών του Γιβραλτάρ και άλλων θαλάσσιων οδών», εξαιτίας της ισραηλινής εκστρατείας στη Γάζα.
Κινητοποιήσεις σε λιμάνια αρκετών μεσογειακών χωρών κατά του ανεφοδιασμού του Ισραήλ με όπλα, ιρανικά πλήγματα ακριβείας σε ισραηλινές λιμενικές εγκαταστάσεις και εμπάργκο σε πλοία που εκπροσωπούσαν ισραηλινά συμφέροντα στον Περσικό Κόλπο κλιμάκωσαν περαιτέρω το ζήτημα της θαλάσσιας πρόσβασης. Το Μαρόκο άνοιξε τα λιμάνια του στα αμερικανικά πλοία που μετέφεραν όπλα στο Ισραήλ και τα οποία η Ισπανία είχε αρνηθεί να δεχτεί, ενώ κατέστειλε τους λιμενεργάτες που αρνήθηκαν να τα εκφορτώσουν.
Κατά τα τελευταία 70 χρόνια, το Ισραήλ έχει διεξαγάγει εκτεταμένες μυστικές επιχειρήσεις στη Μεσόγειο, άλλοτε με τη συναίνεση των εμπλεκόμενων κρατών και άλλοτε εντελώς συγκαλυμμένα. Το 1954, ένα δίκτυο της Μοσάντ πυροδότησε βόμβες σε αιγυπτιακά πολιτιστικά κέντρα και κινηματογράφους, στο πλαίσιο μιας επιχείρησης υπό ψευδή σημαία. Στόχος ήταν να τρομοκρατηθούν οι Εβραίοι της Αιγύπτου ώστε να μεταναστεύσουν στο Ισραήλ και να ενισχυθεί η βρετανική αποφασιστικότητα να παραμείνει στη χώρα μετά την ήττα της στον Πόλεμο του Σουέζ.
Τη δεκαετία του 1960, το Ισραήλ συνεργάστηκε μυστικά με τη μαροκινή κυβέρνηση για να μεταφέρει δεκάδες χιλιάδες γηγενείς Εβραίους, διατηρούσε ένα παράνομο δίκτυο πρακτόρων στην Κωνσταντίνη της τότε γαλλικής αποικιακής Αλγερίας και δολοφόνησε τον υπαρχηγό της Οργάνωσης για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης (ΟΑΠ) στο προάστιο Καρχηδόνα της Τύνιδας το 1988.
Πιο πρόσφατα, τον Σεπτέμβριο του 2021, ένα αλγερινό υποβρύχιο ανάγκασε ένα ισραηλινό υποβρύχιο, το οποίο επιχειρούσε να καταγράψει μια στρατιωτική άσκηση, να αναδυθεί. Από το 2025, το Ισραήλ έχει πραγματοποιήσει επιχειρήσεις δολιοφθοράς και αναχαίτισης εναντίον διαφόρων στολίσκων ακτιβιστών που επιχειρούσαν να φτάσουν στη Γάζα για να παραδώσουν ανθρωπιστική βοήθεια και να σπάσουν τον αποκλεισμό, στην Τύνιδα και ανοικτά των ακτών της Κρήτης.
Οι σχέσεις με το Μαρόκο, οι οποίες άρχισαν τη δεκαετία του 1950, είχαν προχωρήσει τόσο πολύ έως το 1967, ώστε ο βασιλιάς Χασάν παρέδωσε ηχογραφήσεις μιας προπαρασκευαστικής συνάντησης του Αραβικού Συνδέσμου ενόψει του Πολέμου των Έξι Ημερών. Οι ηχογραφήσεις αποκάλυπταν το χαμηλό επίπεδο στρατιωτικής ετοιμότητας των αραβικών κρατών και έπεισαν το Ισραήλ να εξαπολύσει το καταστροφικό προληπτικό πλήγμα του εναντίον των αραβικών στρατών.
Το Ισραήλ ανταπέδωσε την εξυπηρέτηση προσφέροντας πληροφοριακή και υλικοτεχνική συνδρομή για τη σύλληψη στο Παρίσι του διακεκριμένου Μαροκινού αριστερού και ηγέτη της αντιπολίτευσης Mehdi Ben Barka, όπως αποκάλυψε το βιβλίο του 2026 L’Affaire Ben Barka: La fin des secrets («Η υπόθεση Μπεν Μπάρκα: Το τέλος των μυστικών»).
Τη δεκαετία του 1970, το Ισραήλ και το Μαρόκο συμμετείχαν στο Safari Club, έναν μυστικό μηχανισμό πληροφοριών που οργανώθηκε από τις ΗΠΑ και τη Γαλλία και περιλάμβανε επίσης την Αίγυπτο, τη Νότια Αφρική και το Ιράν του Σάχη. Ο μηχανισμός αυτός διεξήγαγε συγκαλυμμένους πολέμους δι’ αντιπροσώπων του Ψυχρού Πολέμου εναντίον αριστερών καθεστώτων.
Το Μαρόκο, του οποίου οι αλεξιπτωτιστές πολέμησαν για την υπεράσπιση των δικαιωμάτων εξόρυξης ευρωπαϊκών εταιρειών στο Ζαΐρ, έγινε κατά τον Ψυχρό Πόλεμο ο δεύτερος μεγαλύτερος αποδέκτης αμερικανικής βοήθειας στην Αφρική μετά την Αίγυπτο. Διαμεσολάβησε επίσης για την ιστορική αιγυπτιοϊσραηλινή ειρηνευτική συμφωνία του 1979, η οποία διέσπασε το ενιαίο αραβικό μέτωπο απέναντι στο Ισραήλ. Τη δεκαετία του 1990, οι μαροκινές υπηρεσίες πληροφοριών και η Μοσάντ επιχείρησαν να δολοφονήσουν τον Οσάμα μπιν Λάντεν.
«Μαζί με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Μαρόκο διατηρεί σήμερα την πιο στενή σχέση με το Ισραήλ από οποιαδήποτε άλλη μουσουλμανική χώρα — πιθανότατα στενότερη ακόμη και σε σύγκριση με δυτικές χώρες», δήλωσε ο Jamai. «Δεν είναι κυρίαρχη χώρα, τουλάχιστον από την άποψη της ασφάλειας, επειδή εξαρτόμαστε σε τόσο μεγάλο βαθμό από τα ισραηλινά συμφέροντα».
