ΤΟΥΡΚΙΑ-ΙΡΑΝ: «άξονας αναθεωρητισμού» εν μέσω του πολέμου στην Γάζα. 

Print Friendly, PDF & Email
- Advertisement -

Η Τουρκία και το Ιράν προς ένα «άξονα αναθεωρητισμού» εν μέσω του πολέμου στην Γάζα.

Sinem Adar

Hamidreza Azizi

Η ανανεωμένη παρουσία των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή έχει δημιουργήσει ανησυχία στην Τουρκία και το Ιράν. Η ηγεσία του κυβερνώντος Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) της Τουρκίας βλέπει την άνευ όρων υποστήριξη των ΗΠΑ στο Ισραήλ ως εμπόδιο στις δικές της προσπάθειες για αποκλιμάκωση της κατάστασης. Οι κυβερνώντες ελίτ του Ιράν έχουν χαρακτηρίσει τις Ηνωμένες Πολιτείες «αδιαμφισβήτητο συνεργό» του Ισραήλ στη «σφαγή των αμάχων της Γάζας». Η Άγκυρα και η Τεχεράνη ανησυχούν ότι μια ισχυρότερη παρουσία των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή είναι επιζήμια για τα περιφερειακά τους συμφέροντα. Ο πόλεμος στη Γάζα μπορεί, ανάλογα με τη διάρκειά του, να συμβάλει στην προσέγγιση μεταξύ Τουρκίας και Ιράν, δεδομένης της κοινής αντίθεσής  τους για μια περιφερειακή και παγκόσμια τάξη πραγμάτων υπό την ηγεσία των ΗΠΑ. Ωστόσο, υπάρχουν περιορισμοί σε μια βιώσιμη συμμαχία μεταξύ των δύο χωρών.

Σχέσεις με τη Χαμάς

Τεχερανη: Συνάντηση του ηγέτη του Ιραν με τον αρχηγό της Χαμάς

Τόσο η Άγκυρα όσο και η Τεχεράνη έχουν δεσμούς με τη Χαμάς, διαφορετικής φύσης. Σε αντίθεση με τους δυτικούς συμμάχους της, η Τουρκία δεν θεωρεί τη Χαμάς τρομοκρατική οργάνωση. Η Άγκυρα βλέπει τη στήριξη της Χαμάς ως μέρος της πολιτικής της για την υπεράσπιση της παλαιστινιακής υπόθεσης. Αυτή η πολιτική στηρίζεται στις φιλοδοξίες της ηγεσίας του AKP για προώθηση της δημοκρατίας, διαμεσολάβηση για την ειρήνη και ηγεσία της Ούμας. Για το σκοπό αυτό, η Άγκυρα παρείχε ένα ασφαλές καταφύγιο στα μέλη της (μαζί με άλλες ομάδες που συνδέονται με τη Μουσουλμανική Αδελφότητα μετά τις αραβικές εξεγέρσεις) και υποστήριξε γενναιόδωρα τις οργανώσεις τους που δρουν στην Τουρκία.

Ωστόσο, από το 2020, η τουρκική κυβέρνηση είναι προσεκτική και απομακρύνθηκε από τους Άραβες ισλαμιστές, συμπεριλαμβανομένης της Χαμάς, για να βοηθήσει στην αποκατάσταση των σχέσεών της με αραβικά κράτη, όπως την Αίγυπτο, την Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, καθώς και με το Ισραήλ. Ωστόσο, ο πρόσφατος κύκλος πολέμου στη Γάζα αποκάλυψε τα όρια των προσπαθειών προσέγγισης της Τουρκίας, ιδιαίτερα με το Ισραήλ.

Ταυτόχρονα, οι σχέσεις της με τη Χαμάς έχουν επίσης μικρή αξία, όπως αποδεικνύουν οι αναποτελεσματικές προσπάθειες της να μεσολαβήσει στις διαπραγματεύσεις για την απελευθέρωση των ομήρων.

Από την άλλη πλευρά, το Ιράν παρέχει ολοκληρωμένη πολιτική, οικονομική και στρατιωτική υποστήριξη στη Χαμάς. Η Τεχεράνη φαινομενικά προσπαθεί να εκμεταλλευτεί τις μεταβαλλόμενες περιφερειακές συνθήκες και το αυξανόμενο αντι-ισραηλινό αίσθημα στον μουσουλμανικό κόσμο που προκλήθηκε από την δυσανάλογη επίθεση του Ισραήλ στη Γάζα μετά τις επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου. Στην εμφάνιση του στη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών στις 26 Οκτωβρίου, ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών Χοσεΐν Αμίρ Αμπντολαχιάν σημείωσε την ετοιμότητα του Ιράν, μαζί με την Τουρκία και το Κατάρ, να διαδραματίσει ρόλο στην εξασφάλιση της απελευθέρωσης αμάχων ομήρων που κρατά η Χαμάς. Κατά την πρώτη εβδομάδα της σύγκρουσης στη Γάζα, οι πρόεδροι και οι υπουργοί Εξωτερικών του Ιράν και της Τουρκίας συμμετείχαν σε χωριστές συζητήσεις με στόχο τη διαπραγμάτευση και τον συντονισμό.

Παραγκωνίζοντας δυτικούς παράγοντες στη Συρία και τον Νότιο Καύκασο

Οι αμερικανικές δυνάμεις στη Βόρειο Συρία δέχθηκαν επανειλημμένες επιθέσεις με drones κατά τη διάρκεια του πολέμου στη Γάζα.

Πέρα από τις σχέσεις τους με τη Χαμάς, η Τουρκία και το Ιράν έχουν και άλλα αλληλοκαλυπτόμενα συμφέροντα. Και οι δύο χώρες είναι ενοχλημένες  από την αμερικανική παρουσία στη Συρία. Η Άγκυρα βλέπει τη συνεχιζόμενη υποστήριξη των ΗΠΑ προς τους Κούρδους στη βόρεια Συρία ως εμπόδιο στις προσπάθειές της να αποτρέψει την κουρδική αυτονομία υπό την ηγεσία του Κόμματος Δημοκρατικής Ένωσης και των Μονάδων Προστασίας του Λαού (YPG), τις οποίες η Τουρκία θεωρεί ως επέκταση του Εργατικού Κόμματος του Κουρδιστάν (PKK).

Για το Ιράν, η αμφισβήτηση των ΗΠΑ στη Συρία είναι μέρος του ευρύτερου στόχου της εξωτερικής πολιτικής της για «εκδίωξη των ΗΠΑ από την περιοχή». Η Τεχεράνη βλέπει τις αμερικανικές προσπάθειες να συγκεντρώσει και να αυξήσει τις δυνάμεις της γύρω από τα σύνορα Συρίας-Ιράκ ως απειλή για την σκληρά κερδισμένη χερσαία πρόσβαση της στη Συρία μέσω του Ιράκ. Σύμμαχος του Προέδρου Μπασάρ αλ Άσαντ, το Ιράν πιστεύει επίσης ότι το συριακό καθεστώς δεν θα μπορέσει να αποκαταστήσει τον πλήρη έλεγχο της χώρας εάν τμήματα της παραμείνουν σε ξένα χέρια. Παρόλο που η Τεχεράνη θεωρεί τόσο τις ΗΠΑ όσο και την Τουρκία ως κατοχικές δυνάμεις στη Συρία, αισθάνεται ότι οι διαφωνίες της με την Τουρκία μπορούν να αντιμετωπιστούν σε διπλωματικό επίπεδο. Μάλιστα, η Τεχεράνη, μαζί με τη Μόσχα, προσπαθούν να μεσολαβήσουν μεταξύ Δαμασκού και Άγκυρας, αν και μέχρι στιγμής χωρίς αποτέλεσμα.

Ο διάδρομος Ζανγκεζούρ

Τα συμφέροντα μπορεί να αρχίσουν να ευθυγραμμίζονται στον Νότιο Καύκασο υπό τη σκιά μιας συνεχιζόμενης ιρανοτουρκικής αντιπαλότητας. Παρά την αντίληψη του Ιράν για τον υποστηριζόμενο από την Τουρκία Αζέρικο διάδρομο Zangezur ως κοινή τουρκική-αμερικανική συνωμοσία εναντίον του, τις προειδοποιήσεις του Ιράν προς το Αζερμπαϊτζάν να αποφύγει «κάθε γεωπολιτική αλλαγή στην περιοχή» και την ανησυχία του για τη στρατιωτική υποστήριξη του Ισραήλ στο Αζερμπαϊτζάν, η Τουρκία και οι Αζέροι αξιωματούχοι φαίνονται πρόσφατα ανοιχτοί στην αντικατάσταση του διαδρόμου Zangezur με μια διαδρομή που διέρχεται από το Ιράν. Σε αυτό το πνεύμα, η Τεχεράνη έχει αγκαλιάσει τη λεγόμενη πρωτοβουλία 3+3, μια πρόταση που διατυπώθηκε από την Άγκυρα που περιλαμβάνει τις τρεις χώρες του Νοτίου Καυκάσου μαζί με την Τουρκία, το Ιράν και τη Ρωσία. Η Τεχεράνη φιλοξένησε  τους υπουργούς Εξωτερικών αυτών των χωρών, εκτός από τη Γεωργία, στις 23 Οκτωβρίου. Για την Τεχεράνη, αυτή η πρωτοβουλία στοχεύει στην «αντιμετώπιση των περιφερειακών προκλήσεων χωρίς την παρέμβαση διαπεριφερειακών και δυτικών δυνάμεων». Μέχρι στιγμής, φαίνεται ότι τόσο η Τουρκία όσο και η Ρωσία ευθυγραμμίζονται με το Ιράν στη διαμόρφωση της περιφερειακής δυναμικής στον Νότιο Καύκασο χωρίς δυτικές παρεμβάσεις.

Κοινές πεποιθήσεις για μια αναδυόμενη πολυπολική παγκόσμια τάξη πραγμάτων

Στην πραγματικότητα, η Άγκυρα και η Τεχεράνη συγκλίνουν στην αντίληψη για μια μεταβαλλόμενη παγκόσμια τάξη πραγμάτων. Οι κυβερνώσες ελίτ της Τουρκίας πιστεύουν ότι «η Δύση στερείται στρατηγικής σκέψης και έχει αποξενωθεί από τον υπόλοιπο κόσμο απέναντι σε διάφορα ζητήματα όπως οι σχέσεις με την Κίνα, η μετανάστευση και η μετατόπιση της οικονομικής βαρύτητας από τη Δύση στην Ανατολή. ” Πρόσφατες δηλώσεις από κορυφαίους Ιρανούς αξιωματούχους, συμπεριλαμβανομένου του Ανώτατου Ηγέτη Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, υποδηλώνουν επίσης ότι αντιλαμβάνονται μείωση του παγκόσμιου ρόλου και της επιρροής της Αμερικής, προβλέποντας μια στροφή προς μια μη δυτική παγκόσμια τάξη πραγμάτων.

Ωστόσο, η Άγκυρα και η Τεχεράνη, αμφισβητούν και τη συνοχή και τη βιωσιμότητα των δυτικών θεσμών. Η Τουρκία το κάνει αυτό με τρεις τρόπους. Πρώτον, ως σημείο συζήτησης στην εξωτερική της πολιτική, επικρίνει τη δομή του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών με το σύνθημα « ο κόσμος είναι μεγαλύτερος από πέντε », αναφερόμενη στα πέντε μόνιμα μέλη του. Απαιτεί επίσης μια διεθνή τάξη που « να αντιμετωπίζει κάθε έθνος επί ίσοις όροις ». Δεύτερον, έχει αναδειχθεί ως ένας ευρέως αποδεκτός διασπαστικός παράγοντας στο πλαίσιο του Οργανισμού του Βορειοατλαντικού Συμφώνου (ΝΑΤΟ). Η αναβλητικότητά της για την προώθηση της αίτησης ένταξης της Σουηδίας είναι το πιο πρόσφατο παράδειγμα. Τέλος, συνεργάζεται με οργανισμούς όπως ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης (SCO) υπό την ηγεσία της Κίνας και σχηματίζει τις δικές του πολυμερείς ρυθμίσεις, όπως η Διαδικασία της Αστάνα, μαζί με τη Ρωσία και το Ιράν.

Η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν έχει υποστηρίξει σταθερά την απομάκρυνση από τις διεθνείς δομές που κυριαρχούνται από τη Δύση. Το Ιράν θεωρεί το σημερινό διεθνές τοπίο ως ευκαιρία να ενισχύσει τους δεσμούς με τις αναδυόμενες δυνάμεις, όπως αποδεικνύεται από τη στρατηγική εταιρική σχέση με την Κίνα, την ένταξη στο SCO και τους BRICS και τη στρατιωτική υποστήριξη προς τη Ρωσία στον πόλεμο της Ουκρανίας.

Προς έναν «Άξονα Αναθεωρητισμού»;

Για την Άγκυρα και την Τεχεράνη, τα ραγδαία εξελισσόμενα γεγονότα από τις 7 Οκτωβρίου φαίνεται να έχουν δημιουργήσει ένα άνοιγμα που επιβεβαιώνει αυτές τις αναθεωρητικές υποθέσεις και προσπάθειες.

Ο μύθος ενός ανίκητου ισραηλινού στρατού και μηχανισμού πληροφοριών έχει καταρριφθεί και μαζί του, οι προσπάθειες της κυβέρνησης των ΗΠΑ να επαναπροσδιορίσει την περιφερειακή τάξη διευκολύνοντας την αραβο-ισραηλινή ομαλοποίηση έχουν διαταραχθεί, αν όχι εντελώς, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα.

Πολλοί στον λεγόμενο Παγκόσμιο Νότο είναι απογοητευμένοι από την ξεκάθαρη και, σε μεγάλο βαθμό, άνευ όρων υποστήριξη που παρέχουν στο Ισραήλ οι ΗΠΑ και η Ε.Ε. Η άρνηση του Ισραήλ να εκδώσει θεώρηση εισόδου για αξιωματούχους του ΟΗΕ σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την έμμεση κριτική του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ οξύνει την άποψη στην Άγκυρα και την Τεχεράνη ότι οι διεθνείς θεσμοί είναι δυσλειτουργικοί.

Όλα αυτά μπορεί να ανοίξουν το δρόμο για την προσέγγιση των τάξεων μεταξύ διάφορων αναθεωρητικών παραγόντων. Για παράδειγμα, οι ηγέτες της Χαμάς επισκέφθηκαν τη Μόσχα στις 26 Οκτωβρίου. Την ίδια μέρα, ο Ιρανός Υφυπουργός Εξωτερικών Αλί Μπαγκερί ήταν επίσης εκεί και συναντήθηκε με την αντιπροσωπεία της Χαμάς. Εν τω μεταξύ, σε μια ομιλία του όπου ανέφερε τη « φόρμουλα εγγύησης » που έχει προτείνει η Τουρκία, ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Φιντάν τόνισε τη σημασία μιας «δυνητικά ενοποιημένης θέσης μεταξύ Κίνας και Ρωσίας, ως μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ» προς μια ειρηνική επίλυση της Ισραηλινο-παλαιστινιακής σύγκρουσης.

Αντιπροσωπεία της Χαμάς στη Μόσχα: Διαπραγμάτευση με τη Μόσχα

Όσο ο πόλεμος στη Γάζα συνεχίζεται, η κοινή απειλή που δημιουργείται από την επιστροφή των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή θα μπορούσε να υπερισχύσει των ανταγωνιστικών συμφερόντων της Τεχεράνης και της Άγκυρας και να αποτρέψει μια πιθανή σύγκρουση μεταξύ των φιλόδοξων περιφερειακών πολιτικών τους. Στην πραγματικότητα, και οι δύο παράγοντες θέλουν να αναδιαμορφώσουν την κοινή τους γειτονιά, εκμεταλλευόμενοι τη μεταβατική κατάσταση της παγκόσμιας πολιτικής στο πλαίσιο των πολέμων στην Ουκρανία και τώρα στη Γάζα.

Μόλις επικρατήσει μια νέα τάξη πραγμάτων, ο ανταγωνισμός τους για περιφερειακή επιρροή θα αναδυθεί ξανά.

Η Ρωσία επωφελείται από την υποστήριξη της περαιτέρω συνεργασίας μεταξύ Τουρκίας και Ιράν και πιθανότατα θα προσπαθήσει να την αξιοποιήσει με στόχο να παραγκωνίσει τους δυτικούς παράγοντες. Ωστόσο, δεν είναι σαφές εάν έχει την ικανότητα να το καταστήσει βιώσιμο. Επίσης, παρά την αμφιλεγόμενη στάση της Ρωσίας έναντι του Ισραήλ στην τρέχουσα σύγκρουση, δεν υπάρχουν ακόμη στοιχεία που να υποδηλώνουν ότι η Μόσχα σχεδιάζει να αναθεωρήσει πλήρως την πολιτική της για το Ισραήλ και να εγκαταλείψει τις καλές της σχέσεις με την Ιερουσαλήμ μακροπρόθεσμα. Η Κίνα μπορεί επίσης να βρει χρήσιμη την ιρανοτουρκική προσέγγιση, αλλά πρέπει επίσης να διατηρήσει τις σχέσεις της με τα κράτη του Κόλπου και, ως εκ τούτου, ενεργεί πιο προσεκτικά.

Συνολικά, τα συμφέροντα του Ιράν και της Τουρκίας φαίνεται να ευθυγραμμίζονται όλο και περισσότερο, ιδιαίτερα στο ενιαίο μέτωπό τους ενάντια στις ενέργειες του Ισραήλ έναντι της Χαμάς και στην αντίθεση στην αναζωπύρωση μιας περιφερειακής τάξης υπό την ηγεσία των ΗΠΑ.

Ωστόσο, ο ιστορικός ανταγωνισμός τους για στρατηγική κυριαρχία σε περιοχές όπως το Ιράκ και η Συρία, σε συνδυασμό με τις ξεχωριστές μορφές αναθεωρητισμού που πρωταγωνιστούν το AKP και η ιρανική ηγεσία στην παγκόσμια σκηνή, υποδηλώνουν ότι οποιαδήποτε αναδυόμενη συμμαχία μεταξύ τους μπορεί να παραμείνει ισχνή και επιρρεπής σε πιέσεις.

*Η Sinem Adar είναι συνεργάτης στο Κέντρο Εφαρμοσμένων Σπουδών Τουρκίας του Γερμανικού Ινστιτούτου Διεθνών Υποθέσεων και Υποθέσεων Ασφάλειας. @sinemadar

**Ο Hamidreza Azizi είναι επισκέπτης συνεργάτης στο Γερμανικό Ινστιτούτο Διεθνών Υποθέσεων και Υποθέσεων Ασφάλειας. Είναι επίσης μη μόνιμος υπότροφος στο Μέση Ανατολή Συμβούλιο Παγκόσμιων Υποθέσεων. @HamidRezaAz

https://www.mei.edu/publications/turkey-and-iran-toward-axis-revisionism-amid-war-gaza

spot_img

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

εισάγετε το σχόλιό σας!
παρακαλώ εισάγετε το όνομά σας εδώ

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Διαβάστε ακόμα

Stay Connected

2,900ΥποστηρικτέςΚάντε Like
2,767ΑκόλουθοιΑκολουθήστε
28,300ΣυνδρομητέςΓίνετε συνδρομητής
- Advertisement -

Τελευταία Άρθρα