ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΑ ΣΩΜΑΤΕΙΑ ΣΤΗΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 1914-1945

Print Friendly, PDF & Email
- Advertisement -

του Ιωάννη Τουλουμάκου, Ομότιμου Καθηγητή ΑΠΘ

Από τα περίπου 14000 σωματεία που ιδρύθηκαν στην Θεσσαλονίκη από την απελευθέρωση της πόλης ως το έτος της- εξ’ όσων γνωρίζω πρώτης, σχετικά πρόσφατης καταγραφής1, , δηλαδή στο διάστημα 1914-2012, ιδιαίτερη ιστορική, όσο και κοινωνική σημασία έχουν επειδή συνδέονται με τις μεγάλες εθνικές περιπέτειες του πρώτου μισού του περασμένου αιώνα, τα 171 προσφυγικά, και από αυτά εκείνα των Ελλήνων της Μικράς Ασίας. Ιστορική μελέτη που θα έπρεπε και θα μπορούσε προ πολλού να γίνει και μόνο με τα στοιχεία που δίνουν τα διαθέσιμα καταστατικά, εξ’ όσων γνωρίζω, λείπει. Την επιτατική αναγκαιότητα της έχει σκοπό να δείξει η παρούσα σύντομη επισκόπηση με την επιλογή των καταστατικών που την συνοδεύουν.

Το τραύμα του ξεριζωμού, η ένδεια της προσφυγιάς αλλά και η συλλογική προσπάθεια της υπέρβασης που εκφράζεται με την εντυπωσιακή αναφορά στην ιδέα της αλληλεγγύης – υπέρβασης που δεν αφορά μόνο την αντιμετώπιση της καθημερινής πραγματικότητας, αλλά και την «διανοητική και ηθική εξύψωση» – αποτελούν τα χαρακτηριστικά στοιχεία της ιστορικής παρουσίας των μικρασιατών προσφυγικών σωματείων. Τι και πώς επιτεύχθηκε από ό,τι αναφέρεται στους σκοπούς των σωματείων, ποιοι ήταν οι αρωγοί, δωρητές, ευεργέτες και μεγάλοι ευεργέτες τους οποίους ελπίζουν ότι θα βρουν οι συντάκτες των καταστατικών, και τι προσέφεραν, θα άξιζε τον κόπο να γίνει με την σχετική έρευνα ευρύτερα γνωστό.

Αντικείμενο μελέτης θα άξιζε τον κόπο όμως να γίνουν και τα «μικρασιατικά» ή προσφυγικά σωματεία που ιδρύθηκαν στην Θεσσαλονίκη στα μεταπολεμικά χρόνια (τα δύο τελευταία στον αιώνα μας) – και με το ερώτημα, αν και ως ποιο βαθμό συνδέονται με τις ιδέες των καταστατικών των προπολεμικών προγόνων. Είναι τα εξής:

  1. Μορφωτική Αδελφότης Μικρασιατών Θεσσαλονίκης (1956)
  2. Αναποκατάστατων Αστών Προσφύγων Θεσσαλονίκης «Αμφικτιονία» (1962)
  3. Αυτοστεγασθέντων Παλαιών Αστών Προσφύγων Συνοικισμού Π. Κουντουριώτη (1962)
  4. Παναγία Γαλατερή Δέλτσου Ικονίου «ΑΓΙΟΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ο ΜΕΓΑΣ ΚΑΙΣΑΡΕΙΑΣ (1963)»
  5. Σύλλογος «ΦΑΡΑΣΑ» Καππαδοκίας (1965)
  6. Μικρασιατικός Αθλητικός Σύλλογος Ασπροβάλτας (1972)
  7. Μικρασιατική Λέσχη (1973)
  8. Ιωνική Εστία. Σύλλογος Σμυρναίων και Περιχώρων (1973)
  9. Σύλλογος Ποντίων Σταυρουπόλεως «ΑΕΤΟΙ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ»
  10. Ένωσις Σμυρναίων Μικρασιατών (1976)
  11. Μικρασιατικός Αθλητικός Σύλλογος των απανταχού Τρωαδικών (1983)
  12. Ένωση Σμυρναίων – Μικρασιατών Αν. Θράκης και Ποντίων προσφύγων του 1922 (1987)
  13. Ένωση Σμυρναίων – Μικρασιατών «ΑΓΙΟΣ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ» (1996)
  14. Σύλλογος Μικρασιατών Ευόσμου (1999)
  15. Σύλλογος Μικρασιατών – Σμυρναίων Μενεμένης «Η ΑΓΙΑ ΦΩΤΕΙΝΗ» (2003)
  16. Μικρασιατικός Σύλλογος Μενεμένης – Αμπελοκήπων Αγίας Παρασκευής (2013)

Δύο σχετικά παραδείγματα από τα παλαιά, χωρίς σχόλιο: Στους «Σκοπούς» του καταστατικού του συλλόγου των Μαλακοπητών (1925) αναφέρεται και «η μετέπειτα ηθική και υλική ανύψωσις των μελών, σύμφωνα με τας απαιτήσεις της συγχρόνου εποχής, ιδία δε η των τεκνών αυτών, άτιναι αναπτύσσονται προς στιγμήν κατά το πλέον αρχέγονον τρόπον», στους «Σκοπούς» του καταστατικού του Συλλόγου Ποντίων, Τραπεζούντος και Περιχώρων (1928) «η μέριμνα προς τοποθέτησιν των ορφανών αρμοδίως και η παροχή οποιασδήποτε υποστηρίξεως εις απόρους επιμελείς μαθητάς»

1βλ. το βιβλίο του υπογράφοντος «Τα Σωματεία της Θεσσαλονίκης 1914-2012» καταγραφή και επισκόπηση, Θεσσαλονίκη, Εκδόσεις Κυριακίδη, 2013

Α/Α 1914 Α. Φ.
1 Μικρασιατικός Σύλλογος 1
  1916  
2 Αλληλοβοήθεια Προσφύγων Εργατών 98
3 Προσφύγων Γευγελής Ένωσις 96
  1917  
4 Ιερατικός Σύνδεσμος Προσφύγων Ιερέων 107
5 Προσφύγων Καβάλας και Δράμας Σύλλογος «Φίλιπποι» 129
  1918  
6 «Πόντος Ελεύθερος» 190
  1919  
7 Καυκάσου Προσφύγων Ραιδεστού 232
  1920  
8 Θρακών Σωματείων «Το Αλύτρωτον Ορτάκιοι» 245
9 Προσφύγων εκ Ρωσίας 257
  1921  
10 Κεντρική Επιτροπή Προσφύγων Κιλκίς 331
  1922  
11 Σύλλογος Προσφύγων Ραιδεστού 380
12 Σύλλογος Γεωκτηνοτρόφων Προσφύγων Κιλκίς 384
     
     
  1923  
13 Σύλλογος Καππαδοκέων 388
14 Προσφυγική Ένωσις «Δορύλαιον» 439
15 Σύνδεσμος Καρραγωγέων Προσφύγων 431
16 Ένωσις Προσφύγων Ουσάκ «Ευκαρπία» 453
17 Ένωσις Προσφύγων Κατερίνης 396
18 Σύνδεσμος Κιουταχιωτών Προσφύγων 431
19 Μέριμνα Ποντίων Καυκάσιων Κυριών Μακεδονίας 464
20 Μικρασιατικός Σύλλογος Προσφύγων Λαγκαδά 455
21 Κεντρικός Σύνδεσμος Ποντίων Μακεδονίας – Θράκης 465
22 Εθνικός Σύλλογος Προσφύγων Αρτεργατών 410
23 Παμμικρασιατική Ένωσις Προσφύγων 417
24 Θρακικός Σύλλογος Λαγκαδά 460
25 Σύλλογος Προσφύγων Μικράς Ασίας «Η Αλληλοβοήθεια» 463

 

  1924  
26 Σύλλογος Ελλ. Μειονοτήτων «Αδραμυτικός Κόλπος» 506
27 Σύλλογος Προσφύγων Αλιέων Μικρασιατών 518
28 Αστική Ένωσις Προσφύγων 500
29 Σύνδεσμος Προσφύγων Βασιλικού Περιχώρων 532
30 Κεντρικός Σύλλογος Γαλατοφρυγίας 483
31 Αστική Ένωσις Προσφύγων 500
32 Ένωσις Προσφύγων Καϋστρίου Πεδίου  
33 Ένωσις Ελλήνων Κασταμονής 511
34 Σύλλογος Προσφύγων Μαιάνδρου 533
35 Σύλλογος Προσφύγων Μενεμένης «Τήμνος» 505
36 Σύλλογος Προσφύγων Μουδανιών 531
37 Σύλλογος Μυλεργατών Προσφύγων «Δήμητρα» 493
38 Σύλλογος Νεαπολιτών Καππαδοκίας 517
39 Σύλλογος Ξηροκρήνης «Η Ελπίς» 450
40 Ένωσις Ποντίων Αμισού 536
41 Προσφυγική Ένωσις Φλογητών Μ.Ασίας 516
42 Ένωσις Προσφύγων Επαρχίας Προύσης 529
43 Ένωσις Προσφύγων Καλλιπόλεως 509
44 Σύλλογος Προσφύγων Μετρών-Δερκών Κεντρώας Ασίας 540
45 Σύλλογος Προσφύγων Βάλλιας 544
46 Σύλλογος Κατοίκων Συνοικισμού Ρέζη 478
47 Προσφυγικός Σύλλογος Αστακηνών «Ρύσιον» 498
48 Σύνδεσμος Προσφύγων Σιδηροδρομικών 474
49 Σύνδεσμος Κατοίκων Συνοικισμού αρ. 6 470
     
  1925  
50 Ένωσις Αστών Προσφύγων 575
51 Σύνδεσμος Βρυούλων Προσφύγων 566
52 Γουμενίτσης Προσφυγική Ένωσις Ποντίων 647
53 Σύλλογος Προσφύγων Λαοδικείας «Δενίσαη – Σαραΐκιοί» 568
54 Δέρκων Προσφύγων 666
55 Σύλλογος Προσφύγων Ικονίου 582
56 Σύλλογος Προσφύγων Ιοσγάτης «Άγιος Χαράλαμπος» 588
57 Σύλλογος Προσφύγων Καισαρείας 572
58 Εθνική Προσφυγική Ένωσις Καλαμαριάς 654
59 Παμπροσφυγική Ένωσις Καλαμαριάς 641
60 Σύλλογος Νεολαίας Καυκασίων Καλαμαριάς 651
61 Σύλλογος Προσφύγων Κοσκίν Μαδέν 617

 

62 Σύλλογος Κιλίκων 563
63 Σύλλογος Προσφύγων Κυζίκου 594
64 Σύλλογος Κυδωνιών Μοσχονησίων 553
65 Σύλλογος Προσφύγων Εργατών Μεταφορών και Φορτοεκφορτώσεως 554
66 Σύλλογος Καραβούρνων Σμύρνης 562
67 Σύλλογος Προσφύγων Αζαρίου «Σίπυλος» 555
68 Σύλλογος Προσφύγων Νικομηδείας 552
69 Σύλλογος Προσφύγων Παλλαδαρίου Προύσης 663
70 Σύνδεσμος Περγάμου Ανταλλαξίμων 621
71 Πανπροσφυγικός Σύλλογος Ποντίων 632
72 Εργατικός Επαγγελματικός Εθνικός Σύλλογος Ποντίων 623
73 Προκονήσου Αστικός Σύλλογος 631
74 Σύλλογος Προσφύγων «Προφήτης Ηλίας» 665
75 Σύλλογος Προσφύγων Σμύρνης 567
76 Προσφυγική Ένωσις Τούμπας 587
77 Σύλλογος Ποντίων Τραπεζούντος 640
78 Σύλλογος Προσφύγων Τρίγλιας 519
79 Ένωσις Προσφύγων Τροχιοδρομικών Ηλεκτροτεχνιτών 620
80 Προσφυγικός Σύνδεσμος Χαλκηδόνος 628
     
  1926  
81 Αστών Προσφύγων Κιλκίς 733
82 Δικαιούχων Ελλήνων Υπηκόων Τουρκίας 773
83 Καππαδοκίας Ινδγέ – Σού Κοινοτική Επιτροπή 681
84 Καραγατσίων Ουζεΐρ Βέη 679
85 Σύλλογος Κωνσταντινουπολιτών Προσφύγων «Άγιος Σπυρίδων» 750
86 Παμπροσφυγικός Σύλλογος Λαγκαδά 714
87 Μικρασιατικός Αθλητικός Και Μορφωτικός Σύλλογος Νέων 675
88 Κεντρικός Σύλλογος Προσφύγων εκ Ρωσίας 699
89 Κεντρικόν Πολιτικόν Σωματείον Προσφύγων Τούμπας 719
90 Ένωσις Αλληλοβοηθείας Προσφύγων Συνοικισμού Τούμπας 730
91 Σύλλογος Προσφύγων «Σόμα» 774
     
  1927  
92 Δικαιούχων Ανταλλαξίμων Παμπροσφυγικός Οργανισμός 793
93 Σύνδεσμος Προσφύγων Νίκαιας 786
94 Ομοσπονδία Ενιαία των εκ Βουλγαρίας Προσφύγων 839
95 Κεντρικός Σύνδεσμος Ποντίων Θεσσαλονίκης 745

 

96 Προσφυγικός Σύνδεσμος Λαχαναγοράς 854
97 Προσφύγων Δημοσίων Υπαλλήλων εκ Τουρκίας 861
98 Προσφύγων Ένωσις Ζαγκλιβερίου 805
99 Προσφύγων Καβακλή εκ Βουλγαρίας 820
100 Προσφύγων Κουλέ Καφέ και Ισλαχανε 866
101 Προσφύγων εκ Μεγάλου Βογιαλικίου Βουλγαρίας 823
102 Προσφύγων εκ Μεσημβρίας Βουλγαρίας 856
103 Προσφύγων εκ Στενημάχου Βουλγαρίας 834
104 Προσφύγων εκ Σινακλή Βουλγαρίας 821
105 Προσφύγων Συνοικιών Χαριλάου, Ντεπώ, Αναλήψεως 836
106 Προσφύγων Γενή Σεχήρ Δαδρανελλίων Σύλλογος «Τρωάς» 788
     
  1928  
107 Προσφύγων Γεωργών και Εντοπίων Σωματείων Ασσήρου 942
108 Προσφύγων Μαδύτου και Περιχώρων Σύλλογος «Ελλήσποντος» 935
109 Μεσημβρίας Πατριωτική Ένωσις 945
110 Μαλακοπηνών Σύλλογος «Άγιοι Θεόφωροι» 943
111 Ένωσις Ποντιακής Νεολαίας 887
112 Προσφύγων Χαρμάνκιοϊ Σύλλογος «Αναγέννησις» 937
113 Προσφυγική Ένωσις Θεσσαλονίκης «Μακεδονικός» 949
114 Περίνθου αγροτικήν ένωσις 962
115 Προσφύγων Παλαιοπωλών αγορά Μπιτ – Παζάρ 990
     
  1929  
116 Σμύρνης Νέος Συνοικισμός 956
117 Αστέγων Συνοικισμός Ουζεΐρ Μπέη Σύλλογος 1046
118 Παμπροσφυγική Ένωσις δικαιούχων Ανταλλαξίμων 1053
119 Προσφυγικός Σύνδεσμος Τούμπας Άγιος Γεώργιος 1001
     
  1930  
120 Ένωσις Χήρων και Ορφανών Ανταλλαξίμων Δικαιούχων 1118
121 Σύνδεσμος Αστών Προσφύγων Ουζεΐρ Μπέη «Ελλήσποντος» 1114
122 Ένωσις Αστών Προσφύγων Συνοικισμού Μπεζινάρ 1134
123 Προσφυγική Ένωσις Ξηροκρήνης «Άγιος Ελευθέριος» 1185
124 Αστικός Προσφυγικός Συνοικισμός Αμπελοκήπων «Ομόνοια» 1144
125 Συνοικισμός Προσφύγων Αγίας Φωτεινής «Η Πρόοδος» 1111
     
  1931  
126 Αστέγων Προσφύγων Σύνδεσμος Ουζεΐρ Μπέη 1268

 

127 «Δράσις», Σύνδεσμος των εκ Ρωσίας προσφύγων Κατερίνης 1223
128 Ένωσις Προσφύγων Συνοικισμού Μπεζινάρ «Άγιος Ελευθέριος» 1216
129 Σύνδεσμος Προσφύγων Αμπελουργών «Μεταμόρφωσις» 1544
130 «Μέριμνα», Σύνδεσμος Προσφύγων εκ Ρωσίας Κατερίνης 1254
131 Σμυρναϊκή Νεολαία 1232
132 Σιδηροδρομικών Προσφύγων Σύλλογος «Η Στέγη» 1282
     
  1932  
133 Κεντρικός Σύνδεσμος Αγωνιστών του Πόντου 1340
134 Προσφυγικός Αθλητικός Όμιλος Αξιουπόλεως 1307
135 Αστέγων Προσφύγων Χορχόρ – Τζαμή Σύλλογος 1419
136 Ένωσις Προσφύγων Δέρκων 1355
137 Αστέγων Προσφύγων Δημοδιδασκάλων 1362
138 Εφέδρων Προσφύγων Πανελλήνιος Εθνικός Σύνδεσμος 1324
139 Αστών Προσφύγων Νέας Μενεμένης Σύλλογος 1377
140 Μικρασιατική Εθνική Νεολαία 1300
141 Σύνδεσμος Αστών Προσφύγων «Μπαϊρακλή Νέον» 1354
142 Κοινωνικός Προσφυγικός Σύνδεσμος Αστέγων «Άγιος Νικόλαος»  
143 Φιλεκπαιδευτικός Σύλλογος Ποντιακής Νεολαίας 1318
144 Σύλλογος Ποντίων Κατερίνης 1346
145 Σύνδεσμος Προσφύγων Αστών Παραπηγματούχων Λαχαναγοράς 1310
146 Πανελλήνιος Εθνικός Σύνδεσμος Προσφύγων Εφέδρων 1324
147 Προσφυγικός Σύνδεσμος Συνοικισμού Μελλά Μπαξέ  
  1934  
148 Αναμορφωτικός Σύλλογος Ποντίων Κολχικού «Απόλλων» 4508
149 Αστέγων Προσφύγων Κωνσταντινουπολιτών 1480
150 Ένωσις Νεολαίας Μαλακοπιτών 1433
151 Ένωσις Προσφυγικού Συνοικισμού «Παράδεισος» 1473
152 Συνοικιακή Ένωσις Προσφύγων «Ρήγας Φεραίος» 1461
     
  1934  
153 Αστικός Προσφυγικός Συνοικισμός «Θράκη» 1599
154 Ένωσις Προσφύγων Ικονίου Πόρου 1510
155 Κεντρικός Σύνδεσμος Ποντίων Θεσσαλονίκης 1634
     
  1935  
156 Ξηροκρήνης Σύνδεσμος Προσφύγων και Γηγενών Παραπηγματούχων 1694
157 Προσφυγικός Σύνδεσμος Συνοικισμού «Πρόνοια» 1646

 

     
     
                                                        1941  
158 Προσφύγων Επαρχίας Σιδηροκάστρου 2005
159 Προσφύγων Νομού Σερρών 2003
     
                                                       1942  
160 Προσφύγων Βουλγαροκρατουμένων μερών 2009
161 Προσφύγων Δράμας  
162 Προσφύγων Έβρου  
163 Προσφύγων Καβάλας  
164 Προσφύγων Ξάνθης  
165 Προσφύγων Ροδόπης  
     
                                                      1943  
166 Προσφύγων Καπνοπωλών 2068
167 Προσφύγων Τσαριτσάνης 2055
     
                                                     1944  
168 Προσφυγική Ένωσις Δράμας 2093
169 Προσφύγων Αστέγων Επαγγελματιών 2071
     
                                                    1945  
170 Προσφύγων Αν. Μακεδονίας- Θράκης 2237
171 Προσφύγων Ν. Σερρών 2105
     

ΙΙ. ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ

  1. Επωνυμίες

Ο «Μικρασιατικός Σύλλογος» του 1914 είναι το πρώτο- σύμφωνα με τον αριθμό φακέλου του καταστατικού του (που δεν έχει σωθεί-) σωματείο της ελεύθερης Θεσσαλονίκης, η ίδρυση του οποίου συνδέεται πιθανώς με τον πρώτο διωγμό. Η «Παμμικρασιατική Ένωσις Προσφύγων», ο Σύλλογος Προσφύγων Μικράς Ασίας «Η Αλληλοβοήθεια», και ο «Μικρασιατικός Σύλλογος Προσφύγων Λαγκαδά» που ιδρύθηκαν το 1923 και ο «Σύλλογος Προσφύγων Αλιέων Μικρασιατών» που ιδρύθηκε το 1924 είναι οι μόνες προσφυγικές συλλογικές οργανώσεις, όπου γίνεται αναφορά στην Μικρά Ασία, στον «Μικρασιατικό Αθλητικό και Μορφωτικό Σύλλογο Νέων» του 1926 λείπει η αναφορά στην προσφυγική προέλευση , ενώ αντιθέτως τον ίδιο χρόνο μαρτυρείται με διαφορετικό αριθμό καταστατικού ο «Παμπροσφυγικός Σύλλογος Λαγκαδά».

Τέσσερεις άλλες ομάδες συλλογικών οργανώσεων προσφύγων («Σύλλογοι», «Ενώσεις», «Σύνδεσμοι», «Σωματεία») προσδιορίζονται στις επωνυμίες τους με διαφορετικές αναφορές, όπως είναι:

  • Περιοχές της πόλης (:Καλαμαριά, Πολίχνη,   Τούμπα,   Χαριλάου,   Ντεπώ,   Ανάληψις,   Ξηροκρήνη,   Αμπελόκηποι) κοινότητες, ή πόλεις με αρμοδιότητα στην καταχώριση των καταστατικών του Πρωτοδικείου Θεσσαλονίκης (Κατερίνη, Κιλκίς, Αξιούπολις, Ζαγκλιβέρι).
  • Συνοικισμοί (Ρεζή, Ουζούρ Βέη,   Κουλέ Καφέ,  Ισλααχανέ,   Χαρμάνκιοϊ,   Μπεζινάρ, «Παράδεισος»).
  • Επαγγέλματα (:     Αλιείς,     Αρτεργάτες,    Γεωργοί,      Μυλεργάτες, Φορτοεκφορτωτές, Παλαιοπώλες, Σιδηρουργοί, Σιδηροδρομικοί).

Ιδιαίτερες («χαμένες») πατρίδες στην Μικρά Ασία και Ανατολική Θράκη- με τα ακόλουθα, εντυπωσιακά, όχι μόνο για τον αριθμό τους, παραδείγματα:

Αδραμύτιον Λαοδίκεια
Αζάριον Μαιάνδρου (κοιλάδα)
Βάλια Μαλακοπή
Βρύουλα Μενεμένη
Γαλατοφρυγία Μετρών- Δέρκων Κεντρώας
Δαρδανέλλια Ασίας
Δορύλαιον Μοσχονήσια
Ελλήσποντος/Μάδυτος Μουδανιά
Ικόνιον Νίγδη
Ιοσγάτη Νίκαια
Καισάρεια Νικομήδεια
Καλλίπολις Προύσα
Καππαδοκία Ραιδεστός
Καϋστρίου πεδίον Σμύρνη
Κασταμονή Τρίγλια
Κιλικία Φλογητά
Κιουτάχεια Χαλκηδών
Κύζικος

 

 

 

Ιδιαίτερη πατρίδα αποτελεί ο Πόντος με τις εξής συλλογικές οργανώσεις:

 

Πόντος Ελεύθερος
Μέριμνα Ποντίων Καυκασίων Κυριών
Κεντρικός Σύνδεσμος Ποντίων Μακεδονίας- Θράκης
Ένωσις Ποντίων Αμισού
Παμπροσφυγικός Σύλλογος Ποντίων
Εργατικός Επαγγελματικός Εθνικός Σύλλογος Ποντίων
Σύλλογος Ποντίων Τραπεζούντος
Κεντρικός Σύνδεσμος Ποντίων Θεσσαλονίκης
Ένωσις Ποντιακής Νεολαίας
Κεντρικός Σύνδεσμος Αγωνιστών του Πόντου
Φιλεκπαιδευτικός Σύλλογος Ποντιακής Νεολαίας
Σύλλογος Ποντίων Κατερίνης
Αναμορφωτικός Σύλλογος Ποντίων Κολχικού
Κεντρικός Σύνδεσμος Ποντίων Θεσσαλονίκης

 

Με τους προσδιορισμούς «Αστοί» και «Άστεγοι» μαρτυρούνται εξ’άλλου δύο άλλες μικρότερες σε αριθμό συλλόγων ομάδες (από το 1924 έως το 1933), από τους οποίους ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί ο «Σύνδεσμος Αστέγων Δημοδιδασκάλων» του 1932, όπως και η ιδρυθείσα το 1930 «Ένωσις Χηρών και Ορφανών Ανταλλαξίμων Δικαιούχων».

  1. Ιδέες, Σκοποί, Πόροι, Σφραγίδες και Λάβαρα

Το αποτελούμενο από 25 άρθρα καταστατικό του Συλλόγου Προσφύγων Σμύρνης και Περιχώρων (του 1925) συνέταξε η προηγηθείσα και «εξελιχθείσα» (κατά την διατύπωση του πρώτου άρθρου) σε Σύλλογο Επιτροπή Κοινότητας Σμύρνης. Σκοπός της και σκοπός του Συλλόγου ήταν «η αλληλεγγύη, συνένωσις και σύμπραξις» που χρειάζονταν «προς εξεύρεσιν υπέρ των δεομένων περιθάλψεως, προστασίας, αρωγής και εργασίας», αλλά και «προς τελεσφόρον διεκδίκησιν και επίτευξιν των απαραγράπτων δικαίων επί της πατρικής των κληρονομίας και την παλινόστησιν εις το πάτριον έδαφος». Μέλη του Συλλόγου ήταν πρόσφυγες από την Σμύρνη ή τα περίχωρά της, αναγορεύονταν όμως εξέχουσες προσωπικότητες σε επίτιμα μέλη, εφ’όσον «σπουδαίως συντελούν εις την πραγμάτωσιν του σκοπού του Συλλόγου». Ως πόροι του ορίζονται το δικαίωμα εγγραφής (της α’ τάξεως 10, της β’5 δραχμές), οι μηνιαίες συνδρομές (5 δραχμές για την α’ , 2.5 για την β’ τάξη), οι συνδρομές δωρητών και ευεργετών (με 500 και 1000 δραχμές αντιστοίχως). Στην σφραγίδα του Συλλόγου απεικονίζεται το κωδωνοστάσιον της Αγίας Φωτεινής «εις ένδειξιν ιστορικής αναμνήσεως της καταστροφής».

Πέντε χρόνια αργότερα (το 1930) ιδρύθηκαν στην Θεσσαλονίκη δύο άλλοι σύλλογοι Σμυρναίων, το «Σωματείον Συνοικισμού Νέας Σμύρνης», με σκοπό την «ανέγερσιν συνοικισμού» για την στέγαση των μελών του με κρατικό δάνειο εξοφλητέο σε 15 χρόνια και η «Σμυρναϊκή Νεολαία Θεσσαλονίκης» με σκοπό την «πνευματικήν και σωματικήν διαπαιδαγώγησιν και την εξύψωσιν του εθνικού φρονήματος των νέων» και την προς τούτο ίδρυση, εκτός της λέσχης των μελών, τεσσάρων σχετικών τμημάτων (Φιλολογικού, Εκπαιδευτικού, Φυσικής Αγωγής, Μουσικού και Ψυχαγωγικού). Την ιδιομορφία του Συλλόγου δείχνουν και ορισμένα άλλα χαρακτηριστικά:

  • Ως πόροι του ορίζονται εκτός από το δικαίωμα εγγραφής και την μηνιαία συνδρομή (α’ και β’ τάξεως, 10 και 5 δραχμές αντιστοίχως) οι προσδοκώμενες εξαιρετικά υψηλές δωρεές «μεγάλων ευεργετών» (άνω των 5 χιλ), «ευεργετών» (μέχρι 5 χιλ), «δωρητών» (μέχρι 1000) και «επιτίμων συνδρομητών» (μέχρι 500 δρχ) εφ’άπαξ.
  • Ο Σύλλογος θέλει, όταν οι πόροι του το επιτρέπουν, «να έρχεται αρωγός εις χήρας και ορφανά των σφαγιασθέντων αδελφών και των εν πολέμω πεσόντων».
  • Ως μέλη γίνονται δεκτές στον Σύλλογο και κυρίαι (η υπογράμμιση από τους συντάκτες του καταστατικού), οι οποίες «απολαμβάνουν απάντων των δικαιωμάτων των αρρένων μελών».
  • Από τους 10 ιδρυτές του Συλλόγου πέντε είναι υπάλληλοι, οι άλλοι φαρμακοποιός, ιδιοκτήτης αυτοκινήτου, κρεοπώλης, ζαχαροπλάστης, φοιτητής.

Η βασική ιδέα που καθορίζει όμως την ίδρυση αυτού όπως και των άλλων συλλόγων είναι η ίδια, όπως διατυπώνεται σε διάφορα καταστατικά: Η αλληλεγγύη (συχνά ως «αδελφική αλληλεγγύη»), «η αλληλοβοήθεια και σύμπραξις», «η σύσφιξις των δεσμών, διατήρησις της συνειδήσεως της κοινής καταγωγής και στενοτέρα επαφή», η ηθική και υλική συνδρομή σε αναξιοπαθούντες συμπατριώτες. Στο καταστατικό του συλλόγου των Μαλακοπητών (του 1928) προβλέπεται η ίδρυση ταμείου αλληλοβοήθειας με ιδιαίτερο κανονισμό για την χρηματική αρωγή «των εις ένδειαν περιελθόντων και παθόντων» όπως και στο καταστατικό του Εθνικού Συνδέσμου Προσφύγων Αρτεργατών (του 1923) «προς παροχήν περιθάλψεως εις τα ασθενούντα και ανίκανα μέλη χρηματικών βοηθημάτων και συντάξεως» (!).

Η στέγαση σε μόνιμη κατοικία, η εξεύρεση εργασίας και η ιατρική περίθαλψη είναι τα κύρια αιτήματα που προβάλλονται στους «Σκοπούς» των καταστατικών, ενίοτε ακόμη η ύδρευση και ο ηλεκτροφωτισμός, σχετικά σπάνια «η διεκδίκησις των δικαιωμάτων» που προκύπτουν από την συνθήκη της Λωζάνης, ενώ δεν λείπει στο καταστατικό της «Παμμικρασιατικής Ενώσεως Προσφύγων» (του 1923) η αναφορά στον ένα κύριο σκοπό, ο οποίος ήταν «η τελεσφόρος διεκδίκησις και επίτευξις των απαραγράπτων δικαίων των προσφύγων επί της προαιωνίου πατρικής κληρονομίας των και η παλιννόστησις εις το πάτριον έδαφος των».

Ο προσφυγικός Σύνδεσμος Τούμπας «Άγιος Γεώργιος» έγινε σύμφωνα με το καταστατικό του (το 1929) από τους «οικούντες εν τοις οικίσκοις του Εμπορικού Επιμελητηρίου», μεταξύ δε των σκοπών του αναφέρεται και η βελτίωσις της καταστάσεως της οσημέραι ετοιμορρόπου καθισταμένης στέγης αυτών.

Μολονότι οι βιοτικές ανάγκες κατά την ίδρυση των Σωματείων ήταν και προβλέπονταν να είναι στο εγγύς ή και απώτερο μέλλον εξαιρετικά πιεστικές, στους «σκοπούς» τους αναφέρεται συχνά και η «διανοητική ανάπτυξις και η ηθική εξύψωσις», η «διάπλασις», η «καλλιέργεια» και «ανάπτυξις» του αισθήματος της αλληλεγγύης, ενίοτε η «πολιτική διαπαιδαγώγισης» και καλλιέργεια του «εθνικού φρονήματος». Σε ορισμένες περιπτώσεις επίσης, όταν τα έσοδα του Σωματείου ή και οι προσδοκώμενες δωρεές το επέτρεπαν, προβλέπονταν η ίδρυση λέσχης, αναγνωστηρίου , βιβλιοθήκες, νυχτερινής και πρακτικής Σχολής (Προσφυγική Ένωσις Αστών, «Αγία Φωτεινή Η Πρόοδος», «Αστακηνών», «Ρύσιον», Μαγνησίας «Σίπυλος», «Κεντρικός Σύνδεσμος Ποντίων», Φιλαδελφέων Φιλανθρωπικός Σύλλογος «Αλληλοβοήθεια»).

Τα προσφυγικά σωματεία έχουν τακτικά και επίτιμα, μερικά και ανεπιστέλλοντα μέλη, με το δικαίωμα της εγγραφής και τις μηνιαίες συνδρομές (η μη καταβολή των οποίων σε ορισμένο διάστημα συνεπαγόταν την απώλεια της ιδιότητας του μέλους) ή εισπράξεις από διάφορες εκδηλώσεις, διαθέτουν τακτικά ή έκτακτα έσοδα, έχουν όμως άστεγους, άνεργους, και ασθενείς, χήρες και ορφανά και γι’αυτούς χρειάζονται την βοήθεια από εύπορους συμπολίτες: Είναι οι αναφερόμενοι στα καταστατικά με τα αντίστοιχα ποσά «αρωγοί», «δωρηταί», «ευεργέται», «μεγάλοι ευεργέται». Τα ποσά ποικίλλουν, όπως και οι τρόποι με τους οποίους αναγνωρίζεται η προσφορά: Οι αρωγοί με ανώτατο όριο 50 έως 200 δραχμές τιμώνται με ευχαριστήρια επιστολή, οι δωρητές (200-500) και ευεργέτες (560-2500) με αναγραφή των ονομάτων, οι μεγάλοι ευεργέτες  (άνω των 5000 ή 10.000) με ανάρτηση φωτογραφίας. Προξενούν εντύπωση οι σχετικές αναφορές και εξαιτίας του σημαντικού αριθμού των σωματείων, όπου μαρτυρείται, αλλά και εξαιτίας των ποσών:  Στο καταστατικό της «Προσφυγικής Ενώσεως Τούμπας» ως «δωρηταί» ανακηρύσσονται οι προσφέροντες 1000, ως «ευεργέται» οι προσφέροντες 5-10 χιλ, και ως «μεγάλοι ευεργέται» οι προσφέροντες άνω των 10 χιλ. Η προσδοκία ότι το έτος 1925 θα βρίσκονταν συμπολίτες πρόθυμοι να προσφέρουν τόσο σημαντικά για την εποχή ποσά σε ένα προσφυγικό σωματείο, παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Κατανοείται από την διάδοση που φαίνεται ότι είχε τότε η ιδέα της κοινωνικής αλληλεγγύης, για την οποία ο «Σύνδεσμος κυριών κοινωνικής αλληλεγγύης» (το 1924) και η «Πανελλήνιος Κοινωνική Αλληλεγγύη» (το 1950) στην Θεσσαλονίκη είναι δύο ενδεικτικά παραδείγματα.

Την ταυτότητα των Σωματείων εκφράζουν εκτός από την επωνυμία, τα επιλεγόμενα σύμβολα, η σφραγίδα και το λάβαρο.

  • Ο Σύλλογος «Μικρασιατική Ένωσις Προσφύγων» έχει λάβαρο κυανού χρώματος, στο οποίο απεικονίζεται η σκηνή του μαρτυρίου του αειμνήστου μητροπολίτου Σμύρνης Χρυσοστόμου ως σύμβολον του γενικού μαρτυρίου των κατοίκων της Μικρασίας.
  • Λάβαρο λευκού χρώματος με εικόνα που παριστάνει το «μαρτύριο της τελευταίας μικρασιατικής τραγωδίας» έχει επίσης ο Σύλλογος κατοίκων Μαγνησίας και περιχώρων «Σίπυλος».
  • Το κωδωνοστάσιο του ναού της Αγίας Φωτεινής «εις ένδειξιν της ιστορικής αναμνήσεως της καταστροφής» έχει εξ’άλλου ως σύμβολο στην σφραγίδα του ο Σύλλογος Προσφύγων Σμύρνης και Περιχώρων.
  • Η «Προσφυγική Ένωσις Τούμπας» έχει σφραγίδα στο μέσον της οποίας απεικονίζονται οι Τρεις Χάριτες με αλληλοσφιγμένα χέρια ως σύμβολο της αλληλεγγύης μεταξύ των διαφορετικής καταγωγής προσφύγων.
  • Λάβαρο με την εικόνα του Αγίου Βασιλείου έχει ο «Σύλλογος Προσφύγων Καισαρείας».
  • Σφραγίδα στο μέσον της οποίας απεικονίζεται «καπνοδόχος μεταλλείου εν ενεργεία» έχει ο «Σύλλογος προσφύγων Βάλιας».
  • Ο «Εργατικός και Επαγγελματικός Εθνικός Σύνδεσμος Ποντίων» έχει ως σύμβολο στην σφραγίδα του δικέφαλο αετό με σταυρό επικεφαλής.
  • Στην σφραγίδα του Σωματείου Αστών Προσφύγων απεικονίζεται ο θεός Ερμής, η Ένωσις Προσφύγων «Χαρμάνκιοϊ Αναγέννησις» έχει ως σύμβολο τον ανατέλλοντα Ήλιο.

Από τα σωματεία που για ειδικούς λόγους (όπως είναι οι αναφορές των ονομάτων με τα επαγγέλματα των ιδρυτών, η προέλευση ή η οργάνωση) θα άξιζε να μελετηθεί επίσης ιδιαιτέρως το «Εθνικόν Σωματείον Προσφύγων Αρτεργατών» του 1923, για τον «ειδικό κανονισμό του ταμείου Αλληλοβοηθείας» που είχε συντάξει το Δ. Συμβούλιό του και είχε εγκρίνει η γενική του συνέλευση (αρ. 25 του καταστατικού).

  1. Τα ιδρυτικά μέλη

Στο τελευταίο μέρος των καταστατικών αναφέρονται τα ονόματα των μελών του Διοικητικού Συμβουλίου ή και των άλλων ιδρυτών του σωματείου με τα συναφή στοιχεία, εκτός από την διεύθυνση της κατοικίας, το επάγγελμα και συχνά η ηλικία. Και τα δύο, προπάντων το πρώτο, με την ιδιαίτερη σημασία που έχουν για την λειτουργία και την δράση του σωματείου παρουσιάζουν ερευνητικό ενδιαφέρον σε συνδυασμό με τον συνεκτικό ρόλο που είχε η αναφερόμενη στο καταστατικό ως καθοριστική για την ίδρυσή του ιδέα της αλληλεγγύης στην σκληρή πραγματικότητα της εποχής: Ένας «εργοστασιάρχης», δύο παντοπώλες, τέσσερεις κτίστες και ένας μάγειρας είναι ιδρυτικά μέλη του Συλλόγου «Τρωάς». Ένας «μεγαλέμπορος» αλλά και πέντε «μικρέμποροι», ένας αμαξηλάτης και ένας καπνεργάτης του Συλλόγου της Ιοσγάτης. Τεχνίτες, έμποροι, ιατροί, δικηγόροι, υπάλληλοι, διάφοροι επαγγελματίες αποτελούν μέλη άλλων σωματείων, όπως και βιοπαλαιστές με διάφορα επαγγέλματα σε άλλα. Διαφορετικά εισοδήματα, αλλά τη βούληση για την έμπρακτη «αλληλοβοήθεια» έχουν εξ’άλλου τα μέλη των επαγγελματικών σωματείων, με κορυφαίο εκείνο των αρτεργατών. Τα 54 ιδρυτικά μέλη του Συλλόγου Προσφύγων της Περιφέρειας Ικονίου δηλώνονται μόνο με το όνομα και την ηλικία, από τα 61 ιδρυτικά μέλη του Συλλόγου Φιλαδελφέων τα 60 είναι Έλληνες κι ένας Αρμένιος.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

spot_img

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

εισάγετε το σχόλιό σας!
παρακαλώ εισάγετε το όνομά σας εδώ

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Διαβάστε ακόμα

Stay Connected

2,900ΥποστηρικτέςΚάντε Like
2,767ΑκόλουθοιΑκολουθήστε
30,900ΣυνδρομητέςΓίνετε συνδρομητής
- Advertisement -

Τελευταία Άρθρα