Του Halil Karaveli
Δημοσιεύτηκε στους New York Times
Ο Halil Karaveli είναι ανώτερος ερευνητής στο Κοινό Κέντρο του Ινστιτούτου Κεντρικής Ασίας-Καυκάσου και του Προγράμματος Σπουδών του Δρόμου του Μεταξιού, καθώς και συγγραφέας του βιβλίου «Γιατί η Τουρκία είναι αυταρχική: Από τον Ατατούρκ στον Ερντογάν».
Έχουν περάσει πάνω από δύο μήνες από τότε που η αστυνομία στην Τουρκία συνέλαβε τον Εκρέμ Ιμάμογλου, τον δημοφιλή δήμαρχο της Κωνσταντινούπολης και πιθανότερο αντίπαλο του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στις επόμενες προεδρικές εκλογές. Η διεθνής αντίδραση υπήρξε κατά κύριο λόγο χλιαρή.
Η Τουρκία αναγνωρίζεται δικαίως ως ένας γεωπολιτικά σημαντικός — αν όχι απαραίτητος — σύμμαχος του ΝΑΤΟ, κυρίαρχη στρατιωτική δύναμη στη μετα-Άσαντ Συρία και φυσικός οικοδεσπότης διαπραγματεύσεων για την ειρήνη στην Ουκρανία. Αν όμως ο κ. Ερντογάν, που εδώ και καιρό επιδεικνύει αυταρχικές τάσεις, οδηγεί τώρα την Τουρκία προς μια ολοκληρωτική απολυταρχία, η διεθνής κοινότητα δεν φαίνεται διατεθειμένη να τον σταματήσει.
Και όμως, μπορεί να αποτύχει. Στην Τουρκία σημειώθηκαν οι μεγαλύτερες διαδηλώσεις της τελευταίας δεκαετίας και, το σημαντικότερο, η απουσία στήριξης από βασικούς πολιτικούς συμμάχους υποδηλώνει πως η εμμονή του Ερντογάν να παραμείνει στην εξουσία ίσως τον έχει οδηγήσει ένα βήμα παραπέρα απ’ όσο αντέχει το σύστημα.
Ο Ερντογάν κυριαρχεί στην πολιτική ζωή της Τουρκίας από τις αρχές της δεκαετίας του 2000. Για μεγάλο διάστημα διατήρησε τη λαϊκή υποστήριξη, ακόμη και φυλακίζοντας αντιπάλους. Συγκέντρωσε σταδιακά την εξουσία και, παρότι οι εκλογές δεν ήταν ποτέ δίκαιες, η αντιπολίτευση μπορούσε ακόμη να νικήσει. Πέρσι, το κόμμα του, το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ), είχε κακές επιδόσεις στις δημοτικές εκλογές, καθώς συντηρητικοί ψηφοφόροι, δυσαρεστημένοι με την ανεργία και τον πληθωρισμό, στράφηκαν προς το Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα (CHP). Οι εκλογές ανέδειξαν εκ νέου τον Ιμάμογλου δήμαρχο Κωνσταντινούπολης.
Η σύλληψη του Ιμάμογλου τον Μάρτιο σηματοδότησε κάτι καινούργιο: ότι στις εκλογές της Τουρκίας ίσως πλέον να μην επιτρέπεται στους δημοφιλείς αντιπολιτευόμενους υποψηφίους να συμμετάσχουν. Ο Ερντογάν φάνηκε να δανείζεται τακτικές από το «εγχειρίδιο» του Βλαντιμίρ Πούτιν. Όμως η Τουρκία — σε αντίθεση με τη Ρωσία — δεν διαθέτει τους φυσικούς πόρους που θα μπορούσαν να χρηματοδοτήσουν έναν αυταρχικό μηχανισμό εξουσίας. Ο Ερντογάν εξαρτάται από την ανάγκη για ξένες επενδύσεις, κρατική στήριξη και τη σιωπηρή ή έμπρακτη συναίνεση της πλειοψηφίας των πολιτών.
Ήταν αμέσως φανερό πως η σύλληψη τάραξε τις αγορές — η λίρα έπεσε σε ιστορικό χαμηλό — και ήταν βαθιά αντιδημοφιλής. Μια δημοσκόπηση έδειξε ότι το 65% των πολιτών διαφωνούσε με την κίνηση, ενώ δεκάδες χιλιάδες βγήκαν στους δρόμους. Λίγες ημέρες μετά τη σύλληψη, το κόμμα του Ιμάμογλου πραγματοποίησε μια συμβολική προκριματική διαδικασία, μέσω της οποίας τον ανακήρυξε υποψήφιο για την προεδρία.
Είναι πιθανό η δημόσια οργή να μετατραπεί σε απάθεια μέχρι τις επόμενες εκλογές, το 2028. Ίσως σε αυτό να ποντάρει ο Ερντογάν. Όμως κάποιοι από τους πολιτικούς του συμμάχους φαίνεται να διαφωνούν.
Το ακροδεξιό Κόμμα Εθνικιστικής Δράσης (MHP), κρίσιμο για την επανεκλογή του Ερντογάν το 2018 και το 2023 και βασικός πυλώνας της κοινοβουλευτικής του πλειοψηφίας, άφησε να εννοηθεί ότι δεν συμφωνεί. Λίγες εβδομάδες μετά τη σύλληψη, ο ηγέτης του MHP, Ντεβλέτ Μπαχτσελί, ζήτησε ταχεία επίλυση της υπόθεσης. «Αν είναι αθώος, να αφεθεί ελεύθερος», φέρεται να δήλωσε.
Το MHP έχει ισχυρή παρουσία στη γραφειοκρατία και τη δικαιοσύνη. Παράλληλα, έχει διαδραματίσει κεντρικό ρόλο στη διαδικασία ειρήνευσης με το Εργατικό Κόμμα του Κουρδιστάν (PKK). Η πρόσφατη ανακοίνωση του PKK για τον αφοπλισμό και τη διάλυσή του αποτελεί κρίσιμο βήμα για την εθνική ασφάλεια της Τουρκίας και τη βελτίωση των σχέσεών της με τις γειτονικές χώρες. Ωστόσο, η σύλληψη του Ιμάμογλου μπορεί να υπονομεύσει αυτή τη διαδικασία, καταρρίπτοντας την προσδοκία των Κούρδων για ειρηνική πολιτική λύση.
Παρά την έντονη διεθνή παρουσία της, η Τουρκία παραμένει γεωπολιτικά ευάλωτη. Η Ρωσία διαχρονικά ανταγωνίζεται την Τουρκία για επιρροή στη Μαύρη Θάλασσα, τη Μεσόγειο και τον Καύκασο. Πάνω απ’ όλα, όμως, η Άγκυρα φοβάται μια κουρδική συμμαχία με το Ισραήλ· ο Ισραηλινός υπουργός Εξωτερικών Γιντεόν Σαάρ έχει περιγράψει τον κουρδικό λαό ως θύμα καταπίεσης από Τουρκία και Ιράν και ως «φυσικό σύμμαχο» του Ισραήλ.
Η ιστορία δείχνει ότι, όταν η εθνική της ασφάλεια απειλείται, η Τουρκία στρέφεται προς τη δημοκρατία. Το 1950, ο αυταρχικός πρόεδρος Ισμέτ Ινονού αναγνώρισε ότι η απειλή της Σοβιετικής Ένωσης απαιτούσε την πλήρη ένταξη της χώρας στη Δύση. Έγιναν πολυκομματικές εκλογές, τις οποίες ο Ινονού έχασε και αποχώρησε. Δεκαετίες αργότερα, η επιδίωξη ένταξης στην ΕΕ πυροδότησε φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις.
Η Τουρκία οφείλει και πάλι να στραφεί προς τη δημοκρατία. Άλλοι το έχουν ήδη κατανοήσει. Ήρθε η ώρα να το καταλάβει και ο Ερντογάν.
*Ο Χαλίλ Καραβέλι είναι ανώτερος ερευνητής στο Ινστιτούτο Κεντρικής Ασίας-Καυκάσου και στο Κοινό Κέντρο του Προγράμματος Μελετών του Δρόμου του Μεταξιού και συγγραφέας του βιβλίου «Γιατί η Τουρκία είναι αυταρχική: Από τον Ατατούρκ στον Ερντογάν».
