της Μιλένα Γκαμπανέλι και του Κλάουντιο Γκάττι*
Ένα φάντασμα πλανιέται στην γηραιά ήπειρο: είναι αυτό της διάσπασης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στο πρόσφατο non‑paper του, με τίτλο «Η αντιμετώπιση του υβριδικού πολέμου: μια ενεργή στρατηγική», ο υπουργός Άμυνας Γκίντο Κροσέτο μίλησε για «αυταρχικά κράτη» που, με τρόπο «ύπουλο», τροφοδοτούν την «απονομιμοποίηση» των ενδογενών δημοκρατικών διαδικασιών και των «υπερεθνικών συμμαχιών όπως η Ε.Ε.». Ο υπουργός έδωσε ονόματα: Ρωσία, Κίνα, Ιράν και Βόρεια Κορέα. Αλλά υπάρχει ένας αθέατος προσκεκλημένος: αυτός που υπονομεύει την Ευρωπαϊκή Ένωση, μαζί με τον Πούτιν, είναι και η Αμερική του Ντόναλντ Τραμπ και των στρατηγικών του συμβούλων, ξεκινώντας από τη Heritage Foundation — ένα υπερσυντηρητικό think tank που δημιούργησε το «Project 2025». Πρόκειται για το προγραμματικό έγγραφο που υιοθέτησε ο Τραμπ για να επιβεβαιώσει την προεδρική υπεροχή, καταργώντας πολλά από τα «αντισώματα» που το Σύνταγμα των ΗΠΑ είχε θεσπίσει για την προστασία της δημοκρατίας.
Η αποσύνθεση της Ευρωπαϊκής Ένωσης αποτελεί εδώ και είκοσι χρόνια έναν από τους στρατηγικούς στόχους της Heritage Foundation. Τα τελευταία χρόνια η Foundation ανέπτυξε συμμαχία με εκείνες ακριβώς τις οργανώσεις και διοικήσεις της ευρωπαϊκής υπερδεξιάς — τις ίδιες που καλλιεργούσε ο Βλαντιμίρ Πούτιν.
Η αντι‑ΕΕ συμμαχία
Για δεκαετίες, ο ρώσος ηγέτης έχει χρησιμοποιήσει τις προμήθειες φυσικού αερίου για να ασκήσει πολιτική επιρροή στα μεμονωμένα κράτη‑μέλη της Ε.Ε. και, μετά την εισβολή στην Κριμαία, βασίστηκε στην εξάρτηση της Γερμανίας από αυτό το αέριο (50% της κατανάλωσης έως το 2022) για να την πιέσει να αντιταχθεί σε πιο σκληρές κυρώσεις που ζητούσαν οι γειτονικές με τη Ρωσία χώρες. Όπως σήμερα ο Πούτιν χρησιμοποιεί την εξάρτηση της Ουγγαρίας από το πετρέλαιό του για να ωθήσει τον Όρμπαν να σαμποτάρει μια ενιαία ηπειρωτική πολιτική.
Αλλά μια ισχυρή Ευρωπαϊκή Ένωση συγκρούεται επίσης με τη στρατηγική «America First» που υποστηρίζεται από τον Ντόναλντ Τραμπ — στρατηγική που έχει κάθε συμφέρον να αποδυναμώσει τον θεσμικό συντονισμό και τη συλλογική ευρωπαϊκή ισχύ. Η καλύτερη απόδειξη αυτής της, φαινομενικά παράδοξης, σύμπτωσης συμφερόντων μεταξύ Πούτιν και Τραμπ ήταν το Brexit. Η έξοδος της Μεγάλης Βρετανίας από την Ε.Ε. υποστηρίχθηκε έντονα από και τους δύο. Και οι δύο χρησιμοποίησαν το ίδιο κανάλι για να την προωθήσουν: τον Νάιτζελ Φάρατζ, τον βρετανό πολιτικό που ο αμερικανός πρόεδρος συνεχίζει ακόμη και σήμερα να στηρίζει — και ο πιστός του συνεργάτης Νάθαν Γκιλ μόλις καταδικάστηκε σε 10 χρόνια για διάδοση της προπαγάνδας του Κρεμλίνου για τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Τον Φεβρουάριο φέτος, ο Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε χωρίς καμία διπλωματική επιφύλαξη ότι «η Ευρωπαϊκή Ένωση δημιουργήθηκε για να ξεγελάσει τις Ηνωμένες Πολιτείες — αυτός είναι ο σκοπός της» και ότι «για πολλούς λόγους είναι χειρότερη από την Κίνα». Κάποιος θα μπορούσε να υποθέσει ότι πρόκειται για συνηθισμένες ακραίες δηλώσεις του χαρακτήρα, αλλά οι ίδιοι οι υποστηρικτές του στρατηγικού εγχειριδίου του Τραμπ θεωρούν την Ε.Ε. εχθρό που πρέπει να διαλυθεί.
Heritage Foundation: το πρόγραμμα
Η αντι‑ΕΕ δραστηριότητα της Heritage Foundation — που, όπως θυμίζουμε, θεωρείται το πιο μεγάλο και επιδραστικό υπερσυντηρητικό think tank σε διεθνές επίπεδο — έχει γίνει πιο σαφής τα τελευταία 20 χρόνια, με επιτάχυνση από το 2022. Ας δούμε τα γεγονότα και τα έγγραφα.
- Ιούνιος 2005: ο πρώην αναπληρωτής διευθυντής για τις στρατηγικές επικοινωνίες της Heritage Foundation, Lee Casey, έγραψε: «Από την οπτική των Ηνωμένων Πολιτειών, η αποτυχία έγκρισης της Ευρωπαϊκής Συνταγματικής Συνθήκης στα δημοψηφίσματα στη Γαλλία και στην Ολλανδία αποτελεί ένα σκληρό πλήγμα για το ίδιο το ευρωπαϊκό σχέδιο (…). Και έχει έρθει η ώρα οι Αμερικανοί πολιτικοί να αμφισβητήσουν αυτό το σχέδιο».
- Δεκέμβριος 2006: σε μια έκθεση με τίτλο «Είναι η Ε.Ε. φίλη ή εχθρός της Αμερικής;», ο ερευνητής της Heritage Foundation John Blundell έγραψε: «Οι πολιτικές διαφορές μεταξύ Ευρώπης και Ηνωμένων Πολιτειών έχουν πολλαπλασιαστεί και βαθαίνει (…) δεν υπάρχει κανένας λόγος για τον οποίο οι ΗΠΑ, που λειτούργησαν ως μαία για τη γέννηση αυτού του νέου πολιτικού εποικοδομήματος, δεν θα πρέπει να διαδραματίσουν ρόλο στην εξαφάνισή του».
- Φεβρουάριος 2007: ο υπεύθυνος της Heritage Foundation Nile Gardiner έγραψε: «Η αυξανόμενη πολιτική συγκέντρωση στην Ευρώπη αποτελεί θεμελιώδη απειλή για τα συμφέροντα των Ηνωμένων Πολιτειών (…). Τίποτα δεν είναι δεδομένο στην ιστορία. Η ώθηση προς μια ολοένα πιο στενή Ένωση μπορεί ακόμα να σταματήσει».
Οι ευρωπαίοι σύμμαχοι
Το 2020, ο πρωθυπουργός της Ουγγαρίας, Viktor Orbán — μεγάλος εχθρός της ευρωπαϊκής ενοποίησης — παραχώρησε ποσοστό 10% της ουγγρικής πετρελαϊκής εταιρείας Magyar Olaj Mol (MOL) στο Mathias Corvinus Collegium (MCC), ένα δεξαμενόπλοιο σκέψης με σαφώς ευρωσκεπτικιστικές θέσεις. Και είναι κυρίως από τα κέρδη της MOL — ως επί το πλείστον από πωλήσεις ρωσικού πετρελαίου — που προέρχονται οι ετήσιες χρηματοδοτήσεις του Collegium. Η γερμανική δημόσια τηλεόραση ZDF υπολόγισε ότι μόνο το 2023 το MCC έλαβε από τη MOL μερίσματα ύψους 50 εκατομμυρίων ευρώ.
Τον Νοέμβριο του 2022, σε ομιλία που έδωσε στη Βουδαπέστη μπροστά σε κοινό ευρωσκεπτικιστών Ούγγρων, ο πρόεδρος του Heritage Foundation, Kevin Roberts, δήλωσε: «Το εθνικό κράτος έχει δύο βασικούς εχθρούς. Από τη μία υπάρχει ο εχθρός που έρχεται από ψηλά — οι υπερεθνικές οργανώσεις — από την άλλη υπάρχει ο εχθρός που έρχεται από τα κάτω — οι προπαγανδιστές του woke. Και δεν υπάρχει πιο επικίνδυνη κλίκα παγκοσμιοποίησης από τους ολοκληρωτικούς woke που έχουν έδρα τις Βρυξέλλες.»
Στις 19 Σεπτεμβρίου 2024, η Heritage διοργάνωσε στη Βαρσοβία μια συνδιάσκεψη για να αντιταχθεί στο «επικίνδυνο σχέδιο» για τον ενοποιημένο ισχυρό πυρήνα της Ε.Ε., σε συνεργασία με το πολωνικό ευρωσκεπτικιστικό think tank Ordo Iuris. Όπως και ο ουγγρικός σύμμαχός του, το Ordo Iuris έχει σχέσεις με τη Μόσχα μέσω του World Congress of Families — ενός οργανισμού που χρηματοδοτείται από τον ρώσο ολιγάρχη Konstantin Malofeev και συνδέεται στενά με τον πολιτικό θεωρητικό του Πούτιν, Aleksandr Dugin.
Σύμφωνα με την ίδια την ιστοσελίδα του Ordo Iuris, «στο τέλος της συνδιάσκεψης λήφθηκαν ορισμένες προκαταρκτικές αποφάσεις για κοινές δράσεις που θα αναληφθούν».
2025: αποκαλύπτονται οι προθέσεις
Και φτάνουμε στο φετινό έτος. Λίγες μέρες μετά την ανάληψη των καθηκόντων του, ο Donald Trump δηλώνει δημόσια: «Οι Ευρωπαίοι είναι σαν τους Δημοκρατικούς· μας μισούν (…) για δεκαετίες η χώρα μας έχει λεηλατηθεί, λεηλατηθεί, βιαστεί και αφαιρεθεί (…) Θα καταγγείλουμε την European Union». Corriere della Sera+1
Στις 11 Μαρτίου, η Heritage Foundation συγκεντρώνει στην Ουάσιγκτον μερικές από τις μεγαλύτερες υπερατλαντικές ευρωσκεπτικιστικές οργανώσεις — για να συζητήσουν πώς να μεταρρυθμίσουν τη σημερινή δομή της Ε.Ε. Σε αυτή την «κλειστή συνάντηση» παρουσιάζεται και συζητείται μια έκθεση που υπογράφουν το Mathias Corvinus Collegium (MCC) και το Ordo Iuris, με τίτλο «The Great Reset: Restoring Member State Sovereignty in the 21st Century». Το έγγραφο προτείνει «τη διάλυση της Ε.Ε. με τη μορφή που έχει σήμερα». Corriere della Sera+2ordoiuris.pl+2
Τον Απρίλιο του 2025, ο αξιωματούχος της Heritage Foundation Nile Gardiner εκθειάζει δημόσια τον Trump, δηλώνοντας ότι «είναι ο μόνος Αμερικανός πρόεδρος που έχει αντιταχθεί ενεργά στο ευρωπαϊκό εγχείρημα».
Στις 1 Μαΐου, έναν μήνα πριν από τον δεύτερο γύρο των προεδρικών εκλογών στην Πολωνία, σε συνάντηση στο Οβάλ Γραφείο, ο Trump δηλώνει την υποστήριξή του στον υποψήφιο με ευρωσκεπτικιστική ατζέντα Karol Nawrocki. Μερικές μέρες μετά, σε συνέδριο στην Βαρσοβία, η Υπουργός Εσωτερικής Ασφάλειας των ΗΠΑ Kristi Noem, εκφράζει δημόσια τον έπαινό της για τον Nawrocki και καλεί τους Πολωνούς να τον ψηφίσουν. Κατά την ομιλία της, περιέγραψε τις μελλοντικές κινήσεις ως «στρατηγική αντίστασης» στην Ε.Ε. και χαρακτήρισε τα ηγετικά στελέχη της ως «αδύναμους». Notes From Poland+2ABC New
Σε ρεπορτάζ, οι ομιλητές στο συνέδριο περιέγραψαν με «αποκαλυπτικούς» όρους το μέλλον της Ε.Ε. και ένας εξ αυτών υποσχέθηκε ότι «θα εκκαθαρίσουμε» την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
110 εκατομμύρια δολάρια εναντίον των Βρυξελλών
Η βρετανική ειδησεογραφική υπηρεσία Reuters αποκαλύπτει ότι τις ίδιες μέρες μια αντιπροσωπεία του U.S. State Department συναντήθηκε στο Παρίσι με υψηλόβαθμα στελέχη του Rassemblement National (RN) της Marine Le Pen, το πιο ευρωσκεπτικιστικό κόμμα της Γαλλίας. Reuters+
Η αντιπροσωπεία ήταν υπό την ηγεσία του Samuel Samson, αξιωματούχου του γραφείου για τη Δημοκρατία, τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και την Εργασία (DRL) του State Department — μέλους της γενιάς των νέων υπερσυντηρητικών που ανεβαίνουν στην ιεραρχία της κυβέρνησης Τrump. Reuters+1
Λίγες εβδομάδες αργότερα, σε τηλεοπτική συνέντευξη στο δίκτυο Fox News, ο πρόεδρος του Heritage Foundation, Kevin Roberts, δήλωσε: «Βρισκόμαστε στην αρχή μιας χρυσής εποχής, όχι μόνο για τις ΗΠΑ — μια χρυσή εποχή αυτοκυβέρνησης σε όλο τον κόσμο, ειδικά στην Ευρώπη». Υπογράμμισε ονόματα όπως Vox στην Ισπανία και Nigel Farage, που θεωρεί πιθανό μελλοντικό πρωθυπουργό του Ηνωμένου Βασιλείου. Corriere della Sera
Έρευνα του δημοσιογράφου Giorgio Mottola για το ιταλικό περιοδικό Report αποκάλυψε ότι τα μεγαλύτερα υπερσυντηρητικά think tanks των ΗΠΑ έχουν επενδύσει στην Ευρώπη, τα τελευταία πέντε χρόνια, συνολικά 109,8 εκατομμύρια δολάρια — με δραματική αύξηση των χρηματοδοτήσεων μετά το 2022. Corriere della Sera
Αυτές οι χρηματοδοτήσεις και οι διπλωματικές επαφές δείχνουν ότι πίσω από την αντι‑ΕΕ δραστηριότητα δεν βρίσκονται μόνο εθνικοί ακροδεξιοί σχηματισμοί, αλλά και διεθνείς δυνάμεις με καθορισμένη στρατηγική για αλλαγή πολιτικής τάξης.
Η σύμπτωση των συμφερόντων
Ο ερευνητής της Transparency International, Ραφαέλ Κεργένιο, επισημαίνει ότι «Οι περισσότερες από αυτές τις οργανώσεις δεν είναι καταγεγραμμένες στο μητρώο λόμπι της European Union — αυτό σημαίνει ότι δεν γνωρίζουμε πώς ξοδεύουν τους πόρους τους και ποιοι είναι οι στόχοι τους. Μπορούμε μόνο να παρακολουθούμε τον αριθμό των συναντήσεων που δηλώνονται από ευρωβουλευτές, και ξέρουμε ότι με την εκλογή του Donald J. Trump αυτές οι δηλωμένες συναντήσεις αυξήθηκαν σημαντικά».
Το ότι οι ευρωπαίοι συνομιλητές που προτιμά ο Vladimir Putin συμπίπτουν με εκείνους που προτιμά η MAGA δεν μπορεί να θεωρηθεί τυχαίο: «Για και τους δύο, μια ενωμένη, φιλελεύθερη‑δημοκρατική και λειτουργική Ευρώπη αποτελεί απειλή».
Σύμφωνα με έμπειρους αναλυτές, ένα δυνατό ευρωπαϊκό μοντέλο θα μπορούσε να αποτελέσει εμπόδιο για το αμερικανικό μοτίβο στην παγκόσμια σκηνή — και η Ουάσινγκτον δεν επιθυμεί ανταγωνιστές. Ενώ για τη Μόσχα, μια διχασμένη Ευρώπη παρέχει μεγαλύτερη ελευθερία διαπραγμάτευσης με τα μεμονωμένα κράτη‑μέλη της Ε.Ε., και μεγαλύτερη δυνατότητα επιρροής στους πρώην σοβιετικούς γείτονές της.
- Ο Κλάουντιο Γκάτι είναι ερευνητικός δημοσιογράφος που ζει στη Νέα Υόρκη από το 1978. Το πιο πρόσφατο βιβλίο του, με τίτλο «Εμείς, ο λαός – Γη των ιθαγενών. Εργασία των μαύρων. Ελευθερία των λευκών» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Fuoriscena.
- dataroom@corriere.it
