Οι διεθνείς κανόνες είναι τόσο ισχυροί όσο τα δημοκρατικά κράτη που τους στηρίζουν. Μετά τη στρατιωτική επιχείρηση των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα, οι Ευρωπαίοι έχουν άμεσο συμφέρον να διατυπώσουν ένα πειστικό επιχείρημα υπέρ του διεθνούς δικαίου, αλλά αποφεύγουν να το πράξουν.
της Rosa Balfour
Δημοσιεύθηκε στις 6 Ιανουαρίου 2026
Οι Ηνωμένες Πολιτείες παραβίασαν τόσο το διεθνές όσο και το εσωτερικό τους δίκαιο με την απαγωγή του αυταρχικού ηγέτη της Βενεζουέλας, Νικολάς Μαδούρο. Η επιχείρηση, που ακολούθησε μήνες βομβαρδισμών κατά μικρών σκαφών στην Καραϊβική Θάλασσα, δείχνει με ενάργεια ότι η διάβρωση της δημοκρατίας στο εσωτερικό και η υπονόμευση της διεθνούς τάξης που βασίζεται σε κανόνες αποτελούν τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος.
Το διεθνές δίκαιο υπήρξε πάντοτε εύθραυστο, επιλεκτικά εφαρμοζόμενο και αντανάκλαση ισχύος και συμφερόντων, όχι μόνο κανόνων και ιδεωδών. Ακόμη και η ατελής εφαρμογή των αρχών αυτών προϋποθέτει τη στήριξη των δημοκρατικών κρατών και των διεθνών θεσμών. Ωστόσο, οι περισσότερες ευρωπαϊκές αντιδράσεις στην αμερικανική ενέργεια απέτυχαν να προσφέρουν αυτή την αναγκαία υπεράσπιση.
Πέραν ορισμένων πιο ρητών δηλώσεων από τη Γαλλία, τη Νορβηγία και την Ισπανία, τα περισσότερα ευρωπαϊκά κράτη υποβάθμισαν την παραβίαση του διεθνούς δικαίου από τον Πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, αποδεχόμενα την κατάσταση ως τετελεσμένο γεγονός και περιοριζόμενα στην έκφραση μιας ελπίδας ότι, εφεξής, θα ληφθούν υπόψη οι διεθνείς κανόνες και οι δημοκρατικές επιδιώξεις του λαού της Βενεζουέλας. Το τελικό αποτέλεσμα είναι ένας πλέον γνώριμος συμβιβασμός ανάμεσα στην προσπάθεια αποφυγής της οργής του Αμερικανού προέδρου και στην επανάληψη του συνήθους καταλόγου αρχών. Πρόκειται, συνοπτικά, για την ιστορία της ευρωπαϊκής διαχείρισης της δεύτερης κυβέρνησης Τραμπ το 2025.
Οι υποτονικές ευρωπαϊκές αντιδράσεις αντανακλούν τη βαριά σκιά της επιρροής της Ουάσιγκτον στην ήπειρο, η οποία εντείνεται από τους φόβους ότι η Γροιλανδία θα μπορούσε να αποτελέσει τον επόμενο σταθμό του τυχοδιωκτισμού του Τραμπ ή από τις ολέθριες συνέπειες μιας ενδεχόμενης εγκατάλειψης της Ουκρανίας από τις ΗΠΑ.
Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι η στήριξη της διεθνούς τάξης που βασίζεται σε κανόνες αποτελεί ένδειξη αδυναμίας και αφέλειας. Οι γεωπολιτικοί καιροί έχουν αλλάξει, λέει το επιχείρημα: ευθυγραμμιστείτε με τους ισχυρούς και απορρίψτε τις αρχές της παλαιάς διεθνούς τάξης.
Άλλοι θα ισχυριστούν ότι η ενέργεια του Τραμπ στη Βενεζουέλα είναι απλώς ένα ακόμη επεισόδιο σε ένα μακρύ ιστορικό παραβιάσεων του διεθνούς δικαίου — από την εισβολή στο Ιράκ έως τα πρόσφατα πλήγματα στο Ιράν, για να μη γίνει λόγος για τη διακοσίων ετών ιστορία του αμερικανικού στρατιωτικού παρεμβατισμού στη Λατινική Αμερική. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, η αμερικανική δράση δεν διαφέρει ηθικά από τη Ρωσία στην Ουκρανία ή το Ισραήλ στη Γάζα, η διεθνής τάξη ουδέποτε υπήρξε πραγματικά, και η προσκόλληση στις σκονισμένες αρχές της ισοδυναμεί με άρνηση της πραγματικότητας.
Ωστόσο, υπάρχουν άφθονοι στρατηγικοί και πραγματιστικοί λόγοι για τους οποίους η Ευρώπη θα έπρεπε να υπερασπιστεί με μεγαλύτερη αποφασιστικότητα τους διεθνείς κανόνες στον κόσμο που η Ουάσιγκτον διαμορφώνει ραγδαία. Η στρατιωτική επιχείρηση στη Βενεζουέλα αποτελεί εφαρμογή της πρόσφατης Εθνικής Στρατηγικής Ασφάλειας των ΗΠΑ, με το «παράρτημα Τραμπ» στο Δόγμα Μονρόε, με στόχο την «αποκατάσταση της αμερικανικής πρωτοκαθεδρίας στη Δυτική Σφαίρα».
Ο Υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο, ο οποίος αναδρομικά δικαιολόγησε την επιχείρηση στη Βενεζουέλα ως ενέργεια κατά της διακίνησης ναρκωτικών, αντιλαμβάνεται το Δυτικό Ημισφαίριο ως χώρο νόμιμης αμερικανικής δράσης ανεξαρτήτως του διεθνούς δικαίου. Αυτό αντανακλά μια γεωπολιτική αντίληψη «σφαιρών επιρροής», σύμφωνα με την οποία οι μεγάλες δυνάμεις επιβάλλουν έλεγχο και επιτρέπουν εδαφικό αναθεωρητισμό στις αντίστοιχες γειτονιές τους: η Ρωσία στην Ανατολική Ευρώπη, η Κίνα στη Νότια Σινική Θάλασσα και οι Ηνωμένες Πολιτείες στο Δυτικό Ημισφαίριο.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση ασκεί μια μορφή σφαίρας επιρροής στην ευρωπαϊκή ήπειρο, μεταξύ άλλων χάρη στην ικανότητά της να προσελκύει νέα κράτη-μέλη. Όμως χρειάζεται να μπορεί να διακυβερνά αυτόν τον χώρο σύμφωνα με τους δημοκρατικά και συλλογικά αποφασισμένους κανόνες και τα συντάγματά της, και όχι να διαμορφώνεται από την αμερικανική «πολιτισμική» ιδεολογία ή από τη Μεγάλη Τεχνολογία (Big Tech). Οφείλει να υπερασπίζεται τον Καταστατικό Χάρτη του ΟΗΕ προκειμένου να προστατεύσει τη Γροιλανδία και τη Δανία, να διασφαλίσει ότι η τύχη της Ουκρανίας εδράζεται στο διεθνές δίκαιο και τη δικαιοσύνη, να διαχειριστεί τις σχέσεις με εταίρους όπως το Ηνωμένο Βασίλειο και να προωθήσει τις φιλοδοξίες της μελλοντικής διεύρυνσής της προς τα Βαλκάνια, την Ουκρανία και τη Μολδαβία.
Ο εδαφικός αναθεωρητισμός στην Ευρώπη, χωρίς διεθνείς αρχές και χωρίς ένα πλαίσιο διαπραγμάτευσης βασισμένο σε κανόνες, θα μπορούσε να απελευθερώσει δυνητικά καταστροφικές συνέπειες, όχι μόνο σε εύθραυστες και διαιρεμένες περιοχές όπως τα Βαλκάνια και ο Νότιος Καύκασος, αλλά και για υφιστάμενα κράτη-μέλη της ΕΕ των οποίων το συνταγματικό καθεστώς εξακολουθεί να αμφισβητείται, όπως η Κύπρος, ή ακόμη και το Ηνωμένο Βασίλειο και η Ισπανία.
Ένας δεύτερος στρατηγικός λόγος για τον οποίο οι Ευρωπαίοι θα πρέπει να στηρίξουν αταλάντευτα τις διεθνείς αρχές είναι η οικοδόμηση καλύτερων σχέσεων με τις χώρες του λεγόμενου Παγκόσμιου Νότου. Η ευρωπαϊκή ρητορική προς αυτές είναι εμποτισμένη με γλώσσα που αντλείται από τον Καταστατικό Χάρτη του ΟΗΕ, αλλά η πρακτική εφαρμογή των αρχών αυτών αφήνει πολλά να επιθυμεί — για να το θέσουμε επιεικώς. Η αξιοπιστία της Ευρώπης στον κόσμο έχει διαβρωθεί εδώ και καιρό, γεγονός που έχει υπονομεύσει τόσο την αναζήτησή της για εταίρους στη στήριξη της Ουκρανίας όσο και την προσπάθειά της να βρει νέους εμπορικούς εταίρους, καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες αναδιαμορφώνουν την παγκόσμια οικονομία γύρω από τα προστατευτικά τους συμφέροντα.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση υπήρξε πάντοτε διχασμένη μεταξύ μιας περιφερειακής και μιας παγκόσμιας εστίασης. Πρόσφατα έχει κλίνει προς την πρώτη, όμως η γεωπολιτική και οικονομική πραγματικότητα δείχνει ότι πρόκειται για ψευδές δίλημμα. Εάν οι Ηνωμένες Πολιτείες υιοθετούν σφαίρες επιρροής και η Ρωσία και η Κίνα την πολυπολικότητα, οι Ευρωπαίοι χρειάζεται να οικοδομήσουν βαθύτερους δεσμούς με χώρες ανά τον κόσμο που συμμερίζονται παρόμοιες αξίες και προωθούν νέες προσεγγίσεις στην κλιματική αλλαγή, τη διεθνή δικαιοσύνη και την οικονομική ανάπτυξη. Πάνω απ’ όλα, οι Ευρωπαίοι οφείλουν να είναι πολύ πιο ανοιχτοί στη μεταρρύθμιση του διεθνούς συστήματος, ώστε αυτό να καταστεί πιο συμπεριληπτικό.
Ένας επιπλέον λόγος για την υπεράσπιση των αρχών της τάξης που βασίζεται σε κανόνες είναι η ανάγκη να ανακτηθεί η γλώσσα των δικαιωμάτων και της δημοκρατίας από εκείνους που πλέον την κακοποιούν. Οι εκ των υστέρων δικαιολογήσεις για την ανατροπή του Μαδούρο κυμάνθηκαν από την έλλειψη δημοκρατικής νομιμοποίησής του έως τον ρόλο του στη διακίνηση ναρκωτικών, για τον οποίο η πρώτη κυβέρνηση Τραμπ τον είχε ήδη απαγγείλει κατηγορίες.
Η ομιλία του Αντιπροέδρου των ΗΠΑ Τζέι Ντι Βανς στο Μόναχο τον Φεβρουάριο του 2025 και η Εθνική Στρατηγική Ασφάλειας των Ηνωμένων Πολιτειών βρίθουν αναφορών στην ελευθερία του λόγου και την πολιτική ελευθερία, απογυμνωμένων από το αρχικό τους περιεχόμενο. Η γλώσσα των «συμφωνιών» του Προέδρου Τραμπ έχει μετατρέψει τη διπλωματία και τη διαμεσολάβηση σε επιχειρηματική συναλλαγή. Φιλορωσικοί πολιτικοί στην Ευρώπη χρησιμοποιούν τη λέξη «ειρήνη» ως συνώνυμο της συνθηκολόγησης της Ουκρανίας.
Η σταδιακή οικειοποίηση της γλώσσας των διεθνών αρχών και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων εγκυμονεί τον κίνδυνο τόσο να απογυμνωθούν οι κανόνες αυτοί από τη θεμελιώδη αξία τους όσο και να στερηθούν όσοι παραμένουν προσηλωμένοι στην υπεράσπισή τους τα επιχειρήματα για την προώθηση του σκοπού τους. Οι συνέπειες της διάβρωσης των δημοκρατικών κανόνων στο εσωτερικό και στο διεθνές πεδίο θα διαρκέσουν περισσότερο από τον παρόντα ευρωπαϊκό φόβο —ή τη γοητεία— απέναντι στη γεωπολιτική των σφαιρών επιρροής.
