Όταν πέφτει το κέντρο: γιατί τα κρίσιμα συστήματα δεν αντέχουν τον συγκεντρωτισμό

Το χάος που προκλήθηκε στα ελληνικά αεροδρόμια, με πτήσεις καθηλωμένες και το FIR Αθηνών κλειστό, δεν είναι απλώς ένα ακόμη «τεχνικό πρόβλημα». Είναι ένα καμπανάκι για τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζουμε κρίσιμες υποδομές στη χώρα: με λογική συγκεντρωτισμού σε έναν κόσμο που απαιτεί ανθεκτικότητα.

Τι γνωρίζουμε μέχρι στιγμής

Τα επιβεβαιωμένα δεδομένα είναι συγκεκριμένα: σοβαρό τεχνικό πρόβλημα στις ραδιοεπικοινωνίες των Κέντρων Ελέγχου Περιοχής, δυσλειτουργία στα κεντρικά συστήματα ραδιοσυχνοτήτων της Υπηρεσίας Πολιτικής Αεροπορίας, αδυναμία ασφαλούς επικοινωνίας πιλότων και ελέγχου εναέριας κυκλοφορίας. Το αποτέλεσμα ήταν καθολικό: αναστολή αναχωρήσεων και αφίξεων σε όλη τη χώρα, αβεβαιότητα για τους επιβάτες και καμία σαφής ώρα επαναλειτουργίας.

Αυτό που έχει σημασία δεν είναι μόνο η βλάβη αυτή καθαυτή. Είναι το γεγονός ότι ένα πρόβλημα σε «κεντρικό» σύστημα μπόρεσε να παραλύσει ολόκληρο τον ελληνικό εναέριο χώρο.

Ήταν κυβερνοεπίθεση;

Μέχρι στιγμής, δεν υπάρχει επίσημη επιβεβαίωση κυβερνοεπίθεσης. Ταυτόχρονα, όμως, δεν υπάρχει και σαφής διάψευση. Η ταυτόχρονη κατάρρευση σε πανελλαδικό επίπεδο, η εμπλοκή τηλεπικοινωνιακών παρόχων και η αδυναμία άμεσης επαναφοράς δείχνουν ότι το πρόβλημα δεν ήταν τοπικό.

Σε κρίσιμες υποδομές, ακόμη και όταν υπάρχει κυβερνοεπίθεση, η πλήρης εικόνα σπάνια δημοσιοποιείται άμεσα. Αυτό σημαίνει ότι το ερώτημα παραμένει ανοιχτό. Όμως, ακόμη κι αν αποδειχθεί ότι δεν υπήρξε κακόβουλη ενέργεια, το συμπέρασμα δεν αλλάζει ουσιαστικά.

Το πραγματικό ζήτημα: ο σχεδιασμός

Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι «γιατί έπεσε το σύστημα», αλλά «γιατί, όταν έπεσε, έπεσαν όλα μαζί». Η απάντηση βρίσκεται στον συγκεντρωτικό σχεδιασμό.

Όταν ένα σύστημα βασίζεται σε ένα κέντρο – σε έναν κεντρικό κόμβο, σε μία αλυσίδα ραδιοσυχνοτήτων ή σε ένα σημείο ελέγχου – τότε δημιουργείται ένα μοναδικό σημείο αποτυχίας. Αν αυτό το σημείο καταρρεύσει, η λειτουργία σταματά καθολικά.

Αυτός ο σχεδιασμός είναι αποδοτικός σε κανονικές συνθήκες. Είναι, όμως, εύθραυστος σε συνθήκες κρίσης.

Το μάθημα του ARPANET

Το πρώτο δίκτυο που γέννησε το Διαδίκτυο, το ARPANET, σχεδιάστηκε με ακριβώς αντίθετη λογική. Δεν υπήρχε κέντρο. Κάθε κόμβος μπορούσε να επικοινωνεί με πολλούς άλλους. Αν ένας έπεφτε, η πληροφορία έβρισκε άλλο δρόμο.

Η βασική αρχή ήταν απλή: το σύστημα δεν πρέπει να σταματά όταν κάτι πάει στραβά. Πρέπει να συνεχίζει να λειτουργεί, έστω και με μειωμένες δυνατότητες.

Αυτή η λογική εφαρμόζεται μέχρι σήμερα σε στρατιωτικά δίκτυα, χρηματοπιστωτικά συστήματα υψηλής ασφάλειας και υποδομές που έχουν σχεδιαστεί με την παραδοχή ότι η αποτυχία δεν είναι εξαίρεση, αλλά βεβαιότητα.

Θα μπορούσε να λειτουργήσει διαφορετικά το σύστημα εναέριας κυκλοφορίας;

Τεχνολογικά, ναι. Σε ένα πιο αποκεντρωμένο μοντέλο, τα Κέντρα Ελέγχου – Αθήνας, Θεσσαλονίκης, Ηρακλείου – θα διέθεταν μεγαλύτερη αυτονομία. Αν το κεντρικό σύστημα παρουσίαζε βλάβη, θα μπορούσε να ενεργοποιηθεί περιφερειακός μηχανισμός ή να μεταφερθεί προσωρινά ο έλεγχος σε άλλο κόμβο.

Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν θα υπήρχαν καθυστερήσεις. Σημαίνει, όμως, ότι δεν θα έκλεινε ολόκληρος ο εναέριος χώρος της χώρας.

Και αν ήταν κυβερνοεπίθεση;

Ακόμη κι αν αποδειχθεί ότι η βλάβη προκλήθηκε από κυβερνοεπίθεση, η αποκέντρωση δεν θα την απέτρεπε απαραίτητα. Θα περιόριζε, όμως, δραστικά το εύρος της ζημιάς.

Στην κυβερνοασφάλεια ισχύει ένας απλός κανόνας: ο επιτιθέμενος αναζητά το κέντρο. Αν δεν υπάρχει ένα κέντρο, η επίθεση γίνεται πιο δύσκολη και λιγότερο αποτελεσματική.

Συγκεντρωτισμός ή ανθεκτικότητα;

Ο συγκεντρωτισμός μειώνει το κόστος, απλοποιεί τη διαχείριση και διευκολύνει τον έλεγχο. Δεν προσφέρει, όμως, ανθεκτικότητα. Και στις κρίσιμες υποδομές, η ανθεκτικότητα είναι σημαντικότερη από την ευκολία.

Το περιστατικό στα ελληνικά αεροδρόμια, ανεξαρτήτως αιτίας, αναδεικνύει ένα βαθύτερο πρόβλημα φιλοσοφίας. Σχεδιάζουμε συστήματα με βάση το «τι γίνεται αν όλα πάνε καλά», όχι το «τι γίνεται αν κάτι πάει στραβά».

Συμπέρασμα

Το ασφαλές Διαδίκτυο – και κατ’ επέκταση τα ασφαλή συστήματα εναέριας κυκλοφορίας – δεν είναι συγκεντρωτικά. Δεν βασίζονται σε ένα κέντρο, αλλά σε πλεονασμό, αποκέντρωση και δυνατότητα μεταφοράς ελέγχου.

Αν ένα τεχνικό πρόβλημα μπορεί να κλείσει ολόκληρο τον ελληνικό εναέριο χώρο, τότε το ζήτημα δεν είναι μόνο τεχνικό. Είναι σχεδιαστικό και πολιτικό.

Το μάθημα είναι παλιό, αλλά επίκαιρο: ό,τι δεν μπορεί να σπάσει σε κομμάτια, αργά ή γρήγορα θα σπάσει ολόκληρο.